Grażyna Bacewicz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Grażyna Bacewicz
Grazyna bacewicz.jpg
Data i miejsce urodzenia 5 lutego 1909
Łódź
Data i miejsce śmierci 17 stycznia 1969
Warszawa
Instrument skrzypce
Gatunek muzyka poważna
Zawód muzyk (skrzypaczka, kompozytorka), pedagog
Odznaczenia
Order Sztandaru Pracy I klasy Order Sztandaru Pracy II klasy Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Medal 10-lecia Polski Ludowej
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Nagrobek Grażyny Bacewicz na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie, 2006
Popiersie Grażyny Bacewicz w Alei Sław na Skwerze Harcerskim w Kielcach

Grażyna Bacewicz (ur. 5 lutego 1909[1][2] w Łodzi, zm. 17 stycznia 1969 w Warszawie) – polska kompozytorka i skrzypaczka.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Urodziła się w polsko-litewskiej rodzinie o tradycjach muzycznych. Jej ojciec i dwaj bracia byli również kompozytorami. Ojciec Vincas (Wincenty; 1875−1952) i brat (Vytautas; 1905−1970), używali nazwiska Bacevičius i uważali się za Litwinów. Matka Maria Modlińska (córka Stanisława i Natalii de domo Zdzitowieckiej, zm. w Warszawie w 1958) była Polką. Pozostała trójka dzieci uważała się za Polaków. Drugim bratem był kompozytor i rektor Akademii Muzycznej w Łodzi Kiejstut Bacewicz. Oprócz braci miała jeszcze siostrę, poetkę i dziennikarkę Wandę. Mężem jej był lekarz internista, profesor Akademii Medycznej w Warszawie – Piotr Andrzej Biernacki (1903-1963). Ich jedynym dzieckiem jest malarka i poetka Alina Biernacka.

Grażyna Bacewicz studiowała w Państwowym Konserwatorium Muzycznym w Warszawie pod kierunkiem Kazimierza Sikorskiego (kompozycja) i Józefa Jarzębskiego (skrzypce), a także Józefa Turczyńskiego (fortepian).

Wkrótce zaczęła odnosić sukcesy jako kompozytorka (pierwsze nagrody) i skrzypaczka (1935 pierwsze wyróżnienie na I Międzynarodowym Konkursie Skrzypcowym im. Henryka Wieniawskiego). Występowała w Polsce i za granicą; przed II wojną światową odbyła liczne podróże artystyczne do Francji, Hiszpanii i krajów bałtyckich, po II wojnie do Belgii, Czechosłowacji, ZSRR, Rumunii, na Węgry i ponownie do Francji (1946 w Paryżu wykonała I Koncert skrzypcowy K. Szymanowskiego pod dyr. P. Kleckiego). Jej grę cechowały: nieskazitelnie czysta intonacja, precyzja rytmiczna oraz wyczucie formy utworu i jego stylu, niezawodna pamięć muzyczna, inteligencja i finezja interpretacji, a także łatwość techniczna. Wykonywała publicznie nie tylko swoje utwory skrzypcowe, ale niekiedy i fortepianowe (m.in. II Sonatę).

W latach 50. rzuciła karierę estradową i poświęciła się głównie komponowaniu. Przez wiele lat tworzyła w stylu neoklasycznym (najczęściej pojawiał się wtedy w jej twórczości cykl sonatowy), potem przechodziła stopniowo ku muzyce bardziej ekspresyjnej. Przez różnorodną fakturę utworów, klarowność i logikę wypowiedzi zdobyła trwałą pozycję w klasycznym repertuarze koncertowym.

Zajmowała się także pedagogiką: 1934/35 i 1945/46 wykładała harmonię, kontrapunkt i solfeż oraz prowadziła klasę skrzypiec w konserwatorium w Łodzi, od 1966 aż do śmierci prowadziła klasę kompozycji w PWSM w Warszawie. Brała czynny udział w życiu organizacyjno-muzycznym, m.in. zasiadając w jury polskich i zagranicznych konkursów wykonawczych i kompozytorskich (Poznań, Paryż, Moskwa, Liège, Neapol, Budapeszt); od 1962 aż do śmierci (zawał serca) pełniła też funkcję wiceprezesa Związku Kompozytorów Polskich.

