Plutarco Elías Calles

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Plutarco Elías Calles
Plutarco elias calles.jpg
Data i miejsce urodzenia 25 września 1877
Guaymas, Sonora
Data i miejsce śmierci 19 października 1945
miasto Meksyk
Meksyk 40. Prezydent Meksyku
Przynależność polityczna Partia Narodowo-Rewolucyjna
Okres urzędowania od 1 grudnia 1924
do 30 listopada 1928
Poprzednik Álvaro Obregón
Następca Emilio Portes Gil
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons

Plutarco Elías Calles (ur. 25 września 1877, zm. 19 października 1945) – meksykański generał i polityk. Minister spraw wewnętrznych podczas prezydentury Alvaro Obregona, który wybrał go na swojego następcę. Jego kampania prezydencka 1924 była pierwszą populistyczną kampanią w historii Meksyku, w której obiecał redystrybucję ziemi, równość wobec prawa, edukację, dodatkowe prawa pracy i demokratyczne rządy[1]. W rzeczywistości próbował spełnić te obietnice podczas pierwszego populistycznego okresu swojej prezydentury w latach 1924-1926, lecz druga część jego rządów w latach 1926-1928 charakteryzowała się represyjnym i brutalnym antykatolicyzmem. Calles sam o sobie mówił, że jest „osobistym wrogiem Boga” i „antychrystem”[2], ale wspierał protestantyzm[3].

Po zakończeniu kadencji pozostał dominującym meksykańskim liderem w okresie zwanym Maximato (1928-1935). Był to reżim, który z biegiem czasu stawał się coraz bardziej faszystowski[4]. Calles jest najbardziej znany z zaciętych prześladowań katolików, które doprowadziły do powstania Cristero, katolickiej rebelii przeciwko rządowi, a także z założenia Partido Nacional Revolucionario (Narodowo Rewolucyjna Partia lub PNR), która stała się Partido de la Revolución Mexicana (Partia Rewolucji Meksykańskiej lub PRM), który ostatecznie stał się Partią Rewolucyjno-Instytucjonalną (PRI), która rządziła Meksykiem od 1929 do 2000 w ramach tych trzech różnych nazw.

Młodość i początki kariery[edytuj | edytuj kod]

Elías Calles dorastał w biedzie i niedostatku, jako syn alkoholika[5][6], który nie ożenił się z jego matką. Po śmierci matki Marii de Jesús Campuzano, przyjął nazwisko Calles po wuju, który go wychował. To wuj był zajadłym ateistą i wychował siostrzeńca w fanatycznej nienawiści do Kościoła katolickiego[7]. Jego ojciec Plutarco Elias Lucero[6], pochodził z prominentnej rodziny znanej jako Elias González w Provincias Internas. Jego przodek Elías González (1707-1790), potomek hiszpańskich sefardyjczyków[8], wyemigrował z La Rioja w Hiszpanii, do Zacatecas w Meksyku w 1729, a ostatecznie przeniósł się na północ do Chihuahua, gdzie jako dowódca walczył przeciwko Indianom Yaqui i Apaczom[potrzebne źródło]. Pradziad Callesa – Rafael Elías González był gubernatorem Sonory[9].

Młody Plutarco pracował w wielu różnych zawodach. W wieku 17 lat zarabiał jako nauczyciel, a później był m.in. barmanem (w barze wuja), rolnikiem (prowadził farmę swojego ojca), operatorem młyna oraz zarządcą hotelu[5][6][10], a także urzędnikiem miejskim w Guyamas, skąd został zwolniony za defraudację funduszy[11], za co został ukarany więzieniem[12]. Jako zwolennik Francisco Madero, został zatrudniony na stanowisku komisarza policji. Jego umiejętność dostosowania się do politycznych zwycięzców rewolucji meksykańskiej (1910-1920) pozwoliły mu szybko awansować. Dosłużył się stopnia generała już w 1915 roku i dowodził Armią Konstytucyjną w jego rodzinnym stanie Sonora. W 1915 zdołał odeprzeć konwencjonalistów José María Maytorena i Pancho Villa w bitwie Agua Prieta[13].

