Niedźwiedź brunatny
 |
Ten artykuł należy dopracować zgodnie z zaleceniami edycyjnymi: poprawić styl – powinien mieć encyklopedyczną formę. Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się na stronie dyskusji tego artykułu. Po wyeliminowaniu niedoskonałości prosimy usunąć szablon {{Dopracować}} z kodu tego artykułu. |
| Niedźwiedź brunatny | |
| Ursus arctos[1] | |
| (Linnaeus, 1758) | |
 |
|
| Systematyka | |
| Domena | eukarionty |
| Królestwo | zwierzęta |
| Typ | strunowce |
| Podtyp | kręgowce |
| Gromada | ssaki |
| Podgromada | ssaki żyworodne |
| Infragromada | łożyskowce |
| Rząd | drapieżne |
| Rodzina | niedźwiedziowate |
| Rodzaj | Ursus |
| Gatunek | niedźwiedź brunatny |
| Podgatunki | |
|
zobacz opis w tekście |
|
| Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2] | |
 |
|
| Zasięg występowania | |
 U. a. isabellinus U. a. beringianus |
|
 Systematyka w Wikispecies |
|
 Multimedia w Wikimedia Commons |
|
Niedźwiedź brunatny (Ursus arctos) – gatunek drapieżnego ssaka z rodziny niedźwiedziowatych. Sierść niedźwiedzia brunatnego jest, jak sama nazwa wskazuje, ciemnobrązowa, choć niektóre jego podgatunki mogą mieć futro jaśniejsze. Niedźwiedź jest potężnie umięśniony i bardzo silny. W pozycji wyprostowanej mierzy – w zależności od płci – od 1,8 m do 3 m. Waga poszczególnych osobników waha się od 200 do 800 kg. Niedźwiedzica wydaje na świat co dwa lata dwoje-troje niedźwiadków. Ciąża trwa około 8 miesięcy. Poród następuje zwykle między grudniem a lutym. Niedźwiedź żyje średnio 20-25 lat. W niewoli jednak może osiągnąć wiek 40 lat. Jest wszystkożerny: żywi się nasionami, grzybami, dżdżownicami, ślimakami, jajami ptaków, chętnie zjada miód, poluje także na zwierzynę leśną, łowi też ryby. Żyje w puszczach, w tajdze, w zalesionych rejonach górzystych. Zamieszkuje Azję, Europę Północną i Amerykę Północną. Obecnie żyje na świecie około 200 tysięcy niedźwiedzi brunatnych.
Spis treści |
Występowanie [edytuj]
Zamieszkiwał pierwotnie całą Europę, jednak w południowo-zachodniej Europie został wytępiony[3]. Występuje w lasach górskich, w Eurazji. Podgatunek niedźwiedzia brunatnego, niedźwiedź Grizli, zamieszkuje Amerykę Północną, aż po północny Meksyk. W Polsce występuje w Tatrach i Beskidach, głównie Bieszczadach i Beskidzie Niskim. Wędrujące młode samce zdarzają się aż na Roztoczu i w Sudetach. W słowackich Tatrach żyje około 100 osobników[4]. Największym skupiskiem w Europie jest Rumunia, gdzie żyje około 5500 niedźwiedzi.
Według prof. Jana Korwina Kochanowskiego ostatniego niedźwiedzia w Polsce centralnej zabito pod koniec XVII w. w lasach Bedońskich. Na wielu obszarach Polski gatunek ten przetrwał jednak do XIX w. Spotykano go jeszcze wówczas w Górach Świętokrzyskich (ostatni okaz żyjący tam został zabity na górze Barczy), na Kurpiach Zielonych, na Mazurach i w Puszczy Białowieskiej.
W okresie międzywojennym w Puszczy Białowieskiej dokonano reintrodukcji tego zwierzęcia. Ostatecznie zakończyła się ona niepowodzeniem, podobno z powodu niefachowego kontynuowania jej przez Niemców podczas okupacji (wypuszczano do lasu oswojone okazy niedźwiedzi, które stały się zagrożeniem dla ludności).