Wykształcenie[edytuj | edytuj kod]

Początkowo gry na fortepianie i skrzypcach uczył ją ojciec – Vincas Bacevičius (Wincenty Bacewicz). Od roku 1919 kontynuowała edukację muzyczną w Konserwatorium Muzycznym Heleny Kijeńskiej-Dobkiewiczowej w Łodzi, gdzie kształciła się w zakresie gry na skrzypcach, fortepianie oraz teorii muzyki, chodząc jednocześnie do gimnazjum humanistycznego Janiny Pryssewiczówny.

W 1923 roku wraz z całą rodziną przeniosła się do Warszawy. Od 1924 roku uczęszczała do Konserwatorium Warszawskiego. Studiowała kompozycję w klasie Kazimierza Sikorskiego, grę na skrzypcach pod kierunkiem Józefa Jarzębskiego i grę na fortepianie u Józefa Turczyńskiego. Równocześnie podjęła studia filozoficzne na Uniwersytecie Warszawskim, z których jednak po półtora roku zrezygnowała. Przerwała także dalszą naukę gry na fortepianie. W roku 1932 ukończyła Konserwatorium, uzyskując dwa dyplomy – z gry na skrzypcach i kompozycji.

W tym samym roku dzięki hojności Ignacego Jana Paderewskiego otrzymała stypendium na studia kompozytorskie w École Normale de Musique w Paryżu, które odbyła w latach 1932–1933 pod kierunkiem Nadii Boulanger. Uczęszczała tam również na prywatne lekcje gry na skrzypcach do Andre Toureta. Ponownie wyjechała do stolicy Francji w roku 1934, aby kształcić się u węgierskiego skrzypka – Carla Flescha. Obecnie jest patronem Ogólnokształcącej Szkoły Muzycznej w Koszalinie.

Kariera skrzypaczki[edytuj | edytuj kod]

Jako solistka zaczęła odnosić sukcesy już w 1935 roku, kiedy otrzymała pierwsze wyróżnienie na I Międzynarodowym Konkursie Skrzypcowym im. Henryka Wieniawskiego w Warszawie. W latach 1936–38 współpracowała z warszawską Orkiestrą Polskiego Radia, zorganizowaną przez Grzegorza Fitelberga, w której grała partię pierwszych skrzypiec. Praca w orkiestrze dała jej możliwość wzbogacenia wiedzy w zakresie instrumentacji. Przed II wojną światową również wiele koncertowała – często wspólnie z bratem Kiejstutem, znanym pianistą – w wielu krajach, m.in. na Litwie, we Francji i Hiszpanii. Podczas okupacji niemieckiej występowała na koncertach konspiracyjnych i koncertach Rady Głównej Opiekuńczej. Po wojnie kontynuowała działalność koncertową do 1953 roku. Dawała recitale w Belgii, Czechosłowacji, ZSRR, Rumunii, na Węgrzech i we Francji.

Równocześnie w 1945 roku podjęła pracę w Państwowym Konserwatorium Muzycznym (obecnie: Akademii Muzycznej) w Łodzi, gdzie wykładała przedmioty teoretyczne i prowadziła klasę skrzypiec. W latach 50. poświęciła się prawie wyłącznie kompozycji i nauczaniu. Od 1966 roku (od 1967 jako profesor zwyczajny) aż do śmierci pracowała w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej w Warszawie, prowadząc klasę kompozycji. Ponadto często brała udział – jako juror – w konkursach skrzypcowych i kompozytorskich, m.in. w Liège, Paryżu, Moskwie, Neapolu, Budapeszcie, Poznaniu i Warszawie. W latach 1955–57 i 1960–69 pełniła również funkcję wiceprezesa Związku Kompozytorów Polskich.

