Cyryl z Aleksandrii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Święty
Cyryl z Aleksandrii
biskup
doktor Kościoła
Cyril of Alexandria.jpg
Data urodzenia 378
Aleksandria
Data śmierci 27 czerwca 444
Kościół/
wyznanie
katolicki, prawosławny
Wspomnienie 27 czerwca (kat.)
18 stycznia i 9 czerwca (praw. według kal. jul.)
31 stycznia i 22 czerwca(praw. według kal. greg.)
Galeria ilustracji w Wikimedia Commons Galeria ilustracji w Wikimedia Commons

Cyryl z Aleksandrii, Cyryl Aleksandryjski, Święty Cyryl I, cs. Swiatitiel Kiriłł, archijepiskop Aleksandrijskij (ur. 378, zm. 27 czerwca 444) – patriarcha Aleksandrii, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli Szkoły aleksandryjskiej, nazywany Filarem Wiary. Jest czczony jako święty przez Kościół rzymskokatolicki, katolickie Kościoły wschodnie i Kościół prawosławny, ojciec i doktor Kościoła. Jako biskup Aleksandrii został oskarżony przez swych przeciwników o doprowadzenie do zabójstwa neoplatońskiej filozof Hypatii.

Żywot świętego[edytuj | edytuj kod]

O życiu Cyryla dowiadujemy się głównie z pism współczesnego mu historyka chrześcijańskiego Sokratesa Scholastyka (380-ok. 450) i kilku pomniejszych uwag w innych pismach.

Urodził się w Aleksandrii. Był bratankiem arcybiskupa Aleksandrii Teofila, któremu towarzyszył podczas podróży do Konstantynopola w roku 403 na synod biskupi, zwołany w celu usunięcia patriarchy Konstantynopola, św. Jana Chryzostoma. Wcześniej przez około pięć lat miał mieszkać samotnie na pustyni, gdy Teofil, wezwał go do siebie i wyświęcił na diakona.

Gdy 15 października 412 Teofil zmarł, Cyryl objął jego urząd, ale dopiero po starciach ze zwolennikami swego kontr-kandydata Tymoteusza[1]. Sokrates Scholastyk, według niektórych historyków, sympatyzujący z nowacjanami[2][1], skrytykował Cyryla za to, że jednym z jego pierwszych posunięć jako biskupa, było splądrowanie i zamknięcie ich kościołów. Doprowadził też do opuszczenia miasta przez Żydów, którzy organizowali wiece z użyciem przemocy wobec chrześcijan i palili ich kościoły[3]. Sokrates podaje, że Cyryl uczynił to, by bronić chrześcijan oraz, że dokonał tego osobiście, zebrawszy tłum z miasta oraz 500 mnichów z Nitrii. Przeciwny poczynaniom biskupa był Orestes, prefekt cesarski i namiestnik Egiptu, który też widział, że zaczyna on przejmować faktyczną władzę w mieście. W czasie starć, jeden z mnichów imieniem Ammoniusz ranił w głowę Orestesa. Ten zaś poddał Ammoniusza torturom, w wyniku których mnich zmarł. Cyryl przez jakiś czas czcił jego ciało jako relikwie męczennika[1]. Jego autorytet moralny w społeczeństwie Egiptu był tak nienaruszalny, jak jego potęga ekonomiczna, jako właściciela floty zbożowej i rozległych posiadłości w głębi kraju koptyjskiego[4][5].

W marcu 415 r. doszło w Aleksandrii do publicznego zamordowania Hypatii, neo-platońskiej filozof. Ponieważ przywódcą tego mordu był chrześcijanin, lektor Piotr, rzuciło to - jak podaje Sokrates[6] - cień na kościół aleksandryjski i na jego biskupa[1]. Zwykle wyważony w swoich ocenach Sokrates jest pełen oburzenia na Cyryla[7]. Obwinia go również późniejszy neo-platoński filozof Damaskios (462-544). Sokrates pisze też, że Hypatia będąc w przyjaźni z Orestesem, w opinii ludzi ze sfer kościelnych przeszkadzała w pojednaniu między nim a biskupem miasta[1].

