Niedźwiedź brunatny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Niedźwiedź brunatny
Ursus arctos[1]
(Linnaeus, 1758)
Niedźwiedź brunatny
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ssaki
Podgromada ssaki żyworodne
Infragromada łożyskowce
Rząd drapieżne
Rodzina niedźwiedziowate
Rodzaj Ursus
Gatunek niedźwiedź brunatny
Podgatunki

zobacz opis w tekście

Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

     U. a. horribilis

     U. a. isabellinus

     U. a. syriacus

     U. a. middendorffi

     U. a. arctos

     U. a. pruinosis

     U. a. beringianus

Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Niedźwiedź brunatny (Ursus arctos) – gatunek drapieżnego ssaka z rodziny niedźwiedziowatych. Zamieszkuje Azję, Europę Północną i Amerykę Północną. Niezagrożony wyginięciem.

Sierść niedźwiedzia brunatnego ma barwę ciemnobrązową, choć niektóre jego podgatunki mogą mieć futro jaśniejsze. W pozycji wyprostowanej Ursus arctos mierzy – w zależności od płci – od 1,8 m do 3 m. Masa ciała poszczególnych osobników waha się między 200 a 780[3] kg. Niedźwiedzica wydaje na świat co dwa lata dwoje-troje młodych. Ciąża trwa około 8 miesięcy. Poród następuje zwykle między grudniem a lutym.

Niedźwiedź brunatny żyje średnio 20-25 lat, w niewoli do 40. Jest wszystkożerny; żywi się nasionami, grzybami, dżdżownicami, ślimakami, jajami ptaków, miodem, poluje także na zwierzynę leśną, łowi też ryby. Środowisko życia stanowią puszcze, tajga oraz zalesione rejony górzyste.

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Niedźwiedź brunatny posiada duże, masywne ciało z nieznacznie wydłużoną głową, Szyja gruba i krótka. Ogon krótki, niewidoczny wśród futra. W trakcie chodzenia na podłożu stawiana jest cała stopa[4].

Dane liczbowe niedźwiedzia brunatnego podgatunku nominatywngo (U.a. arctos):

  • Długość tułowia z głową: samiec 160–280 cm, samica 150–210 cm
  • Ogon: 6,5–21 cm[3]
  • Wysokość: 0,90-2,8 m[3]
  • Masa ciała: samce średnio 389 kg, samice średnio 207 kg[3]

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Zamieszkiwał pierwotnie całą Europę, jednak w południowo-zachodniej Europie został wytępiony[5]. Występuje w lasach górskich, w Eurazji. Podgatunek niedźwiedzia brunatnego, niedźwiedź Grizli (U. a. horribilis), zamieszkuje Amerykę Północną, aż po północny Meksyk.

W Polsce występuje w Tatrach i Beskidach (głównie w Bieszczadach i okolicach Babiej Góry[4]). Największa populacja w Europie zamieszkuje Rumunię, gdzie żyje około 5500 osobników. Na terenie dawnego Związku Radzieckiego występuje około 120 000 osobników[6].

Według prof. Jana Korwina Kochanowskiego ostatniego niedźwiedzia w Polsce centralnej zabito pod koniec XVII w. w lasach Bedońskich. Na wielu obszarach Polski gatunek ten przetrwał jednak do XIX w. Spotykano go jeszcze wówczas w Górach Świętokrzyskich (ostatni okaz żyjący tam został zabity na górze Barczy), na Kurpiach Zielonych, na Mazurach i w Puszczy Białowieskiej.

W okresie międzywojennym w Puszczy Białowieskiej dokonano reintrodukcji tego zwierzęcia. Ostatecznie zakończyła się ona niepowodzeniem, podobno z powodu niefachowego kontynuowania jej przez Niemców podczas okupacji (wypuszczano do lasu oswojone okazy niedźwiedzi, które stały się zagrożeniem dla ludności).

Pokarm[edytuj | edytuj kod]

Rzadko niedźwiedzie brunatne zjadają łososie i inne ryby, oraz np. miód. Żywią się także ssakami, jak łosie i jelenie, gryzoniami, ptakami, ptasimi jajami, owocami, nasionami, grzybami, dżdżownicami, ślimakami, a w przypadku braku innego pożywienia także trawą. Z braku produktów naturalnych może wyrządzać znaczne szkody wśród bydła i zwierzyny leśnej.