Twórczość kompozytorska[edytuj | edytuj kod]

Grażyna Bacewicz należała do licznej grupy polskich kompozytorów z lat międzywojennych i powojennych tworzących w stylu neoklasycznym. Nigdy natomiast nie ugięła się i nie skomponowała utworu socrealistycznego. Znakomity warsztat zawdzięczała w dużej mierze studiom u Nadii Boulanger, co wykorzystywała umiejętnie w swojej obfitej i różnorodnej twórczości.

Jako wykształcona i koncertująca skrzypaczka szczególną uwagę poświęciła muzyce na skrzypce oraz inne instrumenty smyczkowe. Była autorką siedmiu koncertów skrzypcowych, dwóch koncertów wiolonczelowych i koncertu altówkowego. Napisała także siedem kwartetów smyczkowych, pięć sonat na skrzypce i fortepian oraz dwie sonaty na skrzypce solo.

Przynajmniej niektóre z tych kompozycji, obok kilku innych dzieł kameralnych, a także symfonicznych, konkurują na estradach koncertowych z "męskimi" utworami z pełnym powodzeniem do dzisiaj. W historii muzyki – co najmniej polskiej – uważana jest za pierwszą kobietę, której udało się wejść do grona kompozytorów zaliczanych do wybitnych.

Twórczość literacka[edytuj | edytuj kod]

Bacewicz pisarstwem zajmowała się w latach 60. Jest autorką kilku powieści i nowel – pozostających jednak nadal w rękopisie – oraz tomiku opowiadań "Znak szczególny" ("Czytelnik", Warszawa 1970; II wyd.: 1974).

Kompozycje[edytuj | edytuj kod]

Kompozycje instrumentalne[edytuj | edytuj kod]

orkiestrowe

  • Sinfonietta na ork. smyczk. (1929)
  • Suita na ork. smyczk. (1931)
  • 3 karykatury (1932)
  • Convoi de joie (Pochód radości) (1933)
  • Symfonia (zaginęła) (1933)
  • Sinfonietta na ork. smyczk. (1935)

(wyróżnienie Towarzystwa Wyd. Muzyki Pol., Warszawa 1936)

Dorobek kompozytorski
Rodzaj twórczości Liczba dzieł
Muzyka wokalna
Pieśni 14
Muzyka chóralna
Muzyka instrumentalna
Symfonie 4
Koncerty 8
Muzyka kameralna 17
Inne formy orkiestralne 1
Opery 1
Balety 1
Utwory na fortepian 9
RAZEM 55
  • Symfonia (1938)
  • Uwertura (1943)
  • I Symfonia (1945)
  • Symfonia na ork. smyczk. (zaginęła) (1946)
  • Introdukcja i Kaprys (1947)

(wyróżnienie na Konkursie Kompoz.im. K. Szymanowskiego 1948)

  • Koncert na ork. smyczk. (1948)

(Nagr. Państwowa III st. 1950)

  • II Symfonia (1951)
  • III Symfonia (1952)
  • IV Symfonia (1953)

(nagr. MKiS 1955)

  • Uwertura polska (1954)
  • Partita (transkr. Partity na skrz. i fort.) (1955)
  • Wariacje symfoniczne (1957)
  • Muzyka na smyczki, trąbki i perkusję (1958)

(III nagr. Międzynarod. Trybuny Kompozytorów UNESCO, Paryż 1960)

  • Pensieri notturni (1961)

(nagr. II st. MKiS 1962)

  • Koncert na wielką orkiestrę symfoniczną (1962)
  • Musica sinfontca in tre movimenti (1965)
  • Divertimento na ork. smyczk. (1965)
  • Contradizione na ork. kam. (1966)
  • In una parte (1967)

Ponadto dla Polskiego Radia:

Pomnik Grażyny Bacewicz w Bydgoszczy (w otoczeniu Filharmonii Pomorskiej jako jeden z posągów galerii pomników kompozytorów i wirtuozów)
Tablica pamiątkowa na fasadzie kamienicy przy ul. Koszykowej 35 w Warszawie, miejscu zamieszkania Grażyny Bacewicz w latach 1936-1962, odsłonięta w 1983[3]
  • Mazur (1944)
  • Suita Pod Strzechą (1945)
  • Suita Ze Starej Muzyki (1946)
  • Suita (1946)
  • Szkice Ludowe (1948)
  • I Taniec polski (1948)
  • Groteska (1949)
  • Oberek (1949)
  • Walc (1949)
  • Kaprys polski (1949)
  • Suita Tańców Polskich (1950)
  • Serenada (1950)
  • II Taniec Polski (1950)
  • Krakowiak (1950)
  • Taniec mazowiecki (1951)
  • Oberek Noworoczny (1952)
  • Suita z baletu „Z Chłopa Król" (1954)

na instrumenty solowe i orkiestrę

  • I Koncert skrzypcowy (1937)
  • II Koncert skrzypcowy (1945)
  • III Koncert skrzypcowy (1948)

(nagr. MKiS 1955)

  • Rapsodia polska na skrzypce (1949)
  • Koncert fortepianowy (1949)

(II nagr. na II Konkursie Kompoz. im. F. Chopina 1949)

  • IV Koncert skrzypcowy (1951)

(Nagr. Państwowa II st. 1952)

  • I Koncert wiolonczelowy (1951)
  • V Koncert skrzypcowy (1954)
  • VI Koncert skrzypcowy (1957)
  • II Koncert wiolonczelowy (1963)
  • VII Koncert skrzypcowy (1965)

(nagr. Rządu Belgijskiego i zloty medal na Międzynarod. Konkursie Kompoz. im. Królowej Elżbiety Belg., Bruksela 1965)

  • Koncert na 2 fort. (1966)
  • Koncert na altówkę (1968)

kameralne

  • I Kwartet smyczkowy (1938)
  • II Kwartet smyczkowy (1943)
  • Suita na 2 skrz. (1943)
  • Łatwe duety na tematy ludowe na 2 skrz. (1945)
  • III Kwartet smyczkowy (1947)

(nagr. MKiS 1955)

  • Kwartet na 4 skrz. (1949)
  • IV Kwartet smyczkowy (1950)

(I nagr. na Międzynarod. Konkursie Kompoz., Liege 1951, Nagr. Pań stwowa II st. 1952)

  • V Kwartet smyczkowy (1955)

(II nagr. na Międzynarod. Konkursie Kompoz., Liege 1956)

  • VI Kwartet smyczkowy (1960)
  • Quartetto per 4 violoncelli (1964)
  • VII Kwartet smyczkowy (1965)
  • Kwintet na instr. dęte (1932)

(nagr. Paryż 1933)

  • Trio na ob., skrz. i wioloncz. (1935)

(nagr. Towarzystwa Wyd. Muzyki Pol., Warszawa 1936)

  • Sonata na ob. i fort. (1936)
  • Andante sostenuto na skrz. (lub wioloncz.) i org.

(transkrypcja IV cz. Sonaty da camera na skrz. i fort.) (1945)

  • Trio na ob., kl. i fg. (1948)
  • Łatwe utwory na kl. i fort. (1948)
  • Oberek nr 1 na kl. i fort. (1949)
  • Wiwat na kl. i kwartet smyczk. (1950)
  • I Kwintet fortepianowy (1952)
  • Inkrustacje na waltornię i zespół kam. (1965)
  • Trio na ob., hf. i perk. (1965)
  • II Kwintet fortepianowy (1965)

na skrzypce i fortepian

  • Partita (1930)
  • Kaprys nr 1 (1932)
  • Witraż (1932)
  • Kaprys nr 2 (1933 lub 1934)
  • Pieśń litewska (1934)
  • Temat z wariacjami (1934)
  • Andante i allegro (1934)
  • Legenda (1945)
  • Concertino w I—III pozycji (1945)
  • Sonata da camera (1945)
  • Łatwe utwory w I pozycji (1946)
  • Kaprys (1946)
  • II Sonata (1946)
  • III Sonata (1947)
  • Taniec polski (1948)
  • Łatwe utwory w I—III pozycji (1949)
  • Melodia i Kaprys (1949)
  • I Oberek (1949)
  • IV Sonata (1949)

