Obwód Śródmieście AK

Obwód I Śródmieście – kryptonimy: "trójka", "3" (w ramach SZP), "41" (w ramach ZWZ/AK), "XXI" (od 15 czerwca 1944), "I" (od 9 sierpnia 1944), struktura Okręgu Warszawskiego Armii Krajowej, działającego w konspiracji w okresie okupacji niemieckiej w Polsce oraz walczącego w powstaniu warszawskim.

Komendantami obwodu byli kolejno:

• ppłk Jan Lamers "Florian" (1940-1941),
• mjr Konstanty Kułagowski "Rabin" "Żbrożek" (1941-1944),
• ppłk Edward Pfeiffer "Radwan" (od marca 1944).

Według Jerzego Kirchmayera w Obwodzie Śródmieście 1 marca 1944 oddziały obwodu (bez WSOP i WSK) zorganizowane były w 90 plutonów pełnych i 3 szkieletowe obejmując ok. 5500 osób, zaś według obliczeń Tomasza Strzembosza było to 2.745 żołnierzy.

W trakcie powstania Rejon I obwodu (bez III i VIII Zgrupowania na Powiślu) wraz z niektórymi oddziałami Rejonu 4 (Batalion in. Czarnieckiego, Batalion im. Łukasińskiego. część Batalionu "Chrobry" oraz batalionu im. Kilińskiego) zostały oddzielone na Starym Mieście, tworząc 7 sierpnia do 5 września Grupę Północ pod dowództwem płk. Karola Ziemskiego "Wachnowski". Główna część obwodu, stanowiła Grupę "Śródmieście", z której taktycznie 8 sierpnia wydzielono "Podobwód Śródmieście Południowe", obejmujący Rejon 2 oraz Rejon 3. Po 20 września oddziały obwodu przekształciły się w 28 Dywizję Piechoty AK im. Stefana Okrzei.

Struktura Obwodu Śródmieście 1 sierpnia 1944

Dowództwo Obwodu

• Komendant obwodu – ppłk. Edward Pfeiffer "Radwan";
• Zastępca komendanta – ppłk. Michał Chrupek "Rój";
• Szef sztabu – mjr Bernard Romanowski "Wola Jan";
• Oficer organizacyjny – mjr Włodzimierz Zawadzki "Bartkiewicz";
• Kwatermistrz – rtm. Tadeusz Znamierowski "Falkowski";
• Inspektor WSOP – por. rez. Witold Gorayski "Kołczan";
• Komendantka Wojskowej Służby Kobiet – Janina Maria Płoska "Rakieta Urszula".

Oddziały w dyspozycji dowódcy obwodu

• Pluton 1147 ochrony sztabu – dowódca ppor. rez. Kazimierz Pogorzelski "Rygiel";
• Pluton łączności – dowódca ppor. rez. Konstanty Relich "Rymkiewicz";
• Pluton saperów – dowódca NN
• 100 kompania sztabowa – ppor. Jan Martinkin "Bohun";
  • Pluton 101 "Bojowych Szkół" - dowódca plut. pchor. Kazimierz Pawlicki "Lubicz";
  • Pluton 116 - dowódca kpr. pchor. Władysław Twardo "Kandys";
• 101 kompania WSOP – dowódca kpt. lek. Bohdan Didkowski "Newel";
• Pluton 1149 – dowódca por. rez. Piotr Umiński "Mazur";
• Pluton [kompania kadrowa) 1114 – dowódca ppor. Kazimierz Czyż "Andrzej Prawdzic" (Odwód dowódcy I obwodu);
• Pluton (kompania kadrowa) 1150 "Perkun" – dowódca por. rez. Józef Celica "Lechicz" (Odwód dowódcy I obwodu);

Obwód dzielił się na cztery rejony:

Rejon 1 (Stare Miasto, Powiśle, Muranów) kryptonim "XXI-11"

