Papirologia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Papirologia (łac. papyrus 'papirus', gr. pápyros) – nauka zajmująca się badaniem i odczytywaniem rękopisów (zwłaszcza greckich, rzadziej łacińskich, zwykle sporządzonych na papirusie)[1].

Definicja i zakres papirologii[edytuj | edytuj kod]

Papirus (Cyperus papyrus) roślina wodna z rodziny turzycowatych, rosnąca w miejscowościach błotnistych Egiptu, Etiopii i Palestyny, zaaklimatyzowana również i na Sycylii. Z drewna papirusu Egipcjanie wyrabiali łodzie, z kory zaś obuwie, sznury, odzież i inne przedmioty codziennego użytku. Z włóknistego rdzenia rośliny wytwarzano materiał piśmienny dla całego regionu śródziemnomorskiego. Rdzeń ten krajano na wąskie pasma, które łamano obok siebie, po czym poprzecznie przykrywano drugą warstwą. Obie warstwy, zalawszy wodą z Nilu, stłaczano pod prasą. Na jednej stronie karty włókna papirusu biegły pionowo, na drugiej poziomo. Po wygładzeniu tej ostatniej fiszbinem lub muszlą używano jej do pisania, niekiedy jednak dla oszczędności pisano również na odwrocie. Szereg kart sklejano w długi zwój i odcinano niego dowolnej długości kawałki. Na papirusie pisano tuszem, sporządzanym z delikatnej sadzy zmieszanej z tartą gumą. Narzędziem pisarskim był kawałek trzciny, zwany po grecku kalamos. Listy i dokumenty pisano na oddzielnych kartkach papirusowych, zwijanych następnie w rulon i zabezpieczanych pieczęciami. Książka papirusowa miała postać zwoju, w którym tekst był ułożony w kolumnach prostopadłych do jego długości. Czytelnik rozwijał trzymany w prawej ręce zwój, lewą ręką zwijał z powrotem już przeczytaną stronę. Dla ponownego przeczytania książki trzeba było cały zwój przewinąć z lewej strony na prawą.

Papirologia (gr. papyros = papirus + logos = nauka) nauka zajmująca się odczytywaniem, wydawaniem i interpretacją starożytnych tekstów greckich (także łacińskich i koptyjskich), pisanych przede wszystkim na papirusie oraz na pergaminie, tabliczkach glinianych i ostrakach (skorupkach glinianych). Papirologia jest więc nauką badającą teksty napisane na papirusach. W praktyce termin ten nie odpowiada ściśle swej treści. Oznacza, bowiem pomocniczą naukę zajmującą się badaniem tekstów z grecko – rzymskiego Egiptu (332 p.n.e. – 641 n.e. ), napisanych zazwyczaj na papirusach w języku greckim. Dodanie określenia „w zasadzie” jest konieczne, dlatego, że papirologia uwzględnia w swych badaniach także teksty napisane w innych językach (egipskim, koptyjskim, łacińskim) i na innych materiałach (gliniane skorupy, kamień, tabliczki woskowane), jeżeli treść tych tekstów jest pokrewna treści greckich tekstów papirusowych z grecko – rzymskiego Egiptu.

W zasadzie papirolog to ten, który wydaje papirusy. W polu jego zainteresowania znajdują się także teksty napisane na innych materiałach piśmienniczych używanych w starożytnym Egipcie (min. ostraka).

Przedmiot badań[edytuj | edytuj kod]

Papirologia pełni rolę nauki pomocniczej w stosunku do szeregu starszych od niej nauk, takich jak: filologia klasyczna, historia starożytna, historia państwa i prawa, historia kultury, historia religii, historia medycyny, geografia historyczna, egiptologia, antropologia i etnografia. Dostarcza ona tym naukom materiały i wyniki prac jako elementy do opracowania syntez. Ponieważ bardzo znacząca ilość tekstów papirusowych dotyczy praw i zwyczajów stosowanych w grecko – rzymskim Egipcie, szczególnie wielkie znaczenie posiada papirologia prawnicza.

Największa ilość znalezisk papirusowych pochodzi z Egiptu. Zawdzięczamy im znajomość uważanych dotąd za zaginione tekstów dzieł antycznych pisarzy greckich. Wśród papirusów ponadto znajdują się dokumenty historyczne, prawne, świadectwa o życiu społecznym i rodzinnym Greków egipskich z okresu hellenistycznego i późniejszego. Najbogatszym źródłem papirusów są śmietniska w okolicy dawnych osiedli. Sporo znajdowało się również w ruinach starożytnych domów, zwłaszcza tam, gdzie całą wieś lub miasteczko zostało opuszczone przez ludność. Niekiedy wkładano trumny zmarłemu zwój papirusowy o treści literackiej, częściej magicznej. Papirologia obejmuje teksty w sumie z całej wschodniej części basenu Morza Śródziemnego napisane w językach greckim, koptyjskim i łacińskim.