W tym samym roku został gubernatorem Sonory i był znany jako jeden z najbardziej reformatorskich polityków jego pokolenia[potrzebne źródło]. Jego radykalna retoryka ukrywała pragmatyczną istotę jego polityki promującej szybki rozwój gospodarki narodowej Meksyku i ustalenie jej infrastruktury. W szczególności, próbował wprowadzić prohibicję[13] w stanie Sonora, promował ustawodawstwo dające ubezpieczenia społeczne, pracownicze umowy zbiorowe i wydalił wszystkich katolickich księży z Sonory[6]. W 1919 Venustiano Carranza promował Callesa na stanowisko Sekretarza Handlu, Przemysłu i Pracy. W 1920 wraz z Alvaro Obregonem obalił Carranzę i Obregón mianował go szefem Ministerstwa Spraw Wewnętrznych[13]. Calles wykorzystał swoją umiejętność zdobywania poparcia wśród głosujących robotników, aby dojść do władzy razem z Obregonem. Zawiązawszy sojusz z Meksykańską Partią Pracy (PLM)[9] został w 1924 wybrany na prezydenta, pokonując kandydata agrarystów Angela Floresa oraz ekscentrycznego, startującego w każdych wyborach Nicolása Zuniga y Miranda.

Prezydentura[edytuj | edytuj kod]

Jako prezydent był wspierany przez związki robotniczo-chłopskie. Partia Pracy, wspierająca jego rząd, w rzeczywistości funkcjonowała jako polityczno-wyborcza gałąź potężnej Regionalnej Konfederacji Robotników Meksykańskich (CROM) z Luisem Napoleónem Moronesem na czele. Na krótko przed swoją inauguracją Calles udał się do Europy na studia z socjalnej demokracji i ruchu robotniczego[potrzebne źródło]. Po powrocie starał się wprowadzić w Meksyku zmiany, o których tam się uczył[potrzebne źródło]. Wspierał reformę gruntów i promował ejido, jako sposób na emancypację campesinos (drobnych rolników), lecz jedynie niewielka część ziemi została w ten sposób rozdzielona. Dla wsparcia campesinos Calles założył kilka banków, np. Meksykański bank narodowy (Banco de México). Minister finansów w rządzie Callesa, Alberto J. Pani zredukował częściowo dług międzynarodowy Meksyku, lecz po konflikcie z Callesem zrezygnował z urzędu w 1927. Prezydent wprowadził także zmiany w kodeksie cywilnym, dające nieślubnym dzieciom takie same prawa, jak dzieciom pochodzącym z legalnego związku. Było to częściowo spowodowane problemami z jakimi się Calles często borykał jako nieślubne dziecko[potrzebne źródło]. Kierując sie fałszywymi pogłoskami[14], że jego przodkowie byli Syryjczykami lub Turkami, nadano mu przydomek El Turco (Turek). Jego przeciwnicy porównywali go do Wielkich Turków, anty-chrześcijańskich wodzów z czasów krucjat[potrzebne źródło]. Aby nie przyciągać zbyt wiele uwagi do swojego dzieciństwa, Calles ignorował te plotki[15][16].

Stosunki ze Stanami Zjednoczonymi podczas prezydentury[edytuj | edytuj kod]

Jednym z głównych punktów spornych z USA była ropa naftowa. Calles szybko odrzucił Porozumienie Bucareli z 1923 pomiędzy USA i Meksykiem, z czasów kiedy Álvaro Obregón był prezydentem. Rozpoczęto prace nad nową ustawą o wydobyciu ropy, która miała ściśle egzekwować artykuł 27 meksykańskiej konstytucji z 1917, który przywrócił pochodzące jeszcze z Hiszpanii prawo, mówiące o prawie własności państwa do podziemnych złóż. Zagroziło to firmom naftowym z USA i Europy, które posiadały prawa do wydobywania ropy, szczególnie w wypadku, kiedy artykuł byłby zastosowany z mocą wsteczną. Decyzja Meksykańskiego Sądu Najwyższego, postanowiła, że pola naftowe, będące w posiadaniu kapitału zagranicznego, nie mogą być eksploatowane tak długo, jak to miało miejsce przed wprowadzeniem konstytucji w życie. Porozumienie Bucareli twierdziło, że Meksyk powinien zgodzić się na przestrzeganie decyzji Meksykańskiego Sądu Najwyższego, w zamian za oficjalne uznanie przez Waszyngton prezydentury Alvaro Obregona[17].