Dowództwo

• Komendant – mjr Stanisław Błaszczak "Róg";
• Zastępca komendanta – kpt. Jerzy Czarski "Czachar"
• Szef sztabu – rtm. rez. Bolesław Mowiński "Gończ;
• Oficer organizacyjny i adiutant – por. rez. Stanisław Jan Madanowski "Jędrek Sęp";
• Oficer informacyjny – plut. pchor. Władysław Piech "Piechura";
• Kwatermistrz – por. rez. Antoni Bogucki "Chromik";
• Oficer żywnościowy – ppor. Wacław Taras "Ogrodowski";
• Oficer łączności- ppor. Zbigniew Certowicz "Redlicz";
• Oficer prasowy – NN "Janiszewski";
• Oficer saperów – ppor. rez. sap. Stanisław Andrzejewski "Zaremba";
• Oficer dywersji – por. NN "Jarosław";
• Podinspektor WSOP – por. rez. Tadeusz Okolski "Dzik"; zastępca – por. rez. łącz. Stanisław Sienkiewicz "Leliwa";

Oddziały

• I Zgrupowanie – dowódca por./rtm. Edward Sobeski "Bończa"; (kompanie 101, 102, 103)
• II Zgrupowanie – dowódca kpt. Ludwik Gawrych "Gustaw"; (cztery kompanie)
• III Zgrupowanie – dowódca por. rez. Juliusz Szawdyn "Konrad"; (trzy kompanie)
• VIII Zgrupowanie – dowódca kpt. rez. Cyprian Odorkiewicz "Krybar"; (trzy kompanie oraz pluton saperów 119 i pluton broni specjalnej 1105);
• I Batalion WSOP – dowódca por. rez. Tadeusz Okolski "Dzik"; (11, 12, 13, 14 kompania)
• Odwód komendanta Rejonu – 104 Kompania – dowódca por. Kazimierz Puczyński "Wroński";

Rejon 2 (Śródmieście południowo-wschodnie) kryptonim "XXI-12"

Dowództwo

• Komendant rtm. Władysław Abramowicz "Litwin";
• Zastępca komendanta – por. rez. Juliusz Łoskoczyński "Serafin", "Kordian";
• Adiutant – ppor. rez. kaw. Henryk Dzięgielewski "Dunin";
• Kwatermistrz – por. Jan Mikołajczyk "Czyński Jan";
• Oficer uzbrojenia – ppor. NN "Rejter Zet";
• Lekarz – kpt. sł. s1. lek. Olgierd Buraczewski "Hołomnicki";
• Kapelan – kpt. ks. Wacław Włoczkowski "Karol Wielki";
• Oficer łączności – ppor. rez. łącz. Jerzy Mieczysław Zabierzowski "Maciek";
• dowódca plutonu żandarmerii – "Sas" (NN);
• Podinspektor WSOP – kpt. Zygmunt Netzer "Kryska Mikołaj";
• Oficer gospodarczy – ppor. rez. Włodzimierz Szonert "Wojciechowski";
• Komendantka Wojskowej Służby Kobiet – strz. z cenz. NN "Wisłocka";

Oddziały

• V Zgrupowanie – dowódca por. Roman Rożałowski "Siekiera"; (5 kompanii)
• VII Zgrupowanie – dowódca rtm. Czesław Grudziński "Ruczaj"; (4 kompanie)
• I Dywizjon "Jeleń" 7 pułku ułanów lubelskich AK – dowódca rtm. Lech Głuchowski "Jeżycki"; (dwa szwadrony)
• II Batalion WSOP – dowódca kpt. Zygmunt Netzer "Kryska Mikołaj"; (21, 22, 23 i 24 kompania)

Rejon 3 (Śródmieście południowo-zachodnie) kryptonim "XXI-13"

Dowództwo

• Komendant – mjr Władysław Brzeziński "Ratusz";
• Adiutant – ppor. rez. Henryk Czesław Petruczenko "Podlasiak";
• Kwatermistrz – NN "Nałęcz";
• Oficer broni – ppor. Zbigniew Bukowski "Radca"
• Lekarz – kpt. sł. st. lek. Zenon Deka "Druch";
• Oficer łączności – st. sierż./kpt. Roman Fundowicz "Rafał";
• Podinspektor WSOP – por. rez. art. Kazimierz Konat "Żbikowski";
• Pluton łączności 149 – dowódca ppor. rez. łącz. Jerzy Sieczkowski "Alf";