Pokarm [edytuj]
Przysmakiem niedźwiedzi są łososie i inne ryby, a także słodycze, np. miód. Są to jednak zwierzęta wszystkożerne więc nie pogardzą także dużymi ssakami, jak łosie i jelenie, gryzoniami, ptakami, ptasimi jajami, owocami, nasionami, grzybami, dżdżownicami, ślimakami, a w przypadku braku innego pożywienia także trawą. Z braku produktów naturalnych może wyrządzać znaczne szkody wśród bydła i zwierzyny leśnej. Głodny może także atakować ludzi w celu zdobycia ich pokarmu lub nawet ludzkiego mięsa.
Niedźwiedź i człowiek [edytuj]
Niedźwiedzie najczęściej żerują późnym popołudniem. Podobnie jak ludzie, słabo widzą w ciemnościach, więc z reguły nie żerują w nocy. Jednak mają dobry węch i zapach jedzenia może je zwabić także w nocy, dlatego przebywając na terenie, gdzie są niedźwiedzie, jedzenia nie należy przechowywać w namiocie czy też pozostawiać w samochodzie. W przypadku spotkania nie należy wykonywać gwałtownych ruchów, nie należy uciekać.
Szczególnie niebezpieczne są samice z młodymi. Zdarzają się również – rzadko – niedźwiedzie o skłonnościach ludojadów. Do ataków niedźwiedzi na ludzi dochodzi także w wypadkach podejścia człowieka do żerującego niedźwiedzia (np. w gęstym zagajniku). Zwierzę jest wówczas przekonane, że człowiek przyszedł mu odebrać pożywienie. Groźne są też głodne niedźwiedzie, budzące się zimą.
Legowiska [edytuj]
Na zimę przygotowuje sobie legowisko zwane gawrą i zapada w sen zimowy, z którego od czasu do czasu może się budzić. Żyje samotnie, tylko w okresie godowym w parach. W zimie samica rodzi zwykle 2–3 młodych, którymi opiekuje się aż do następnego miotu.
Ochrona [edytuj]
Niedźwiedź brunatny jest chroniony na obszarze całej Polski.
Życie w niewoli [edytuj]
Niedźwiedź oswaja się łatwo, aczkolwiek nawet obłaskawiony bywa niebezpieczny nawet dla swoich opiekunów. W XVI- i XVII-wiecznej Rzeczypospolitej organizowano szkoły dla niedźwiedzi, takie jak na przykład Akademia Smorgońska. Szkolono je w celu zapewnienia rozrywki tłumom podczas różnorakich festynów.
Obecnie w niewoli w Polsce przebywa 35 niedźwiedzi brunatnych[potrzebne źródło].
Wygląd [edytuj]
Dane liczbowe niedźwiedzia brunatnego (Ursus arctos arctos):
- Długość tułowia z głową: samiec 160–280 cm, samica 150–210 cm
- Ogon: 5–21 cm
- Wysokość: 90-140 cm
- Masa ciała: samce 250–500 kg (niekiedy 700 kg), samice 180–300 kg[potrzebne źródło]
- Ciąża: ok. 8 miesięcy (co dwa lata)
- Miot: 1–3 niedźwiadków, o długości ok. 25 cm
- Czas uzależnienia od matki: 18 miesięcy. Pierwsze tygodnie po narodzinach młode spędzają wtulone w nogi matki tak, że nawet nie dotykają podłoża.