Cyryl był człowiekiem bezkompromisowym, nie wdawał się w niuanse i jego postawy mogą budzić zastrzeżenie. Od swego wuja Teofila przejął uprzedzenie do Jana Chryzostoma. Powodem konfliktu była różnica zdań na temat Orygenesa i fakt, że Jan jako patriarcha Konstantynopola przyjął orygenejskich mnichów. Według Sokratesa Scholastyka różnice doktrynalne stanowiły jedynie pretekst[8][2]. Cyryl nie wymieniał imienia Jana w kanonie mszy, twierdząc początkowo, że jego rehabilitacja byłaby podobna do przyjęcia z powrotem Judasza do grona Apostolskiego[9][5].

Spory chrystologiczne[edytuj | edytuj kod]

Biskup Aleksandrii był jedną z głównych postaci sporów chrystologicznych wywołanych przez nauczanie patriarchy Konstantynopola Nestoriusza, które dało początek nestorianizmowi. W spór zaangażowane były dwie szkoły teologiczne, dwa style refleksji na temat tajemnicy Jezusa Chrystusa: aleksandryjska i antiocheńska. Dla Cyryla punktem wyjścia było istniejące odwiecznie Słowo, które stało się ciałem - jak opisuje Jezusa prolog Ewangelii Janowej 1,14. Cyryl określał Słowo greckimi terminami: hypostazis i fyzis, traktując je zamiennie. Słowo przyjęło ciało, tworząc jedność, jedną hipostazę czyli fyzis, zachowując jednocześnie niezmienioną naturę ludzką. Punktem wyjścia dla szkoły antiocheńskiej była konkretna rzeczywistość ludzka Chrystusa, która złączyła się z Bóstwem Słowa. Podkreślano dwoistość tego, co składało się na tajemnicę Chrystusa. Nestoriusz dokonał radykalnego rozdzielenia w Zbawicielu dwóch rzeczywistości: boskiej i ludzkiej. Z tego względu odrzucał tytułowanie Maryi Bożą Rodzicielką - Theotokos. Pozwalał zwracać się do niej jedynie jako do Matki Chrystusa (Mesjasza) - Chrystotokos, uznając, że Maryja zrodziła jedynie człowieczeństwo Jezusa.

Na tym tle doszło do bardzo poważnych nieporozumień, które poruszyły niemal całe wschodnie cesarstwo. Cyryl był najgorliwszym przeciwnikiem ujęć Nestoriusza. Na początku listopada 430 r. zwołał w Aleksandrii synod biskupów prowincji, który potępił nauczanie Nestoriusza i wysłał do Konstantynopola delegację z Listem 17 Cyryla, zawierającym wykaz błędów w formie dwunastu anatematyzmów[10]. 19 listopada 430 r. cesarz Teodozjusz II, by przywrócić pokój w cesarstwie i w Kościele, ogłosił zwołanie w Efezie Soboru powszechnego na Dzień Zesłania Ducha Świętego następnego roku (7 czerwca 431 r.). List zwołujący wysłał Cyrylowi i innym metropolitom[11]. Wbrew poleceniu cesarza, wyrażonemu w liście zwołującym Sobór efeski, by z każdej prowincji kościelnej przybyło jedynie kilku przedstawicieli, Cyryl przywiózł ze sobą na ten Sobór ok. 50 biskupów i w ten sposób prowincja aleksandryjska była znacznie lepiej reprezentowana niż inne. Biskup Aleksandrii przybył do Efezu przed 7 czerwca, zgodnie z ustaloną przez cesarza datą[12]. Niektórzy biskupi jednak, wśród których był biskup Antiochii Jan, opóźnili ze względów taktycznych swoje przybycie. Po dwóch tygodniach oczekiwania, 22 czerwca Cyryl rozpoczął pierwszą sesję soborową. Poglądy Nestoriusza zostały potępione już w trakcie tej pierwszej sesji. Spóźnieni Ojcowie przybyli po czterech dniach. Wobec zastanej sytuacji zorganizowali osobną sesję, tzw. kontr-synod, pod przewodnictwem patriarchy Antiochii Jana i złożyli z kolei Cyryla z godności biskupa Aleksandrii, a także popierającego go biskupa Memmona z Efezu. Cesarz zatwierdził decyzje obydwu synodów i skazał na uwięzienie tak Nestoriusza, jak Cyryla. Nestoriusz udał się do klasztoru w Antiochii, Cyryl zaś po dłuższych pertraktacjach został zwolniony z więzienia i pożeglował do Aleksandrii przed zakończeniem Soboru[13].