Reakcja rządu USA na zamiar egzekwowania przez Callesa artykułu 27 była natychmiastowa. Amerykański ambasador w Meksyku nazwał Callesa komunistą[potrzebne źródło], a sekretarz stanu Frank B. Kellogg wystosował groźbę wobec Meksyku (12 czerwca 1925)[18]. Calles sam nigdy nie uważał się za komunistę, a traktował rewolucję raczej jako sposób rządzenia, a nie ideologiczne stanowisko[potrzebne źródło]. Opinia publiczna w Stanach Zjednoczonych okazała się szczególnie anty-meksykańska, kiedy pierwsza ambasada Związku Sowieckiego w jakimkolwiek kraju, została otwarta w Meksyku. Przy tej okazji sowiecki ambasador stwierdził, że „nie ma dwóch innych krajów wykazują więcej podobieństw niż Związek Sowiecki i Meksyk[19]. Niektórzy w rządzie Stanów Zjednoczonych uznali rząd Callesa za bolszewicki, zaczęli odnosić się do Meksyku jako „Sowieckiego Meksyku”[20].

Debata na temat nowego prawa do ropy naftowej nastąpiła w 1925. Amerykanie przeciwstawiali się wszystkim inicjatywom meksykańskim. Do 1926 nowa ustawa została uchwalona. W styczniu 1927 roku rząd meksykański anulowania zezwolenia dla przedsiębiorstw naftowych, które nie były zgodne z prawem. Rozmowy o wojnie krążyły między Prezydentem Stanów Zjednoczonych, a stronami w gazecie New York Times. Meksykanom udało się uniknąć wojny przez szereg dyplomatycznych manewrów. Wkrótce po tym, bezpośrednie połączenie telefoniczne zostało ustalony pomiędzy Callesem i Calvin Coolidgem, a ambasador USA w Meksyku, James R. Sheffield, został zastąpiony przez Dwight Morrowa. Ten przekonał rząd Callesa do szeregu propozycji USA i pomógł wynegocjować porozumienie między rządem i przedsiębiorstwami naftowymi[21].

Innym źródłem konfliktu ze Stanami Zjednoczonymi było wsparcie Meksyku dla liberałów w wojnie domowej w Nikaragui, gdzie Stany Zjednoczone poparły konserwatystów. Ten konflikt zakończył się, gdy oba kraje podpisały traktat, w którym postanowiono, że każdy z krajów może wspierać stronę, uważaną za najbardziej demokratyczną.

Powstanie Cristeros[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Powstanie Cristero.

14 czerwca 1926 Calles wdrożył antyklerykalne ustawodawstwo formalnie znane jako Prawo Reformujące Kodeks Karny, a nieoficjalnie jako Prawo Callesa[22]. Jego antykatolickie działania, włączając w to delegalizację zakonów, pozbawiające Kościół praw własności i pozbawiając kler swobód obywatelskich, w tym prawa do procesów sądowych (w przypadkach dotyczących antyklerykalna praw) oraz prawa do głosowania[potrzebne źródło]. Antypatia katolików wobec Callesa została wzmocniona z powodu jego głośnego ateizmu[23].

28 maja 1926 Calles otrzymał medal zasługi od szefa meksykańskich masonów rytu szkockiego, za swoje działania wobec katolików[potrzebne źródło].