- Pożywienie: wszystkożerny – miód, łososie, padlina, duże ssaki jak łosie i jelenie, czasem gryzonie, sporadycznie trawa, grzyby, ptasie jaja
- Długość życia: do 30 lat w stanie dzikim, do 50 lat w niewoli[5]
Podgatunki [edytuj]
Wyróżniono kilkanaście podgatunków niedźwiedzia brunatnego[6]:
- niedźwiedź brunatny zwyczajny, niedźwiedź europejski (U. arctos arctos)[7] – podgatunek nominatywny
- U. arctos alascensis[8]
- niedźwiedź brunatny izabelowaty (U. arctos isabellinus)[9]
- U. arctos lasiotus[10]
- niedźwiedź brunatny kodiacki (U. arctos middendorffi)[11]
- niedźwiedź błękitny (U. arctos pruinosis)[12]
- U. arctos sitkensis[11]
- U. arctos stikeenensis[13]
- niedźwiedź syryjski (U. arctos syriacus)[14]
- U. arctos beringianus[15]
- U. arctos californicus[16]
- U. arctos collaris[17]
- U. arctos crowtheri[18]
- U. arctos dalli[11]
- U. arctos gyas[19]
- grizli (U. arctos horribilis)[20] – zamieszkuje Amerykę Północną zwany niekiedy niedźwiedziem szarym lub siwym, większy i cięższy od europejskiego. Sierść barwy siwej do czerwono-brunatnej z połyskiem srebrzystym lub złocistym, również cynamonowa.
Etymologia [edytuj]
Nazwa niedźwiedź, pierwotna forma prasłowiańska *medvēdis, a następnie *medъvědь[21] (por. rosyjskie медведь/miedwied, chorwackie medvjed, czeskie medvěd, słowackie i słoweńskie medved, białoruskie мядзьведзь, górnoserbskie/łużyckie mjedwjedź, dolnoserbskie/łużyckie mjadwjeź, serbskie медвед, kaszubskie miedzwiédz, staropolskie miedźwiedź, słowiańskie zapożyczenie w węgierskim medve i dla odmiany ukraińskie ведмідь[22]) oznacza zwierzę odżywiające się miodem (*medv-ĕdъ, czyli jedzący miód; *medh-u-s→ *medъ „miód”; *ēd- →*ěsti „jeść”). Nazwa ta była eufemizmem starszej nazwy praindoeuropejskiej, w formie *rktos (*r̥k'þos[23]) (od której bezpośrednio pochodzi greckie árktos/άρκτος „niedźwiedź”, forma astronomiczna Arktos „gwiazdozbiór Wielka Niedźwiedzica”, oraz nazwa kontynentu „Arktyka”, a być może również celtyckie imię Artur; oraz łacińskie ursus „niedźwiedź”, imię własne Ursus lub pochodne od przymiotnika ursinus: imię Ursyn, od którego utworzono nazwę dzielnicy warszawskiej Ursynów, czy też imię żeńskie Urszula, etymologicznie oznaczające małą niedźwiedzicę[24], wreszcie staroindyjskie r̥kṣa i hetyckie hartagga, oznaczające niebezpiecznego drapieżnika[25]). W zastąpieniu pierwotnej nazwy określeniem „jedzący miód” można widzieć przejaw tabu językowego (tabuizacja[26]) zastosowanego w językach ludów północnej Europy (nie tylko Słowian, bo niemieckie Bär czy angielskie bear o znaczeniu „bury”, „szary”, i pochodzące od tego samego rdzenia duńskie i norweskie bjørn, oraz szwedzkie i islandzkie björn[27], litewskie lokys „kudłaty” lub „liżący”), dla których to zwierzę było groźne. Z tego powodu unikano jego wymawiania, aż w końcu o starej nazwie zapomniano. Ciekawostką jest wtórna tabuizacja wyrazu „niedźwiedź” (kiedy zaczęła funkcjonować jako nazwa właściwa i przez to niebezpieczna), jako zamienników zaczęto używać nowych wyrazów typu miś, mieszko, kosmacz, kudłacz, bartnik, mrówczarz[28] i stąd prawdopodobnie brak odpowiedników „niedźwiedź” w językach bułgarskim czy macedońskim, gdzie na określenie tego drapieżnika używa się nazwy: мечка. Podobne zjawisko występuje w gwarze góralskiej, gdzie jeszcze dziś starsi bacowie, a niegdyś także kłusownicy określali niedźwiedzia nazwą on (gw. uón, ó w gwarze podhalańskiej wymawia się inaczej niż u), co podkreślało pewien szacunek i strach przed tym zwierzęciem.