Miejsca i okresy reprezentowane w materiale papirologicznym[edytuj | edytuj kod]

Papirusy, które dotarły do naszych czasów można podzielić na cztery grupy.

  • Pozostawione na wysypiskach śmieci.
  • Porzucone w domach i budynkach publicznych, świątyniach itp.
  • Znajdujące się na terenie cmentarzysk
  • Ukryte w skrytkach w jaskiniach bądź grobowcach.

Okres, jaki obejmują zachowane teksty to od XVIII w. p.n.e. do VIII w. n.e. Najwięcej tekstów pochodzi z I i II w. n.e. Najczęściej papirusy znajdowane są w miejscu powstania. Wyjątek stanowią: listy prywatne i urzędowe papiery urzędowe, dokumenty prywatne, oraz zwoje.

Papirusy literackie i nieliterackie[edytuj | edytuj kod]

Ważną kategorią są papirusy literackie. Zaliczamy do nich oprócz literatury: komentarze, streszczenia utworów, słowniki, prace naukowe (z większości dziedzin), prawnicze, astrologie, horoskopy, teksty magiczne, modlitwy. Zawierają one piśmiennictwo pisarzy pogańskich i chrześcijańskich (np. apokryfy). Do tej pory odkryto ponad 3000 fragmentów takich zwojów. Zapoznają one nas z dziełami, które nie dotarły do naszych czasów.

Papirusy nieliterackie to dokumenty. W słownictwie papirologicznym dokument to: list prywatny, akt małżeństwa, rachunek itp. Można je podzielić na prywatne i publiczne. Do tej pory opublikowano ponad 20000 takich tekstów.

Metody. Edytorstwo papirusów[edytuj | edytuj kod]

Właściwą pracę edytorską poprzedzają zabiegi konserwatorskie, które polegają na oczyszczeniu papirusu. Dokonują tego specjaliści, aby uchronić zabytek przed zniszczeniem.

Jeśli chodzi o papirusy literackie to odczytanie tekstu nie sprawia problemu ze względu na regularność pisma i czytelność. Większość z nich jest napisana odrębnym pismem tzw. książkowym. Część jednak wymaga znajomości paleografii.

Papirusy nieliterackie są trudniejsze do odczytania. Z reguły pisane są kursywą, brak w nich regularności i dbałości. Utrudnieniem są też zatarcia liter, dziury, ubytki. Zadaniem wydawcy jest określenie rozmiarów strat i zaproponowanie uzupełnień (jeśli jest to możliwe). Następnie ustała się proweniencje i datowanie. To ostatnie jest dość łatwe jeśli chodzi o daty roczne (kalendarz ptolemejski, macedoński, rzymski). Daty miesięczne i dzienne są natomiast trudne do ustalenia, gdyż kalendarz egipski i macedoński miał ruchomy początek roku. Do kolejnych zadań należy wszechstronne objaśnienie tekstu. Ważna jest też identyfikacja postaci (czy występują w innych źródłach), określenie rodzaju dokumentu, wyjaśnienie terminów odnoszących się do życia publicznego. Ostatnim elementem edycji może być przetłumaczenie tekstu. Przekład traktowany jest jako integralna część interpretacji. Pomocą w tych czynnościach są słowniki specjalistyczne. Badania kolejnych osób wprowadzają poprawki do tekstu ustalonego przez wydawcę. Proponują inne uzupełnienia luk oraz zmieniają datowanie i ustalają możliwie inną proweniencje.

Duże znaczenie mają dla papirologów zespoły papirusów powiązanych ze sobą i znalezione w jednym miejscu (archiwa). Większość powstała w języku greckim, choć zdarzają się koptyjskie i łacińskie.

Rozwój badań papirologicznych[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze papirusy odkryto w 1752 roku w Herkulanum, willi Kalpurniusza Pizona. Za początkową datę w historii papirologii należy uznać rok 1788, kiedy to profesor uniwersytetu w Kopenhadze N. Schow opublikował pierwszy grecki dokument papirusowy Egiptu (tzw. Charta Borgiana). Około 1820 roku znaleziono szereg dokumentów papirusowych w Memfis i Tebach. Pierwszy literacki papirus, zawierający XXIV pieśń Iliady znaleziono w 1821. Największą ilość tekstów greckich znaleźli: w latach 1884-1890 egiptolog angielski W.M. Flinders Petrie, po nim Frederic George Kenyon, wreszcie dwaj uczeni angielscy B.P. Grenfell i A. S. Hunt. Papirologia jako odrębna nauka pomocnicza występuje od końca XIX wieku, kiedy rozpoczęto planowe poszukiwanie papirusów w Oksyrynchos, Elafantynie, Aphrodito, Fajum i w wielu innych miejscowościach. Bardzo duża ilość tekstów opublikowanych przez uczonych tej miary, co C. Wessey, U. Wilcken, B.P. Grenfell, A.S. Hunt, W. Schubert i L. Mittels zwróciła na tę dyscyplinę baczniejszą uwagę historyków i pozwoliła określić jej istotne zadania.