Po Soborze, z biskupem Janem z Antiochii kontynuował dialog na temat spornych kwestii korespondencyjnie. Przystał, najwyraźniej pod wpływem doświadczeń soborowych, na kompromisowe rozwiązania. Zrezygnował z części niejasnych, budzących wątpliwości co do ortodoksji, stwierdzeń, które zawarł w Anatematyzmach przeciw Nestoriuszowi. Zredagował też wyznanie wiary. Pokój i pojednanie między przywódcami kościołów w Aleksandrii i Antiochii nastąpiło w 433 r. Po tej dacie nie ma już żadnych wiadomości o życiu Cyryla. Biskup zmarł w Aleksandrii w 444 r.[5].

Nauczanie Cyryla odegrało znaczną rolę w sporze o Trzy Dzieła, będącym przedłużeniem dysput chrystologicznych, zakończonym dekretem Piątego Soboru Powszechnego Konstantynopolitańskiego II (553). Cerkiew prawosławna nazwała patriarchę Cyryla "Pieczęcią Ojców" i obdarzyła go powszechnym kultem.

Czasy Cyryla to szczyt rozwoju patriarchatu Aleksandrii i jego oddziaływania, także w sferze świeckiej. Biskupi Aleksandrii utracili swoje znaczenie już za następcy Cyryla, Dioskura.

Cyryl a śmierć Hypatii[edytuj | edytuj kod]

Hypatia obraz Charlesa Williama Mitchella z 1885 roku

Najważniejszym źródłem wiedzy o tym, co się stało i jaką rolę w tamtym tragicznym wydarzeniu odegrał Cyryl, jest relacja jedynego współczesnego autora, Sokratesa Scholastyka. Historyk ten żył w Konstantynopolu. Chapman zwrócił uwagę, że Sokrates, który najprawdopodobniej był członkiem Kościoła nowacjańskiego w stolicy Bizancjum, mógł być krytycznie nastawiony do biskupa Aleksandrii, za dążenia Cyryla do usunięcia Nowacjan z Aleksandrii, gdyż zaraz na początku sprawowania swej posługi biskupiej, zniszczył ich kościoły[1][14]. W opinii prof. Dzielskiej, Sokrates w swojej relacji kierował się bezstronnością i obiektywizmem[15].

Księga Suda, leksykon bizantyjski z X w., cytuje dzieło Żywot Izydora filozofa, którego autorem jest neoplatończyk Damaskios (462-544) z Aten. Filozof następująco opisał przyczyny i okoliczności śmierci Hypatii:

...Cyryl, powodowany zazdrością, spowodował że, pocięto ją (ceadem ei protinus machinatus est), i to /w sposób/ najbardziej ze wszystkich zbrodniczy[16].

Jan z Nikiu (VII w.) w dziele Kronika świata opowiedział się po stronie Cyryla, uważając, że aleksandryjska filozof zajmowała się astrologią i magią:

Kobieta filozof, poganka imieniem Hypatia, cały czas poświęcała się magii, astrolabiom i instrumentom muzycznym, swymi satanicznymi sztuczkami zwiodła wielu ludzi. Gubernator miasta świadczył jej niezwykłe honory, gdyż go zaczarowała. W wyniku tego przestał chodzić do kościoła, jak miał w zwyczaju[17].

Oskarżenie o magię wysuwał także sam Cyryl Aleksandryjski[18].

Zainteresowanie osobą Hypatii przeżyło renesans w okresie oświecenia, kiedy irlandzki filozof i wolnomyśliciel z nurtu racjonalistycznego, John Toland (1670-1762) w swym traktacie Hypatia zinterpretował jej śmierć w duchu antykatolickim[19]. Podchwycił to Wolter.

Historycy dzisiaj są podzieleni co do interpretacji relacji Sokratesa. Według jednych, Cyryl ponosi odpowiedzialność za tę tragedię, według innych, nie miał z nią bezpośredniego związku.