Wracając do polskiej nazwy, to drogę *medъvědь→ miedźwiedź→ niedźwiedź należy tłumaczyć tym, iż, w języku polskim obie spółgłoski d uległy zmiękczeniu, a początkowe m' (ze znakiem miękkości spółgłoski), wymawiane w niektórych rejonach Polski jak m'n' (patrz dialektalne kurpiowskie /mniasto/ zamiast miasto), zredukowało się w końcu do samego n'[29], lub też zamiana nagłosowego mie- w nie- mogła być spowodowana gwarowymi czynnikami fonetycznymi, jako przejaw hiperpoprawności (porównaj miemy-niemy, Miemcy-Niemcy), ale być może utrata pierwotnego związku pomiędzy słowami miedźwiedź i miód spowodowała wyrównanie do form słowotwórczych z zaprzeczeniem nie-[30].
Ciekawostka [edytuj]
Niedźwiedzie badał Charlie Russell mieszkając z nimi na Kamczatce przez blisko 10 lat. Uratował on kilka niedźwiedzi przed śmiercią, wykupując je z niewoli, został ich zastępczą matką, wychowywał je i pokazał, że niedźwiedź nie jest z natury wrogo nastawiony do człowieka. BBC stworzyło o nim film „Bear Man of Kamchatka”.
-
Na terenie Polski spotkać go można głównie w Tatrach i Bieszczadach
-
Samiec niedźwiedzia brunatnego
-
Biegnący
-
Jedzący łososia
_running.jpg)
Zobacz też [edytuj]
Przypisy
- ↑ Ursus arctos w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
- ↑ Ursus arctos. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
- ↑ Podjęta została próba reintrodukcji w Pirenejach.
- ↑ Zastrzelono 4-letnią niedzwiedzicę.
- ↑ Góry. Warszawa: Delta, 1997, s. 58. ISBN 83-86698-62-4.
- ↑ Wilson Don E. & Reeder DeeAnn M. (red.) Ursus arctos. w: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3.) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. (ang.) [dostęp 30 sierpnia 2009]
- ↑ Linnaeus, 1758.
- ↑ Merriam, 1896.
- ↑ Horsfield, 1826.
- ↑ Gray, 1867.
- ↑ 11,0 11,1 11,2 Merriam, 1896.
- ↑ Blyth, 1854.
- ↑ Merriam, 1914.
- ↑ Hemprich &Ehrenberg, 1828.
- ↑ Middendorff, 1851.
- ↑ Merriam, 1896.
- ↑ F. G. Cuvier, 1824.
- ↑ Schinz, 1844.
- ↑ Merriam, 1902.
- ↑ Ord, 1815.
- ↑ Katarzyna Staniewska, Zakazane słowo (wersja elektroniczna), artykuł pochodzi z „Wiedzy i Życia” nr 1/2000.
- ↑ Porównaj nieregularne zmiany wyrazów: polskie pokrzywa (*pokriva) a rosyjskie крапива, ukraińskie кропива, czy czeskie kopřiva; czy tez dialektalne rosyjskie/ukraińskie маримух, choć oficjalnie мухомор, polskie muchomor.
- ↑ Zbigniew Gołąb, O pochodzeniu Słowian w Świetle faktów językowych, s. 184.
- ↑ Joanna Przyklenk, Etymologia wyrazu niedźwiedź na Poradnia Językowa Uniwersytetu Śląskiego.
- ↑ Zbigniew Gołąb, O pochodzeniu Słowian w Świetle faktów językowych, s. 184.
- ↑ Np. w polskich przysłowiach: Nie wywołuj wilka z lasu, albo O wilku mowa, a wilk tuż dziś już traktowanego z przymrużeniem oka.
- ↑ *berō, *bernjō [w:] Grzegorz Jagodziński, Nieindoeuropejskie słownictwo w germańskim.
- ↑ Katarzyna Wyrwas, Etymologia wyrazu niedźwiedź na Poradnia Językowa Uniwersytetu Śląskiego.
- ↑ Katarzyna Staniewska, Zakazane słowo (wersja elektroniczna).
- ↑ Joanna Przyklenk, Etymologia wyrazu niedźwiedź j.w.