Pewną rolę w tej dziedzinie odgrywa nauka polska. Pionierem polskiej papirologii był profesor UW Jerzy Manteuffel (1900-1954). Był on twórcą pierwszej w Polsce kolekcji papirusów oraz autor pierwszego polskiego zarysu papirologii. Drugi niemniej ważny to Rafał Taubenschlag (1881-1958), który był założycielem i dyrektorem Instytutu Papirologii UW. Rezultaty jego badań zostały uznane przez świat za niezwykle cenne i doniosłe. Założony przez nich Instytut Papirologii Uniwersytetu Warszawskiego jest światowym ośrodkiem badań nad prawem grecko – rzymskiego Egiptu. Założyli też pismo "The Journal of Juristic Papyrology". Ich uczniami byli Henryk Kupiszewski (1927-1994), Cezary Kunderewicz (1912-2000) i Józef Mélèze-Modrzejewski. Z młodszych należy wymienić: Anna Świderkównę (1925-2008) i jej ucznia Zbigniewa Borkowskiego (1936-1991). Obecnie papirologią zajmuje się Ewa Wipszycka i jej uczniowie: Tomasz Derda, Adam Łukaszewicz, Adam Łajtar. Prowadzą oni badania w Zakładzie Papirologii Instytutu Archeologii UW.

W Polsce jednym z pierwszych papirologów był prof. Jerzy Manteuffel (1900 – 1954), organizator Katedry Papirologii na Uniwersytecie Warszawskim (1946)[2]

Przypisy

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Opracowania polskie[edytuj | edytuj kod]

  • czasopismo: „The Journal of Juristic Papyrology” Warszawa 1946- . [vol. 25 zwiera spis treści roczników: 1-25].
  • Waldemar Ceran, Historia i bibliografia rozumowana bizantynologii polskiej (1800-1998), t. 2, Łódź 2000, s. 427-433 [bibliografia polskiej papirologii okresu bizantyńskiego poz. 2597-2637 wraz z krótkim omówieniem].
  • Tomasz Derda, Deir el-Naqlun. The Greek Papyri (P. Naqlun I), Warszawa 1995.
  • Jerzy Manteuffel, Ze świata papirusów, Wrocław – Warszawa 1950.
  • Józef Mélèze-Modrzejewski, Papirologia i prace nauki antyczne w Polsce – prace i perspektywy, „Nauka polska (1957), z.3, s.150-161.
  • Józef Mélèze-Modrzejewski, Polish papyrology in the year 1945-1955, Warsaw 1955.
  • Józef Mélèze-Modrzejewski, Polska papirologia prawnicza w okresie dziesięciolecia (1945-1955), „Eos” 47 (1954-1955), z.2, s.285-291.
  • Józef Mélèze-Modrzejewski, Roboty pol’skich ucenych v oblasti vizantijskoj papirologii 1945-1955, „Vizantijskij Vremennik” 12 (1957), s. 304-311.
  • Maria Nowicka, Antyczna książka ilustrowana, Wrocław 1979.
  • Franciszek Smolka, Jerzy Manteuffel, Papyrologia, Lwów 1933.
  • Anna Świderkówna, Katedra Papirologii Uniwersytetu Warszawskiego 1946-1973. Materiały sprawozdawcze Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1973.
  • Anna Świderkówna, Kiedy piaski egipskie przemówiły po grecku, Warszawa 1959 (wiele wydań).
  • Anna Świderkówna, Papirologia i papirusy. Pięć odczytów, Wrocław 1975.
  • Rafał Taubenschlag, Papirologia polska i jej znaczenie w światowej nauce, „Problemy” (1957), z.5, s.316-319.
  • Rafał Taubenschlag, Papirusy i pergaminy ze wschodnich prowincji państwa rzymskiego poza Egiptem, „Czasopismo Prawno–Historyczne” 2 (1949), s.419-426.
  • Rafał Taubenschlag, The Law of Greco – Roman Egypt in the light of the papyri, 322 BC-640 AD, Warszawa 1948.
  • Ewa Wipszycka, Papirologia [w:] Vademecum historyka starożytnej Grecji i Rzymu, t.1, pod red. E. Wipszyckiej, wyd.2 Warszawa 1982, s. 215-232.

Opracowania zagraniczne[edytuj | edytuj kod]

  • A. Bataille, Les Papyrus. Traite d”Etudes Byzantines, Paris 1955 [papirologia bizantyńska]
  • O. Montevecchi, La papirologia, b.m.w. 1973 [wykaz tekstów opublikowanych do 1973].
  • J.F. Oates, Checklist of Edition of Greek Papyri and Ostraka, „The Bulletin of the American Society of Papyrologist” 11(1974), s. 1-35 [przewodnik bibliograficzny]
  • R.A. Pack, The Greek and Latin Literatuy Texts from Graeco – Roman Egypt, wyd.2 Ann Arbor 1965 [wykaz tekstów literackich]
  • E. G. Turner, The Greek Papyri. An incroduction, Oxford 1968 [podstawowy podręcznik]