Chronologia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Chronologia – nauka o mierzeniu czasu, kolejności następowania po sobie wydarzeń, zjawisk, a także oznaczenie wydarzenia, zjawiska na podstawie przyjętego podziału czasu. Nazwa pochodzi od greckich słów chronos (czas) i logos (słowo, nauka).

Pojęcie, zakres i podstawy[edytuj | edytuj kod]

Chronologia może być:

a) matematyczna, czyli astronomiczna, badająca ruchy ciał niebieskich, o ile pozostają one w związku z mierzeniem czasu. Przede wszystkim pozorny ruch Słońca wokół Ziemi i rzeczywisty ruch Księżyca wokół Ziemi

b) techniczna, czyli historyczna, badająca historyczne podziały czasu, dokonywane przede wszystkim na podstawie ruchu ciał niebieskich, sprowadzająca je do podziałów stosowanych dzisiaj.

Chronologia historyczna jest jedną z nauk pomocniczych historii. Jest niezbędna do ustalenia czasu powstania źródeł.

Chronologia astronomiczna[edytuj | edytuj kod]

Podstawowe pojęcia

a) doba

  • syderyczna – ruch wobec gwiazdy – 23h 56 min 4s
  • słoneczna – ruch wobec słońca (różnica ok. 51 s)
  • średnia słoneczna – 24 h – sztuczna, ale wygodna

b) miesiąc

  • synodyczny – między dwiema fazami księżyca (jest ich 8) – 29 dni 12 h 44 min 2,8 s;
  • syderyczny – od południka niebieskiego do tego samego – 27 dni 7 h 43 min 4,7 s.

c) rok

  • zwrotnikowy (21 marca – równonoc wiosenna) 365 d 5 h 48 min 46 s;
  • syderyczny – "od gwiazdy do gwiazdy" – 365 d 6 h 9 min 9 s.

Sposoby i narzędzia do mierzenia czasu[edytuj | edytuj kod]

Pierwotne sposoby mierzenia czasu[edytuj | edytuj kod]

  • obserwacja cienia (gnomon – przedmiot, którego cień obserwujemy, (np. cień człowieka, drzewa, kijka), obserwacja księżyca (fazy lunarne);
  • cykle świąt (np. wielkanocny, zielonoświątkowy, Bożego Narodzenia);
  • obserwacja okresu wegetatywnego przyrody (np.: zmiany w przyrodzie, pory roku, okresowe zachowania zwierząt).

Narzędzia do mierzenia czasu[edytuj | edytuj kod]

  • zegar równikowy – wskazówka umieszczona równolegle do osi ziemi, a więc pod takim kątem, pod jakim się znajduje na danej szerokości geograficznej;
  • zegar słoneczny poziomy – wskazówka to trójkąt o kącie ostrym równym szerokości geograficznej i położony na linii północ-południe;
  • zegary piaskowe i wodne – klepsydry (od greckiego słowa oznaczającego złodziejkę wody), niedokładne ze względu na różną grubość ziaren piasku i zmienność ciśnienia;
  • zegary ogniowe, działające na zasadzie spalania materiału np.: oliwy, świecy, kulki zawieszonej na nici;
  • zegary kołowe – na wał nawinięty sznur z obciążnikiem; niedokładne: wymagały smarowania, nawijania i pomimo wprowadzenia sprężyny znacznie przyspieszały pod koniec cyklu;
  • zegary wahadłowe (po wynalezieniu wahadła przez Galileusza w 1584 roku; Huygens – r. 1656);
  • zegary kwarcowe (obecnie powszechnie stosowane);
  • zegary atomowe (ciągle w fazie rozwojowej).