W pierwszej grupie są polscy historycy, jak M. Dzielska czy T. Zieliński - składają oni odpowiedzialność za śmierć Hypatii na Cyryla. Jak twierdzi Maria Dzielska, trudno jest udowodnić bezpośrednie wydanie rozkazu nakazującego zamordować Hypatię w określonym miejscu czy w określony sposób przez biskupa Cyryla, ale jednoznacznie ponosi on moralną odpowiedzialność za to morderstwo, ponieważ na kazaniach występował przeciw aleksandryjskiej matematyczce, oskarżając ją o uprawianie magii[18]. Jednak przyczyny religijno-polityczne były tylko jednym z powodów ataku Cyryla na Hypatię. Cyryl zazdrościł aleksandryjskiej matematyczce popularności wśród mieszkańców Aleksandrii. Zdaniem Marii Dzielskiej, żywił do niej głęboką, patologiczną nienawiść:

...zarzuty stawiane Cyrylowi dotyczą ponadto głębszego aspektu sprawy niż tylko udziału w zewnętrznych manifestacjach wrogości i kłamstwa. Dotykają sfery jego psychologii i moralności. Cyryl uczynił coś, co można by określić naruszeniem zasad chrześcijańskiego porządku moralnego, któremu miał służyć. Stało się tak dlatego, że nie umiał pogodzić się z przegraną. Chciał być liderem społeczności aleksandryjskiej, a tymczasem to miejsce w kręgach elity zajmowała Hypatia... Pobudzało to jego ambicje, prowadziło do frustracji i patologicznej zawiści. Cyryl stawał się niebezpieczny. Aż trzy źródła mówią nam o zawiści Cyryla jako przyczynie śmierci Hypatii. Chodzi tutaj o Sokratesa, Hezychiusza i Damascjusza. Najcięższe, bezpośrednie, imienne oskarżenia o kierowanie się prymitywną, mroczną zawiścią wobec Hypatii spadają na Cyryla ze strony Damascjusza...[20].

M. Dzielska stwierdziła, że zwykle wyważony w swoich ocenach Sokrates był pełen oburzenia na Cyryla[7]. Tadeusz Zieliński ze śmiercią Hypatii wiąże udział mnichów nitryjskich, których nazywa "czarną gwardią" takich biskupów jak Teofil czy Cyryl[21]. Śledztwo w sprawie śmierci aleksandryjskiej matematyczki oparło się nawet o dwór cesarski, jednak dzięki potędze i wpływom Cyryla nikogo nie ukarano[22][23].

Niektórzy historycy oraz teologowie (i patrolodzy) kościoła katolickiego mają inne zdanie o roli Cyryla w publicznym mordzie Hypatii. J.Daniélou i I. Marrou przedstawiają zabójstwo Hypatii jako samosąd tłumu, będący przejawem bezprawia[24]. B. Altaner i A. Stuiber uważają (1978 r.), że nie można biskupa Aleksandrii fałszywie obarczać winą za śmierć Hypatii[25]. Autorzy tomu pierwszego dzieła pt. Świat Bizancjum, pod redakcją C. Morrisson (2004 r.), będący badaczami francuskiego CNRS, Sorbony i Uniwersytetu we Fryburgu i in., stwierdzają, że za mord dokonany na Hypatii winić należy zaostrzanie się religijnych namiętności w społeczeństwie Aleksandrii, którym sprzyjała nietolerancyjna postawa Cyryla. Podobnie działo się w Konstantynopolu i innych ośrodkach Bizancjum:

Świadczą o tym wydarzenia w Aleksandrii, którym sprzyjała nietolerancyjna postawa patriarchy Cyryla (412-444): była to masakra chrześcijan zgromadzonych przed jednym z kościołów spalonych przez Żydów, a następnie zabójstwo filozofki Hypatii przez fanatycznych chrześcijan (415), którzy ukamienowali ją i spalili jej zwłoki po ich uprzednim poćwiartowaniu (Sokrates, Hist. eccl. VII,15). Akty przemocy powtarzają się także w innych miastach, a zwłaszcza w Konstantynopolu, gdyż kontrowersje natury doktrynalnej i kościelnej wywołują namiętności, jakie nawet dziś trudno sobie wyobrazić. Nie są one jedynie przejawem konfliktów frakcji, gry interesów czy rywalizacji osób albo miast (jak w przypadku rywalizacji szkół antiocheńskiej i aleksandryjskiej)[3].

O niepokojach religijnych na terenie Egiptu i Aleksandrii wspomina również praca zbiorowa Religie starożytne Bliskiego Wschodu pod red. Krzysztofa Pilarczyka:

Wielokrotnie w pierwszych wiekach naszej ery miało miejsce prześladowanie egipskich chrześcijan; po zwycięstwie chrześcijaństwa nastąpiło nie mniej zajadłe prześladowanie "pogan". Spalenie Biblioteki Aleksandryjskiej, zburzenie Serapeum i zamordowanie Hypatii, to kolejne odsłony tego dramatu. Świątynie dawnych bóstw były zamieniane na kościoły[26].