Legowiska[edytuj | edytuj kod]

Na zimę przygotowuje sobie legowisko zwane gawrą. Przebywa w nim od końca listopada do końca lutego[4]. Żyje samotnie, tylko w okresie godowym w parach. W zimie samica rodzi zwykle 2–3 młodych, którymi opiekuje się aż do następnego miotu.

Ochrona[edytuj | edytuj kod]

Niedźwiedź brunatny jest chroniony na obszarze całej Polski.

Życie w niewoli[edytuj | edytuj kod]

Niedźwiedź oswaja się łatwo, aczkolwiek nawet obłaskawiony bywa niebezpieczny dla swoich opiekunów. W XVI- i XVII-wiecznej Rzeczypospolitej organizowano szkoły dla niedźwiedzi, takie jak na przykład akademia smorgońska. Szkolono je do występów na festynach.

Rozród[edytuj | edytuj kod]

W trakcie rui, trwającej 10-30 dni, samica kopuluje z wieloma samcami. Okres rozrodczy trwa od maja do lipca. Porody odbywają się od stycznia do marca, po ciąży trwającej 180-266 dni. Młode po narodzeniu się ważą 340-680 gramów. W wieku 6 miesięcy ważą około 25 kg. Okres laktacji trwa do 30 miesięcy, jednakże już 5-miesięczne młode mogą żywić się innym pokarmem. Stają się samodzielne w wieku co najmniej 2 lat. Mogą się rozmnażać po 4-6 latach[3].

Długość życia wynosi do 30-40 lat w stanie dzikim, do 50 lat w niewoli[7][4]

Podgatunki[edytuj | edytuj kod]

Wyróżniono kilkanaście podgatunków niedźwiedzia brunatnego[8]:

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Samiec grizli

Nazwa niedźwiedź, pierwotna forma prasłowiańska *medvēdis, a następnie *medъvědь[23] (por. rosyjskie медведь/miedwied, chorwackie medvjed, czeskie medvěd, słowackie i słoweńskie medved, białoruskie мядзьведзь, górnoserbskie/łużyckie mjedwjedź, dolnoserbskie/łużyckie mjadwjeź, serbskie медвед, kaszubskie miedzwiédz, staropolskie miedźwiedź, słowiańskie zapożyczenie w węgierskim medve i dla odmiany ukraińskie ведмідь[24]) oznacza zwierzę odżywiające się miodem (*medv-ĕdъ, czyli jedzący miód; *medh-u-s→ *medъ „miód”; *ēd- →*ěsti „jeść”). Nazwa ta była eufemizmem starszej nazwy praindoeuropejskiej, w formie *rktos (*r̥k'þos[25]) (od której bezpośrednio pochodzi greckie árktos/άρκτος „niedźwiedź”, forma astronomiczna Arktos „gwiazdozbiór Wielka Niedźwiedzica”, oraz nazwa kontynentu „Arktyka”, a być może również celtyckie imię Artur; oraz łacińskie ursus „niedźwiedź”, imię własne Ursus lub pochodne od przymiotnika ursinus: imię Ursyn, od którego utworzono nazwę dzielnicy warszawskiej Ursynów, czy też imię żeńskie Urszula, etymologicznie oznaczające małą niedźwiedzicę[26], wreszcie staroindyjskie r̥kṣa i hetyckie hartagga, oznaczające niebezpiecznego drapieżnika[27]).

W zastąpieniu pierwotnej nazwy określeniem „jedzący miód” można widzieć przejaw tabu językowego (tabuizacja[28]) zastosowanego w językach ludów północnej Europy (nie tylko Słowian, gdyż niemieckie Bär czy angielskie bear o znaczeniu „bury”, „szary”, i pochodzące od tego samego rdzenia duńskie i norweskie bjørn, oraz szwedzkie i islandzkie björn[29], litewskie lokys „kudłaty” lub „liżący”), dla których to zwierzę było groźne. Z tego powodu unikano jego wymawiania, aż w końcu stara nazwa zanikła. Ciekawostką jest wtórna tabuizacja wyrazu „niedźwiedź” (kiedy zaczęła funkcjonować jako nazwa właściwa), jako zamienników zaczęto używać nowych wyrazów typu miś, mieszko, kosmacz, kudłacz, bartnik, mrówczarz[30] i stąd prawdopodobnie brak odpowiedników „niedźwiedź” w językach bułgarskim czy macedońskim, gdzie na określenie tego drapieżnika używa się nazwy: мечка.