Kalendarze[edytuj | edytuj kod]

Przykładowe kalendarze:

  • juliański (wprowadzony w 46 p.n.e. od 1 stycznia 45 p.n.e. przez Cezara jako najwyższego kapłana, za radą aleksandryjskiego astronoma Sozygenesa) – 365 dni co 4 lata 366, a jednak różnica do roku zwrotnikowego dawała 11 minut czyli 1 dzień na 128 lat, co powodowało problemy przy wyznaczaniu Wielkanocy (ubytek 1 dnia w ciągu 128 lat), pierwsza równonoc wiosenna 25 marca 46 roku p.n.e., 12 miesięcy, 2 × 24 lutego w roku przestępnym, Wielkanoc "cofała się" o jeden dzień co 128 lat, próby reformy już od 1414 roku;
  • gregoriański – wprowadzony przez papieża Grzegorza XIII, opracowali go bracia Luigi i Antonio Lilo, został ogłoszony bullą Inter gravissimas w 1582. Po 4 października miał nastąpić od razu 15; co 400 lat opuszcza się 3 dni przestępne, gdy są to setki niepodzielne bez reszty przez 400: np. 1700, 1800, 1900, ale 2000 już był rokiem przestępnym;
  • francuski rewolucyjny (funkcjonował od 22 września 1792 do 1 stycznia 1806), 4 letnie cykle, nowy rok od 22 września, 12 miesięcy (m.in. brumaire, termidor, itd.), 30-dniowy miesiąc, ostatni miesiąc 5 lub 6 dni więcej (w zależności); dekady zamiast tygodni.
  • muzułmański
  • irański
  • kalendarz buddyjski
  • kalendarz żydowski
Information icon.svg Osobny artykuł: kalendarz.

Ery[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Era kalendarzowa.
  • era dionizyjska (era chrześcijańska) – od r. 1 n.e. (brak roku 0) ustalona przez Dionizego Małego,
  • era bizantyjska – od r. 5508 p.n.e. (od stworzenia świata),
  • era olimpijska – od r. 776 p.n.e. (pierwsza olimpiada),
  • era żydowska (do XI wieku era Seleucydów – początek 312 p.n.e.), później od stworzenia świata – początek 7 października 3761 p.n.e.,
  • era mahometańska – od r. 622 n.e. (ucieczka Mahometa z Mekki do Jasrib, późniejszej Medyny),
  • era rzymska lub warrońska – od r. 753 p.n.e. (założenie Rzymu),
  • indykcje (podatek rzymski), wprowadzony od 313 roku n.e. – płacony co 15 lat (obliczanie: Indykcji rok + 3 podzielić przez 15 = indykcja; reszta przy dzieleniu to indykcja, brak reszty = zawsze 15, Indykcje w Bizancjum rok podzielić przez 15; reszta przy dzieleniu to indykcja, jej brak = zawsze 15);
  • według lat panowania władców, papieży,
  • era rewolucyjna lub republikańska (od proklamacji Republiki, tj. 22 września 1792),
  • era masońska (od 4000 roku p.n.e.).

Początek roku[edytuj | edytuj kod]

Podział roku[edytuj | edytuj kod]

a) Na pory roku:

b) Miesięczny:

  • Ianuarius (Janus – styczeń),
  • Februarius (św. Oczyszczenia – luty),
  • Martius (bóg wojny, Mars – marzec),
  • Aprilis (otwarcie – wiosna – kwiecień),
  • Maius (Maia – matka Merkurego – maj),
  • Iunius (Junona – czerwiec),
  • Iulius (Juliusz Cezar – lipiec),
  • Augustus (Oktawian August – sierpień),
  • September (wrzesień),
  • October (październik),
  • November (listopad,
  • December (grudzień; łacińskie nazwy tych ostatnich – od kolejnych liczb w języku łacińskim).

c) Dni tygodnia:

  • 7-dniowy tydzień – rzymski – niezbadane orientalne pochodzenie: Saturni, Solis, Lunae, Martis, Mercurii, Iovis, Veneris;
  • 7-dniowy tydzień – „łaciński” – Dies dominica (niedziela), feria secunda (poniedziałek), tertia (wtorek), quarta (środa), quinta (czwartek), sexta (piątek), sabbatum (sobota).

Podział dnia – godziny nierówne (horae inaequales)

Dzień naturalny (tota dies, dies naturalis, dies integra)

Media nox – północ

Ante lucem – brzask

Mane – ranek

Ad meridiem – przed południem

Meridies – południe

Occasus solis – zachód słońca

Crepusculum – zmierzch

Godziny kanoniczne (horae canonicae) przed XIII w.