Kult[edytuj | edytuj kod]

Relikwie świętego miały być w VIII wieku przeniesione do Rzymu do kościoła Matki Bożej na Polu Marsowym.

Ikonografia

W ikonografii wschodniej święty Cyryl przedstawiany jest jako starzec z siwą, zwężającą się ku dołowi i rozdwajającą się brodą. Ubrany jest w biskupie szaty i kaptur, zdobione dużymi krzyżami. Jego atrybutem jest Ewangelia, trzymana w lewej ręce. Prawą ręką udziela błogosławieństwa. Często wyobrażany jest w towarzystwie św. Atanazego Wielkiego, arcybiskupa aleksandryjskiego, którego wspomnienie przypada na ten sam dzień. W sztuce zachodniej jego atrybutem jest gołąb na ramieniu, czasami kodeks[27][28].

Dzień obchodów

W Kościele katolickim wspomnienie liturgiczne obchodzone jest w dzienną rocznicę śmierci (27 czerwca).

W Cerkwi prawosławnej dzień świętego Cyryla obchodzony jest dwukrotnie:

Dzieła[edytuj | edytuj kod]

Dzieła Cyryla mają zasadnicze znaczenie dla teologii dogmatycznej i historii Kościoła. Jednocześnie pod względem formy literackiej są one mało pociągające, często nieporadne i nużąco rozwlekłe[13][5]. Pokazują, że Cyryl miał umysł jasny i systematyczny, ale jednocześnie brakowało mu subtelniejszej wiedzy i sumienności metodycznej[4].

Pisma egzegetyczne Starego Testamentu[edytuj | edytuj kod]

W egzegezie pism starotestamentalnych Cyryl obficie stosował alegorię.

  • O czci i kulcie w duchu i w prawdzie (De adoratione et cultu in spiritu et veritate)
  • Praca koronkowa (Glaphyra) - komentarz wybranych miejsc Pięcioksięgu.
  • Komentarz do Księgi Izajasza
  • Komentarz do Proroków Mniejszych

Pisma egzegetyczne Nowego Testamentu[edytuj | edytuj kod]

W egzegezie pism nowo testamentalnych poszukiwał przede wszystkim sensu literalnego.

  • Komentarz do Ewangelii według świętego Jana - przed. 429 r.
  • 156 Homilii do Ewangelii według świętego Łukasza - po 429 r., zachowane w przekładzie syryjskim.

We fragmentach:

  • Komentarz do Ewangelii według świętego Mateusza
  • Komentarz do Listu do Rzymian
  • Komentarz do 1 i 2 Listu do Koryntian
  • Komentarz do Listu do Hebrajczyków

Pisma dogmatyczno-polemiczne[edytuj | edytuj kod]

Większość pism jest adresowana do konkretnych osób.

Przeciw arianizmowi:

  • Skarbiec nauk o świętej współistotnej Trójcy (Thesaurus de sancta et consubstantiali trinitate)
  • O świętej i współistotnej Trójcy (De sancta et consubstantiali trinitate) - między 423 a 425 r.

Przeciw nestorianizmowi:

  • Wykład prawdziwej wiary (De recta fide)
  • Do księżniczek (Ad reginas) - do trzech sióstr i małżonki cesarza Teodozjusza.
  • Anatematyzmy - dwanaście anatematyzmów skierowanych przeciw nauczaniu Nestoriusza, które Cyryl sformułował w 430/431 r.
  • Trzy Apologie broniące treści anatematyzmów.
  • Przeciw bluźnierstwom Nestoriusza (Adversus Nestorii blasphemias) - 430-431 r.
  • Apologetyk do cesarza (Apologeticus ad imperatorem)
  • Krótkie uwagi o wcieleniu Jednorodzonego (Scholia de incarnatione Unigeniti)
  • O jedności osoby Chrystusa (Quod unus sit Christus)
  • Przeciwko tym, którzy nie chcą uznać Świętej Dziewicy za Bogarodzicę (Adversus nolentes confiteri sanctam Virginem esse Deiparam)
  • Przeciw Diodorowi i Teodorowi - zachowały się większe fragmenty.