Podobne zjawisko występuje w gwarze góralskiej, gdzie jeszcze dziś starsi bacowie, a niegdyś także kłusownicy określali niedźwiedzia nazwą on (gw. uón, ó w gwarze podhalańskiej wymawia się inaczej niż u), co podkreślało pewien szacunek i strach przed tym zwierzęciem.

Drogę *medъvědь→ miedźwiedź→ niedźwiedź należy tłumaczyć tym, iż, w języku polskim obie spółgłoski d uległy zmiękczeniu, a początkowe m' (ze znakiem miękkości spółgłoski), wymawiane w niektórych rejonach Polski jak m'n' (patrz dialektalne kurpiowskie /mniasto/ zamiast miasto), zredukowało się w końcu do samego n'[31], lub też zamiana nagłosowego mie- w nie- mogła być spowodowana gwarowymi czynnikami fonetycznymi, jako przejaw hiperpoprawności, ale być może utrata pierwotnego związku pomiędzy słowami miedźwiedź i miód spowodowała wyrównanie do form słowotwórczych z zaprzeczeniem nie-[32].

Relacje z ludźmi[edytuj | edytuj kod]

Niedźwiedzie badał Charlie Russell mieszkając z nimi na Kamczatce przez blisko 10 lat. Uratował on kilka niedźwiedzi przed śmiercią, wykupując je z niewoli, został ich zastępczą matką, wychowywał je i pokazał, że niedźwiedź nie jest z natury wrogo nastawiony do człowieka. BBC stworzyło o nim film „Bear Man of Kamchatka”.

Przykładem oswojonego niedźwiedzia jest Wojtek, który przeszedł szlak bojowy z armią gen. Andersa.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Ursus arctos w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. Ursus arctos. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Tanya Dewey & Liz Ballenger: Ursus arctos. Brown bear. Animal Diversity Web. University of Michigan. [dostęp 8 listopada 2013].
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Jacek Dzwonkowski: Minikompendium. Przyroda polska. Mozaika, 2004, s. 236. ISBN 83-89200-84-8.
  5. Podjęta została próba reintrodukcji w Pirenejach.
  6. Charles Fergus: Bears. Stackpole Books, 2005, s. 16. ISBN 9780811732512.
  7. Góry. Warszawa: Delta, 1997, s. 58. ISBN 83-86698-62-4.
  8. Wilson Don E. & Reeder DeeAnn M. (red.) Ursus arctos. w: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3.) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. (ang.) [dostęp 30 sierpnia 2009]
  9. Linnaeus, 1758.
  10. Merriam, 1896.
  11. Horsfield, 1826.
  12. Gray, 1867.
  13. 13,0 13,1 13,2 Merriam, 1896.
  14. Blyth, 1854.
  15. Merriam, 1914.
  16. Hemprich &Ehrenberg, 1828.
  17. Middendorff, 1851.
  18. Merriam, 1896.
  19. F. G. Cuvier, 1824.
  20. Schinz, 1844.
  21. Merriam, 1902.
  22. Ord, 1815.
  23. Katarzyna Staniewska, Zakazane słowo (wersja elektroniczna), artykuł pochodzi z „Wiedzy i Życia” nr 1/2000.
  24. Porównaj nieregularne zmiany wyrazów: polskie pokrzywa (*pokriva) a rosyjskie крапива, ukraińskie кропива i czeskie kopřiva; czy też dialektalne rosyjskie/ukraińskie маримух, choć oficjalnie мухомор, polskie muchomor.
  25. Zbigniew Gołąb, O pochodzeniu Słowian w Świetle faktów językowych, s. 184.
  26. Joanna Przyklenk, Etymologia wyrazu niedźwiedź na Poradnia Językowa Uniwersytetu Śląskiego.
  27. Zbigniew Gołąb, O pochodzeniu Słowian w Świetle faktów językowych, s. 184.
  28. Np. w polskich przysłowiach: Nie wywołuj wilka z lasu, albo O wilku mowa, a wilk tuż
  29. *berō, *bernjō [w:] Grzegorz Jagodziński, Nieindoeuropejskie słownictwo w germańskim.
  30. Katarzyna Wyrwas, Etymologia wyrazu niedźwiedź na Poradnia Językowa Uniwersytetu Śląskiego.
  31. Katarzyna Staniewska, Zakazane słowo (wersja elektroniczna)
  32. Joanna Przyklenk, Etymologia wyrazu niedźwiedź j.w.