Podobnie jak jego poprzednik Obregon, Calles był wolnomularzem[24]. W odniesieniu do tego okresu, niedawno prezydent Vicente Fox stwierdził: „Po roku 1917 Meksyk był rządzony przez antykatolickich masonów, którzy próbowali wywołać antyklerykalnego ducha popularnego, rodzimego prezydenta Benito Juáreza z 1800 roku. Ale wojskowi dyktatorzy z lat 20-stych XX wieku byli dużo bardziej dzicy niż Juárez[25].

Ze względu na ścisłe i czasami gwałtowne egzekwowanie antyklerykalnego Prawa Callesa, ludność zaczęła się mu przeciwstawiać[3]. Działo się tak na obszarach silnie katolickich, zwłaszcza w stanach Jalisco, Zacatecas, Guanajuato, Colima i Michoacan. Powstaniu Cristeros od 1 stycznia 1927 towarzyszył katolicki okrzyk wojenny „Viva Cristo Rey” (Niech Żyje Chrystus Król). Wrogość meksykańskiego rządu do katolicyzmu, doprowadziła do wojny domowej w latach 1926-1929[3]. Charakteryzowała się represjami i kontr-represjami. Meksykański rząd brutalnie prześladował duchownych, masakrując podejrzanych Cristeros i ich popleczników[potrzebne źródło].

Skutki wojny Cristeros i prześladowanie Kościoła[edytuj | edytuj kod]

Zginęło około 100 tys. ludzi po obu stronach, 500 tys. osób musiało wyemigrować do USA[12]. Rozejm został wynegocjowany z udziałem ambasadora USA Dwighta Morrowa, po zawarciu którego Cristeros zgodzili się złożyć broń[potrzebne źródło]. Calles jednak nie wywiązała się z warunków rozejmu. Około pięciuset przywódców Cristeros i 5 tys. innych powstańców rozstrzelano, często w ich domach, na oczach ich żon i dzieci[potrzebne źródło]. Szczególnie obraźliwy dla katolików po niby[potrzebne źródło]-rozejmie był upór Callesa w sprawie pełnego monopolu państwa na edukację[12][26]. Stłumił wszelkie objawy katolickiego wychowania i wprowadził socjalistyczną edukację w jego miejsce: „Musimy zawładnąć umysłami dzieci, umysłami młodzieży"[potrzebne źródło]. Prześladowanie katolików były kontynuowane[potrzebne źródło], gdyż po zakończeniu prezydentury Calles utrzymał kontrolę nad państwem (Maximato) i nie ustąpiły aż do 1940, kiedy prezydentem został wybrany katolik Manuel Ávila Camacho[potrzebne źródło].

Skutki polityki Calles w sprawie Kościoła były głębokie. W latach 1926 i 1934 co najmniej 4000[potrzebne źródło] księży zostało zabitych lub wydalonych, jednym z najbardziej znanych był jezuita Miguel Pro[potrzebne źródło]. Przed powstaniem było 4500 księży[potrzebne źródło], a w 1927 3600 księży służących ludziom[12]. W 1934 roku zostało tylko 334 księży licencjonowanych przez rząd, którzy musieli służyć piętnastu milionom ludzi[potrzebne źródło]. Reszta została wyeliminowane przez emigrację, wypędzenie lub zabójstwo[27]. W 1935 siedemnaście stanów nie miało żadnych kapłanów[28].

Maximato i wygnanie[edytuj | edytuj kod]

Pod rządami Callesa w 1926 wprowadzono zmianę w konstytucji, która pozwoliła na kolejne reelekcje byłych prezydentów i w 1928 Obregón został wybrany jako następca Calles (zmiana ta została później uchylona w 1934)[29]. W 1927 meksykanie uchwalili też poprawki do Konstytucji, które pozwoliły sześcioletni okres prezydentury[30]. Jednak Obregón został zamordowany przez wojującego katolika José de Leóna Torala, zanim mógł przejąć władzę. Aby uniknąć próżni politycznej, Calles nazwał się sam Jefe Maximo (Najwyższy Szef)[potrzebne źródło] i politycznym wodzem Meksyku[potrzebne źródło]. Emilio Portes Gil został powołany jako tymczasowy prezydent, choć w rzeczywistości był marionetką Callesa[31]. W następnym roku Calles założył Partido Nacional Revolucionario (PNR), poprzedniczkę dzisiejszej Partido Revolucionario Institucional (PRI).