Wielkie dzieło polemiczne przeciw Julianowi[edytuj | edytuj kod]

  • Apologia religii chrześcijańskiej przeciw dziełom bezbożnego Juliana (Adversus libros athei Iuliani). Z napisanych trzydziestu ksiąg zachowało się w całości dziesięć. Odpiera zarzuty które cesarz Julian (331-363 r.) zawarł w piśmie Przeciw Galilejczykom.

Listy[edytuj | edytuj kod]

  • 29 Listów wielkanocnych
  • ok. 90 listów o treści dogmatycznej
  • Tablica paschalna (za lata 403-512) przygotowana i przesłana cesarzowi Teodozjuszowi II - zaginiona. Zachował się jedynie w przekładzie ormiańskim list dołączony do niej.

Homilie[edytuj | edytuj kod]

Zachowało się jedynie ok. 20 homilii, wśród nich te wygłoszone podczas Soboru Efeskiego, wśród nich Homilia o Bogurodzicy, sławna w starożytności, ale niepewnego autorstwa[13].

Przekłady polskie dzieł[edytuj | edytuj kod]

  • Wykład prawdziwej wiary, W obronie tytułu Bogarodzica, Homilie Efeskie. W. Kania (tłumaczenie), E. Stanula (wstęp i oprac.), S. Kalinkowski (oprac.). Warszawa: ATK, 1980, s. 270, seria: PSP 18.

Papieże o Cyrylu Aleksandryjskim[edytuj | edytuj kod]

W roku 1883 Papież Leon XIII ogłosił Cyryla Doktorem Kościoła. Z okazji tysiąc pięćsetnej rocznicy soboru efeskiego papież Pius XI wygłosił mowę ku czci świętego oraz wydał encyklikę Lux veritatis (25 grudnia 1931), w której ukazał wkład św. Cyryla Aleksandryjskiego w nauczanie Kościoła o Boskim Macierzyństwie Maryi[30]. W 1944 Pius XII wydał encyklikę Orientalis Ecclesiæ poświęconą osobie Cyryla[31]. Podczas audiencji generalnej 3 października 2007 Benedykt XVI wygłosił mowę o Cyrylu[32].

Przekłady w języku polskim[edytuj | edytuj kod]