Oddziały

• IV Zgrupowanie – dowódca por. rez. Kazimierz Czapla "Gurt"; (cztery kompanie oraz 33, 34 i 35 kompanie WSOP);
• VI Zgrupowanie 3 batalion pancerny AK – dowódca kpt. rez. Stefan Golędzinowski "Golski"; (pięć kompanii)
• VI Zgrupowanie WSOP – dowódca ppor. Erwin Brenneisen "Bełt Antoni"; (31 i 32 kompanie);

Rejon 4 (Śródmieście północno-zachodnie) kryptonim "XXI-14" "Reguła"

Dowództwo

• Komendant – mjr Stanisław Steczkowski "Zagończyk";
• Adiutant – ppor. rez. piech. Andrzej Rudziński "Wilczyński";
• Oficer organizacyjny – rtm. rez. kaw. Romuald Jan Górski "Bystry";
• Oficer informacyjny – ppor. Marian Windyga "Wąsik Eliot";
• Oficer wyszkolenia – por. sł. st. piech. Michał Zaborowski "Jacek Sęp";
• Kwatermistrz – kpt. rez. piech. NN "Ostoja II";
• Oficer broni – rtm. sł. st. kaw. Zygmunt Orłowski "Brzeszczot";
• Lekarz – ppor. sł. st. lek. Mirosław Vitali "Jerzy";
• Kapelan – kpt. ks. Wiktor Potrzebski "Corda";
• Oficer łączności – ppor. rez. kaw. Zdzisław Stanisław Bańkowski "Opat";
• Oficer propagandy – ppor. rez. piech. Rajmund Habermass "Niezłomny";
• Oficer prasowy – ppor. rez. piech. Lubomir Rubach "Orawiec";
• Podinspektor WSOP – ppor. inż. Tadeusz Sztalkopf "Zarzycki Kazimierz";
• Komendantka Wojskowej Służby Kobiet – Irena Siwecka-Zychlewicz "Hawrań";
• Pluton łączności – dowódca ppor. rez. Franciszek Karol Śadel "Winiar";
• Pluton saperów – ppor. rez. Stefan Nast "Orlicz";
• Pluton osłonowy sztabu – dowódca por. rez. Stefan Skórzewski "Stefan Werpechowski";^{[potrzebne źródło]}

Oddziały

• IX Zgrupowanie – Batalion im. "Jana Kilińskiego" – dowódca rtm. Henryk Roycewicz "Leliwa" (cztery kompanie). Podporządkowano mu IX Zgrupowanie WSOP – dowódca por. rez. Roman Alojzy Wyczółkowski "Romański Andrzej" (41 i 42 kompania);
• X Zgrupowanie – Batalion im. "Jana Kilińskiego" – dowódca por. rez. Leon Gajdowski "Ostoja". (trzy kompanie) Podporządkowano mu X Zgrupowanie WSOP – dowódca ppor. rez. Stefan Gostomski "Boruta" (43 i 44 kompania);
• XI Zgrupowanie – Batalion "Chrobry" – dowódca kpt. Gustaw Billewicz "Sosna". (cztery kompanie); Podporządkowano mu XI Zgrupowanie WSOP – dowódca por. Władysław Orłowski "Lubicz" (45 kompania i 47 kompania użyteczności publicznej) ;
• XII Zgrupowanie – Batalion "Łukasiński" – dowódca mjr Olgierd Ostkiewicz-Rudnicki "Sienkiewicz". (pięć kompanii) i podporządkowany mu Dywizjon "1806" 1 Pułku Strzelców Konnych AK – dowódca rtm. Czesław Nowacki "Nowak". (pięć plutonów oraz dwa plutony szwadronu 5 Pułku Ułanów);
• Zgrupowanie – Batalion "Czarnecki" – dowódca kpt. Lucjan Giżyński "Gozdawa" (cztery kompanie);
• Pułk NSZ im. Sikorskiego "Sikora" (scalony z AK – trzy bataliony szkieletowe) – dowódca mjr Leon Nowakowski "Lig".

Bibliografia

• Matusak P. (pod red.), Powstanie warszawskie 1944. Wybór dokumentów, T. 2, cz. I, Warszawa 2001. ISBN 83-88185-39-X.