Okres 1928-1934, na który został wybrany Obregón, a w którym Calles był Jefe Maximo, jest w historii Meksyku znany jako Maximato. W tym czasie prezydenci: Emilio Portes Gil, Pascual Ortiz Rubio i Abelardo Rodríguez byli jedynie marionetkami Callesa, który od 1929 oficjalnie pełnił jedynie funkcję ministra wojny, co pozwalało mu na dalsze tłumienie powstania katolików[potrzebne źródło].

Kilka miesięcy później, po interwencji ambasadora Stanów Zjednoczonych Dwighta Morrowa, rząd meksykański i Cristeros podpisali traktat pokojowy. Podczas Maximato, Calles rządził coraz bardziej autorytarne i przejął również stanowisko ministra przemysłu i handlu[32]. Od 1930 roku zastanawiał się nad ideą wdrażania aspektów faszyzmu do rządzenia Meksykiem[33]. Ta ideologia miała na niego wyraźny wpływ[34] . Po dużej demonstracji w 1930 Meksykańska Partia Komunistyczna została zdelegalizowana, Meksyk zatrzymał swoje poparcie dla rebeliantów César Sandino w Nikaragui, strajki nie były dłużej tolerowane, a rząd zaprzestał redystrybucji ziemi wśród biedniejszych chłopów. Calles, niegdyś kandydat robotników, w pewnym momencie użył komunistów podczas swojej kampanii przeciwko organizatorom Partii Pracy, ale później sam nabył majątek, zaangażował się w prowadzenie interesów i zaczął prześladować komunistów[potrzebne źródło].

W lecie 1933 roku, dwóch z dawnych wojennych podwładnych Callesa: Manuel Pérez Treviño i Lázaro Cárdenas[31], awansowało w szeregach partii na jej szczyt. Calles starał się promować Trevino. Uważał, że to mu najprawdopodobniej pozwoli na kontynuację dotychczasowej polityki[31], ale wkrótce ustąpił pod presją kolegów partyjnych i zgodził się wesprzeć kandydaturę popularnego reformatora Cardenasa jako na kandydata PNR w wyborach prezydenckich 1934[31]. Był on związany z Callesem od kiedy dołączył do jego armii w Sonorze w 1915[31] i Calles błędnie założył, że jego również uda mu się kontrolować, tak jak kontrolował jego poprzedników. Jednak wkrótce po inauguracji jednak Cárdenas popadł w konflikt z Callesem. Calles przeciwstawiał się wspieraniu związków zawodowych, a w szczególności tolerancji Cárdenas dla strajków oraz ich wspierania. Cárdenas nie zgadzał się z brutalnością Callesa i jego zbliżeniem do faszystowskich organizacji, przede wszystkim do Złotych Koszul generała Nicolása Rodrígueza Carrasco, którzy prześladowali komunistów, Żydów i Chińczyków[35].

Cárdenas zaczął izolować Callesa politycznie usuwając callistas (zwolenników Callesa) z politycznych stanowisk i skazując na wygnanie jego najpotężniejszych sojuszników: Tomas Garrido Canabal, Fausto Topete, Emilio Portes Gil, Saturnino Cedillo Aaron Sáenz, aż wreszcie samego Callesa. Calles i Luis Napoleón Morones, jeden z ostatnich pozostałych wpływowych callistas i swego czasu minister rolnictwa[32], zostali oskarżeni o spiskowanie w celu wysadzenia kolei i umieszczeni w areszcie na żądanie prezydenta Cardenasa. Calles został deportowany do USA 9 kwietnia 1936 wraz z 3 ostatnimi, wpływowymi callistas w Meksyku – Moronesem, Luisem Leónem (liderem radykalnej Unii Obywatelskiej w Meksyku) i generałem Rafaelem Melchor Ortegą (byłym gubernatorem Guanajuato). Deportowano również sekretarz Callesa i jego syna Alfredo[32].