Matutina – trzecia część nocy (ranna msza)

Prima – rozpoczyna dzień o wschodzie słońca, czyli między godz. 4 a 8 rano w zależności od pory roku

Tertia – połowa przedpołudnia (pora, kiedy rozpoczyna się ruch w życiu publicznym)

Sexta – południe

Nona – połowa popołudnia

Vespera – przed zachodem słońca

Completorium – po zachodzie słońca

Godziny kanoniczne (horae canonicae) od XIII w.

Prima

Tertia – połowa przedpołudnia (pora, kiedy rozpoczyna się ruch w życiu publicznym)

Nona – południe

Vespera – połowa popołudnia

Święta[edytuj | edytuj kod]

  • pridie – dzień przed,
  • quattuor tempora – suche dni (post),
  • Dominica invocavit – pierwsza niedziela wielkiego postu,
  • świętego Stanisława8 maja i 27 września (przeniesienie relikwii),
  • Dominica resurrectionisWielkanoc,
  • septuagesima – siedemdziesiątnica,
  • dies cinerum, caput ieiuniiŚroda popielcowa,
  • quadragesima – wielki post,
  • ascensio Domini – Wniebowstąpienie Jezusa Chrystusa (40 dni po Wielkanocy),
  • Dominica Pentecostes – zielone świątki (50 dni pod Wielkanocy),
  • Dominica prima adventus – pierwsza niedziela adwentu,
  • Conductus Paschae, albis – pierwsza niedziela pod Wielkanocy, –
  • post epiphaniam – po 3 królach,
  • de passione – niedziela męki Pańskiej,
  • de palmis – Niedziela Palmowa,
  • maior hebdomada – Wielki Tydzień,
  • cena Domini – Wielki Czwartek,
  • Parasceve – Wielki Piątek,
  • sabbatum sanctum – wielka sobota,
  • octava – 7+1 dni,
  • feria infra octavam – dzień w oktawie,
  • dies octava – 8 dzień oktawy,
  • cyzjojany – obrzezanie – 1 stycznia,

Obliczanie[edytuj | edytuj kod]

a) Obliczanie cyklu słonecznego dla roku:

rok+9/28=wynik;

reszta to liczba, gdy jej nie ma to=28,

b) Obliczanie Dnia Wielkanocy:

rok+1/19=wynik;

reszta to złota liczba, gdy jej nie ma to=19,

c) Obliczanie indykcji:

rok+3/15=indykcja;

reszta – indykcja, brak reszty=15,

d) Obliczanie indykcji dla Bizancjum:

rok/15;

reszta – indykcja, brak=15,

e) Obliczanie kalend:

dni miesiąca+2-liczba kalend,

f) Obliczanie Id:

13 lub 15 (mar-ma-jul-o)+1-ida,*

g) Obliczanie nony:

5 lub 7 (mar-ma-jul-o)+1-nona,*

(*) Mar-ma-jul-o = marzec, maj, lipiec, październik – dla tych miesięcy liczba 15 (Idy), 7 (nony).

Chronologia w archeologii[edytuj | edytuj kod]

Chronologia względna[edytuj | edytuj kod]

Chronologia względna – jedna z metod ustalania chronologii w archeologii. Zajmuje się określaniem tego, które z porównywanych źródeł archeologicznych jest starsze. Stosowanie tej metody nie pozwala jednak określić wieku znaleziska.

W ustalaniu chronologii względnej stosuje się m.in. następujące metody:

  • metoda typologiczna – analizowanie podobieństw formalnych pomiędzy zabytkami;
  • metoda seriacji – analizowanie zmian i cech w badanych przedmiotach;
  • metoda analizy stylistycznej – analizowanie stylu w zabytkach, które posiadają zdobienia;
  • metoda stratygraficzna – analizowanie położenia zabytków względem siebie, a także badanie warstw geologicznych lub kulturowych w miejscach, gdzie znaleziska odkryto;
  • metoda planigraficzna – uwzględnianie stanowisk archeologicznych oraz miejsc znalezisk na planach; uzyskuje się dzięki temu obraz zasięgu stanowisk, jak również obszarów występowania znalezisk.

Chronologia bezwzględna[edytuj | edytuj kod]

Chronologia bezwzględna (inaczej absolutna) pozwala na określanie wieku znalezisk (zob. też datowanie bezwzględne).

W tym celu stosuje się następujące metody:

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]