(nagr. na Festiwalu Muzyki Pol. 1951, Nagr. Państwowa II st. 1952)

  • Taniec antyczny (1950)
  • Taniec mazowiecki (1951)
  • V Sonata (1951)
  • II Oberek (1952)
  • Taniec słowiański (1952)
  • Kołysanka (1952)
  • Humoreska (1952)
  • Partita (1955)

na instrumenty solo

skrzypcowe

  • Sonata (1929)
  • Sonata (1941)
  • Kaprys polski (1949)
  • II Kaprys (1952)
  • II Sonata (1958)
  • 4 capricci (1968)

fortepianowe

  • Temat z wariacjami (1924)
  • Preludium (1928)
  • Allegro (1929)
  • Sonata (1930)
  • Trios pieces caracteristiques (1932)
  • Toccata (1932)
  • Sonatina (1933)
  • Suita dziecięca (1933)
  • Scherzo (1934)
  • Sonata (1935)
  • 3 Groteski (1935)
  • 3 preludia (1941)
  • I Sonata (1949)

(III nagr. na II Konkursie Kompoz. im. F. Chopina 1949)

  • Krakowiak koncertowy (1949)

(III nagr. na II Konkursie Kompoz. im. F. Chopina 1949)

  • Etiuda tercjowa (1952)
  • II Sonata (1953)
  • Sonatina (1955)
  • 10 etiud (1957)
  • Mały tryptyk (1965)

na inne instrumenty

  • Esquisse per organo (1966)
  • Kaprysy polskie na kl. (1952)

wokalno-instrumentalne[edytuj | edytuj kod]

pieśni na głos solo i fortepian

  • Trzy róże (poezje arab. z X w., przekład L. Staffa) (1934)
  • Mów do mnie, miły (R. Tagore, przekład J. Kasprowicza) (1936)
  • 3 pieśni: Mamidio, Inna, Samotność (poezje arab. z X w., przekład L. Staffa) (1938)
  • Oto jest noc (K. I. Gałczyński) (1947)
  • Smuga cienia (W. Broniewski) (1948)
  • Rozstanie (R. Tagore, przekład J. Kasprowicza) (1949)
  • Usta i pełnia (K. I. Gałczyński) (1949)
  • Dzwon i dzwonki (A. Mickiewicz) (1955)

(nagr. na Konkursie ZKP W 100. rocznicę śmierci A. Mickiewicza)

  • Nad wodą wielką i czystą (A. Mickiewicz) (1955)
  • Boli mnie głowa, (pieśń żartobliwa) (G. Bacewicz) (1955)
  • Sroczka (ludowy) (1956)
  • Zaloty na chór m. (A. Mickiewicz) (1968)

na głosy solowe, chór i orkiestrę

  • Psalm „De profundis clamavi ad te Domine" (1932)
  • 3 pieśni na tenor solo i ork. (poezje arab. z X w., przekład L. Staffa) (1938)
  • Kantata olimpijska na chór miesz. i ork. (oda Pindara) (1948)

(wyróżnienie na Między narod. Olimpijskim Konkursie Sztuki, Londyn 1948)

  • Akropolis, kantata na 600-lecie UJ, na chór miesz. i ork. (według Akropolis S. Wyspiańskiego) (1964)
  • Przygoda króla Artura, opera radiowa (E.Fischer według legendy staroceltyckiej) (1959)

(nagranie Polskie Radio 1960)

balety[edytuj | edytuj kod]

  • Z chłopa król (A.M. Swinarski według P. Baryki) (1953/54)
  • Esik w Ostendzie, balet komiczny, 1 -akt. (L. Terpilowski według T. Boya-Żeleńskiego) (1964)
  • Pożądanie, 2-akt. (M. Bibrowski według Le desir attrape par la queue P. Picassa) (1968–69)

Rękopisy utworów Bacewicz znajdują się w Zakładzie Muzycznym Biblioteki Narodowej w Warszawie.