Na emigracji w Stanach Zjednoczonych, Calles utrzymywał kontakt z różnymi amerykańskimi faszystami[potrzebne źródło], choć odrzucał ich antysemickie i anty-meksykańskie uprzedzenia, a także zaprzyjaźnił się z meksykańskim filozofem José Vasconcelos, który wcześniej był jego politycznym wrogiem. Callesowi pozwolono wrócić do Meksyku, w ramach polityki pojednania, dopiero za następcy Cardenasa – Manuela Ávila Camacho w 1941. Ostatnie lata życia spędził spokojnie w Mexico City i Cuernavaca.

Po powrocie do Meksyku, jego pozycja polityczna stała się bardziej umiarkowana. W 1942 poparł deklarację Meksyku o wojnie przeciw państwom Osi. W ostatnich latach życia podobno zainteresował się spirytualizmem[36]. Kilka miesięcy przed śmiercią, w październiku 1945, w wieku 68 lat, Calles podobno stwierdził, że „z całą pewnością uwierzył” w siłę wyższą[37].

Dziedzictwo[edytuj | edytuj kod]

Najważniejszym dziedzictwem Callesa[według kogo?] było spacyfikowanie przemocy okresu rewolucji meksykańskiej poprzez stworzenie PNR (późniejsza PRI), która rządziła Meksykiem aż do 2000 roku.

Do dziś jego dziedzictwo pozostało kontrowersyjne. Posiada pomniki w Sonoyta, Hermosillo i rodzinnym mieście Guaymas. Gmina miejska w Sonoyta jest imienia „Generała Plutarco Elías Callesa”. Założenie przez niego PRN jest krytykowana[przez kogo?] przez wielu jako początek długiego, niedemokratycznego okresu w historii Meksyku[potrzebne źródło].

Został potępiony przez papieża Piusa XI w encyklice Afflictisque Iniquis (o prześladowaniu Kościoła w Meksyku), za bycie "niesprawiedliwym", za "nienawiść" w postawie i za "dzikość" wojny, którą prowadzono przeciwko Kościołowi[38].

W kulturze popularnej[edytuj | edytuj kod]

Postać Callesa jest grana przez Ruben Blades w filmie For Greater Glory, pierwotnie nazwanym Cristiada, dramacie historycznym, w którym role główne grali również: Andy Garcia, Peter O'Toole, Eva Longoria, Alma Martinez i Eduardo Verástegui[39].