  • Cyryl Aleksandryjski, Komentarz do Ewangelii wg .św. Łukasza (fragm.), przeł. K. Bielawski, [w:] Modlitwa Pańska. Komentarze greckich Ojców Kościoła IV-V w., redakcja K. Bielawski, Tyniec - Kraków 1995, Wydawnictwo Benedyktynów, s. 197-208.
  • św. Cyryl Aleksandryjski, Ku czci Bogarodzicy, przeł. W. Kania, Tarnów 1982. Głos tradycji t. 2.
  • św. Cyryl Aleksandryjski, Prawdziwy Bóg, prawdziwy człowiek, [w:] Verbraken Patrick - Pierre Dom OSB, Starowieyski Marek Ks., Ojcowie Kościoła. Panorama patrystyczna, Warszawa 1991, Wyd. Archidiecezji Warszawskiej, s. 166-170.
  • Cyryl Aleksandryjski, Wykład prawdziwej wiary, przeł. Wojciech Kania, Warszawa 1980. Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy t. 18.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Por. J. Chapman: St. Cyril of Alexandria. W: Catholic Encyclopedia. 1913. (ang.) - wraz z bibliografią.
  2. 2,0 2,1 Por. H. Chadwick: Historia rozłamu Kościoła wschodniego i zachodniego. Od czasów apostolskich do Soboru florenckiego. P. Sajdek (przekład). Kraków: Wydawnictwo "WAM", 2009, s. 56-57. ISBN 978-83-7505-286-2.
  3. 3,0 3,1 Praca zbiorowa: Świat Bizancjum. C. Morrisson (red.), A. Graboń (przekład), dr. hab D. Brodka (konsultacja naukowa). T. 1: Cesarstwo wschodniorzymskie 330-641. Kraków: Wydawnictwo WAM, 2007, s. 29. ISBN 978-83-7318-746-7.
  4. 4,0 4,1 H. von Campenhausen: Ojcowie Kościoła. K. Wierszyłowski (przekład). Warszawa: 1967, s. 157-160.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 E. Stanula: Wstęp. W: Św. Cyryl Aleksandryjski: Wykład prawdziwej wiary, W obronie tytułu Bogarodzica, Homilie Efeskie. W. Kania (tłumaczenie), E. Stanula (wstęp i oprac.), S. Kalinkowski (oprac.). Warszawa: ATK, 1980, s. 14, seria: PSP 18.
  6. Por. Historia Kościoła, V,22; przekład polski: Historia Kościoła. S. J. Kazikowski (przekład), E. Wipszycka (wstęp), A. Ziółkowski (komentarz). Warszawa: IW "PAX", 1986, s. 612. ISBN 83-211-0519-X.
  7. 7,0 7,1 Maria Dzielska, Hypatia z Aleksandrii, Universitas, Kraków 2010, wyd. III poprawione, s. 170. Cytat: Ostrożny w swych sądach i oskarżeniach Sokrates nie może jednak, w konkluzji swego opowiadania o tych tragicznych wydarzeniach, oprzeć się uczuciu oburzenia na Cyryla i jego Kościół i pisze: "Zbrodnia ta ściągnęła na Cyryla i na Kościół w Aleksandrii niemało hańbiących zarzutów.
  8. Sokrates Scholastyk, Historia Kościoła, VI, 10.8; I, 24.1-2 i nast.; IV, 29.5; V, 9.5; V, 23.10
  9. A. Hamman, Guide pratique des Pères de l'Église, tłum. polskie: Wprowadzenie do Patrologii (skrypt), Kraków 1974, s. 237; J. Quasten, Initiation aux Pères de l'Église, Paryż 1963, T. 3, s. 175.
  10. Nestorius et saint Cyrille. W: P.-Th. Camelot OP: Éphèse et Chlcédoine. Paryż: Éditions de L'Orante, 1962, s. 25-43, seria: Histoire des Conciles Oecumeniques, 2.
  11. Le Concile d'Éphèse. W: P.-Th. Camelot OP: Éphèse et Chlcédoine. Paryż: Éditions de L'Orante, 1962, s. 44-60, seria: Histoire des Conciles Oecumeniques, 2.
  12. Chronologie. W: P.-Th. Camelot OP: Éphèse et Chlcédoine. Paryż: Éditions de L'Orante, 1962, s. 236-237, seria: Histoire des Conciles Oecumeniques, 2.
  13. 13,0 13,1 13,2 B. Altaner, A. Stuiber: Patrologia : życie, pisma i nauka Ojców Kościoła. Warszawa: IW PAX, 1990, s. 388-393. ISBN 8321110797.
  14. Th. Lewis (1689-1749), "The History of Hypatia: a most Impudent School-Mistress of Alexandria, Murder'd and torn to Pieces by the Populace, In Defence of Saint Cyril and the Alexandrian Clergy, From the Aspersions of Mr. Toland", London, 1721, s. 35
  15. Dzielska Hypatia z Aleksandrii, Kraków 2010, str. 13, 14. cytat: jego dane odznaczają się rzetelnością historyczną... Sokrates nie rzucał bezpodstawnych oskarżeń i starał się przedstawić to wydarzenie w sposób wyważony, powstrzymując się od ostatecznych sądów.
  16. Zob. Przypis 8. łacińskiego tłumacza Historii Kościelnej, H. Valesius'a, który przytacza po łacinie cały fragment Żywota Izydora zamieszczony w Księdze Suda dotyczący Hypatii, PG 67, 769
  17. Jan z Nikiu, Historia świata, 84.87-103
  18. 18,0 18,1 Maria Dzielska, Hypatia z Aleksandrii, Universitas, Kraków 2010, wyd. III poprawione, s.159, 168, 169, 178
  19. M. B. Ogilvie: Women in science: Antiquity through the 19th century. Cambridge MA: The MIT Press, 1986. (ang.)
  20. Maria Dzielska, Hypatia z Aleksandrii, Universitas, Kraków 2010, wyd. III poprawione, s. 169
  21. Chrześcijaństwo antyczne, Tadeusz Zieliński, Toruń 1999, s.303
  22. Maria Dzielska, Hypatia z Aleksandrii, Universitas, Kraków 2010, wyd. III poprawione, s. 164, 165
  23. Aleksander Krawczuk, Ostatnia Olimpiada, Ossolineum, Wrocław 1988, str.92
  24. Por. Cesarstwo bizantyjskie jako cesarstwo chrześcijańskie. W: J.Daniélou, I. Marrou: Historia Kościoła. M. Tarnowska (przekład), R. Aubert (wprowadzenie). T. 1: Od początku do roku 600. Warszawa: IW PAX, 1986, s. 286. ISBN 83-211-0577-7. Cytat: Z tą samą polityką /przeciw pogaństwu/ wiąże się zamknięcie w roku 529 neoplatońskiej szkoły ateńskiej, która jak wiemy, stała się wówczas fanatycznym centrum pogaństwa i okultyzmu. (...) Pomimo paru epizodów będących przejawem bezprawia, jak samosąd wobec Hypatii, pogańskiej kobiety-filozofa, w roku 415 czy wobec chrześcijańskiego studenta około roku 485 lub 487, będące tam /w Aleksandrii/ w rozkwicie studia filozoficzne rozwijają się w atmosferze religijnej neutralności. Wprawdzie aż do początków VI wieku wykładowcy w szkole są poganami, jednakże ich nauczanie już od zarania wieku V ma taki charakter, że mogą w nim uczestniczyć także uczniowie chrześcijańscy.
  25. Patrologia. Warszawa 1990. s. 388. Cytat: Jego gwałtowne i bezwzględne występowanie przeciw nowacjanom i Żydom z Aleksandrii doprowadziło do konfliktu z namiestnikiem Orestesem. Nie można pomawiać go o winę za zamordowanie w 415 r. słynnej neoplatonki Hypatii.
  26. Religie starożytne Bliskiego Wschodu, praca zbiorowa pod red. Krzysztofa Pilarczyka, WAM, Kraków 2008, s.59
  27. Jarosław Charkiewicz: Św. Cyryl, arcybiskup Aleksandrii. [dostęp 2010-12-28].
  28. Zob. ikony:Cyryl Aleksandryjski - 1 Cyryl Aleksandryjski - 2
  29. podwójne datowanie
  30. Zob. tekst angielskiLux veritatis
  31. Wincenty Zaleski: Święci na każdy dzień. Warszawa: Wydawnictwo Salezjańskie, 2008, s. 527-528. ISBN 978-83-7201-353-8.
  32. Św. Cyryl Aleksandryjski - Audiencja generalna Benedykta XVI, 3 października 2007, za: opoka.org.pl dostęp 26.04.2010