Nagrody i wyróżnienia[edytuj | edytuj kod]

  • 1933 I nagroda na konkursie kompozytorskim Towarzystwa "Aide aux femmes de professions libres" w Paryżu za Kwintet Na Instrumenty Dęte
  • 1936 II nagroda na konkursie kompozytorskim Towarzystwa Wydawniczego Muzyki Polskiej za Trio Na Obój, Skrzypce I Wiolonczelę, wyróżnienie za Sinfoniette na orkiestrę smyczkową
  • 1949 II nagroda (pierwszej nie przyznano) na Konkursie Kompozytorskim Im. Fryderyka Chopina, zorganizowanym przez Związek Kompozytorów Polskich w Warszawie za Koncert Fortepianowy
  • 1951 I nagroda na Międzynarodowym Konkursie Kompozytorskim w Liege za Kwartet Smyczkowy nr 4
  • 1956 II nagroda na Międzynarodowym Konkursie Kompozytorskim w Liege za Kwartet Smyczkowy nr 5
  • 1960 III Lokata podczas Międzynarodowej Trybuny Kompozytorów UNESCO w Paryżu za Muzykę na smyczki, trąbkę i perkusję
  • 1965 Nagroda rządu belgijskiego i złoty medal na Międzynarodowym Konkursie Kompozytorów w Brukseli za koncert skrzypcowy nr 7

Ponadto Grażyna Bacewicz została uhonorowana szeregiem nagród za całokształt twórczości, kilkakrotnie przyznawano jej nagrody państwowe. Została również odznaczona Orderem Sztandaru Pracy II klasy (1949)[4] i I klasy (1959), Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1953), Medalem 10-lecia Polski Ludowej (1955)[5] oraz Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (1955)[6]. Otrzymała również Nagrody Państwowe III i II stopnia (1952, 1956). Z okazji setnej rocznicy urodzin artystki, rok 2009 w polskiej muzyce ogłoszono rokiem Grażyny Bacewicz.

Z okazji 100. rocznicy jej urodzin Poczta Polska wprowadziła do obiegu znaczek, na którym umieszczono fotografię artystki[7].

Obiekty noszące imię Grażyny Bacewicz[edytuj | edytuj kod]

  • Zespół Państwowych Szkół Muzycznych w Koszalinie.
  • Akademia Muzyczna im. Grażyny i Kiejstuta Bacewiczów w Łodzi.
  • Szkoła Muzyczna I st. w Gdańsku-Wrzeszczu im. Grażyny Bacewicz
  • Państwowa Szkoła Muzyczna I st. w Radomsku im. Grażyny Bacewicz
  • Zespół Państwowych Ogólnokształcących Szkół Muzycznych I i II stopnia nr 3 im. Grażyny Bacewicz w Warszawie
  • Szkoła Muzyczna I st. im. Grażyny Bacewicz we Wrocławiu
  • Plac Zabaw im. Grażyny Bacewicz w Tychach
  • Państwowa Szkoła Muzyczna I stopnia im. G. Bacewicz w Limanowej
  • Państwowa Szkoła Muzyczna I stopnia im. Grażyny Bacewicz w Jaworznie
  • Państwowa Szkoła Muzyczna w Nowej Soli
  • Osiedle im. Grażyny Bacewicz w Łodzi

Przypisy

  1. Stefan Kisielewski: Dzienniki. Warszawa: "Iskry", 1997, s. 171. ISBN 83-207-1516-4.
  2. nekrologi podawały często błędny rok urodzenia 1913
  3. Stanisław Ciepłowski: Napisy pamiątkowe w Warszawie XVII-XX w.. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987, s. 99. ISBN 83-01-06109-X.
  4. 22 lipca 1949 M.P. z 1950 r. Nr 6, poz. 58
  5. 15 stycznia 1955 M.P. z 1955 r. Nr 101, poz. 1400
  6. 11 lipca 1955 „za zasługi w dziedzinie kultury i sztuki” M.P. z 1955 r. Nr 91, poz. 1144
  7. Poczta Polska, Numer katalogowy 4276, data wydania: 28.05.2009 [1]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]