Przypisy

  1. Jürgen Buchenau: Plutarco Elias Calles and the Mexican Revolution (2007) s. 103
  2. Studia nad faszyzmem i zbrodniami hitlerowskimi. Wyd. 31. Warszawa: PWN, 2009. s. 385-403
  3. 3,0 3,1 3,2 Krzysztof Kaczmarski. Viva Cristo Rey. Powstanie cristeros w Meksyku 1926-1929. „Glaukopis”. 2/3, s. 37-59, 2005. 
  4. Calles [w:] „Wielka encyklopedia PWN”, Warszawa: PWN, 2005. s. 129
  5. 5,0 5,1 Alan Knight: The Mexican Revolution. T. 2: Counter-Revolution and Reconstruction. U of Nebraska Press, 1990, s. 218-219. (ang.)
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 Jürgen Buchenau, William H. Beezley: State Governors in the Mexican Revolution, 1910-1952. Portraits in Conflict, Courage, and Corruption. 2009, s. 8, 60. (ang.)
  7. Gonzales, Michael J., The Mexican Revolution, 1910–1940. UNM Press, 2002. s. 203
  8. Historical data of the Elias. Meksyk 2005
  9. 9,0 9,1 Peter Calvert: Mexico. Nowy Jork: Praeger, 1973, s. 216-221. (ang.)
  10. Héctor Aguilar Camín, Lorenzo Meyer: In the Shadow of the Mexican Revolution. Contemporary Mexican History, 1910-1989. University of Texas Press, 2001, s. 39. (ang.)
  11. Friedrich Katz: Life & Times of Pancho Villa. Stanford University Press, 1998, s. 341. (ang.)
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 Jerzy Robert Nowak: Walka z Kościołem wczoraj i dziś. Szczecinek: 1999, s. 57-84. ISBN 83-910221-6-1.
  13. 13,0 13,1 13,2 Lee Stacy: Mexico and the United States. Tarrytown-Nowy Jork: Marshall Cavendish Corporation, 2002, s. 124. (ang.)
  14. Enrique Krauze: Mexico: Biography of Power. A History of Modern Mexico, 1810–1996. HarperCollins Publishers Inc. New York, 1997. s. 412
  15. Enrique Krauze: Mexico: Biography of Power. A History of Modern Mexico, 1810–1996. Zeta. Mexico City, 2006. s. 413
  16. Tere Medina-Navascues: Plutarco Elías Campuzano, mal conocido como presidente Calles. HarperCollins Publishers Inc. Nowy Jork, 1997. s. 9–11
  17. Kirkwood, Burton. The history of Mexico. Greenwood Press, Westport, 2000. s. 157–158
  18. Enrique Krauze: Mexico: biography of power : a history of modern Mexico, 1810–1996, s. 417, Harper Collins 1998
  19. Enrique Krauze: Mexico: biography of power : a history of modern Mexico, 1810–1996, s. 418, Harper Collins 1998
  20. Richards, Michael D. Revolutions in World History s. 30 (2004 Routledge) ISBN 0-415-22497-7
  21. Enrique Krauze: Mexico: biography of power : a history of modern Mexico, 1810–1996, s. 417-419, Harper Collins 1998
  22. Tuck, Jim THE CRISTERO REBELLION – PART 1 Mexico Connect 1996
  23. David A. Shirk: Mexico's New Politics. 2005. ISBN 1588262707.
  24. William R. Denslow: 10,000 Famous Freemasons s. 171 (2004 Kessinger Publishing) ISBN 1-4179-7578-4
  25. Vicente Fox and Rob Allyn Revolution of Hope s. 17, Viking, 2007
  26. Zachary John Mintzer: The Heterogeneous Cristero Identity. Western Oregon University: 2010. s. 1-22
  27. Robert L. Scheina: (2003). Latin America's Wars: The Age of the Caudillo, 1791–1899. Brassey's. s. 33. ISBN 1-57488-452-2
  28. Ramón Eduardo Ruiz: (1993). Triumphs and Tragedy: A History of the Mexican People. W. W. Norton & Company. s. 393. ISBN 0-393-31066-3.
  29. http://www.globalsecurity.org/military/world/mexico/president.htm
  30. http://www.latin-focus.com/latinfocus/factsheets/mexico/mexfact_history.htm
  31. 31,0 31,1 31,2 31,3 31,4 Plutarco Elías Calles and the Maximato in Revolutionary Mexico: A Reinterpretation
  32. 32,0 32,1 32,2 MEXICO: Solution Without Blood (ang.). W: Time [on-line]. 20 kwietnia 1936.
  33. Payne, Stanley (1996). A History of Fascism. Routledge. ISBN 1-85728-595-6 s. 342
  34. Cyprian Blamires and Paul Jackson, World fascism: a historical encyclopedia, Volume 1, s. 148, ABC CLIO 2006
  35. Michael C. Meyer and William L. Sherman, The Course of Mexican History. Wyd. 6. Oxford Univ. Press 1999. s. 562-574
  36. Carlos Larralde: Roberto Galvan: A Latino Leader of the 1940s. s. 161
  37. Enrique Krauze: Mexico: Biography of Power. A History of Modern Mexico, 1810–1996. HarperCollins Publishers Inc. New York, 1997, s. 436
  38. Pius XI: Iniquis Afflictisque. Watykan: 1926-11-18. [dostęp 2013-01-09].
  39. Cristiada (2011) IMDB, Accessed Oct. 8, 2010

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]