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Cesarstwo bizantyjskie jako cesarstwo chrześcijańskie. W: Daniélou J., I. Marrou: Historia Kościoła. M. Tarnowska (przekład), R. Aubert (wprowadzenie). T. 1: Od początku do roku 600. Warszawa: IW PAX, 1986, s. 420. ISBN 83-211-0577-7.
  • Dzielska M., Hypatia z Aleksandrii, Universitas, Kraków 2010, wyd. III poprawione.
  • E. Stanula: Wstęp. W: Św. Cyryl Aleksandryjski: Wykład prawdziwej wiary, W obronie tytułu Bogarodzica, Homilie Efeskie. W. Kania (tłumaczenie), E. Stanula (wstęp i oprac.), S. Kalinkowski (oprac.). Warszawa: ATK, 1980, s. 14, seria: PSP 18.
  • Świat Bizancjum. C. Morrisson (red.), A. Graboń (przekład), dr. hab D. Brodka (konsultacja naukowa). T. 1: Cesarstwo wschodniorzymskie 330-641. Kraków: Wydawnictwo WAM, 2007, s. 29. ISBN 978-83-7318-746-7.
  • Artemi, Eirini «The mystery of the incarnation into dialogues «de incarnatione Unigenitii» and «Quod unus sit Christus» of St. Cyril of Alexandria», Ecclesiastic Faros of Alexandria, ΟΕ (2004), 145-277.
  • Artemi, Eirini, St Cyril of Alexandria and his relations with the ruler Orestes and the philosopher HypatiaΟ , Ecclesiastic Faros of Alexandria, τ. ΟΗ (2007), 7-15.
  • Artemi, Eirini, The one entity of the Word Incarnate. α). Apollinarius' explanation, β)Cyril's explanation,Ecclesiastic Faros of Alexandria,, τ. ΟΔ (2003), 293 – 304.
  • Artemi, Eirini The historical inaccurancies of the film Agora about the murder of Hypatia, Orthodox Press, τεύχ. 1819(2010),7.
  • Artemi, Eirini, The use of the ancient Greek texts in Cyril's works, POREIA MARTYRIAS,(2010), 114-125

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]


Poprzednik
Teofil I
Patriarcha Aleksandrii
412-444
Następca
Dioskur I