Tora

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Zwój Tory w języku hebrajskim
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło Tora w Wikisłowniku

Tora (hebr. תורה – wskazówka, pouczenie, wtórnie prawo) – pięć pierwszych ksiąg Biblii (stąd także Pięcioksiąg, Pentateuch), najważniejszy tekst objawiony judaizmu. Głównym tematem Tory jest Przymierze pomiędzy Bogiem a narodem Izraela za pośrednictwem Mojżesza zawarte podczas wędrówki z niewoli egipskiej do Ziemi Obiecanej. Opis kształtowania się narodu i kultu za czasów Mojżesza poprzedzony jest znajdującymi się w Księdze Rodzaju opowieściami o prapoczątkach ludzkości (od Stworzenia do Potopu i Wieży Babel) oraz pradziejach Izraela (dzieje Patriarchów: Abrahama, Izaaka oraz Jakuba i jego synów).

W szerszym znaczeniu – cała Biblia hebrajska (Tora pisana, Tanach)[potrzebne źródło] oraz tradycja teologiczno-prawna judaizmu (Tora ustna).

Znaczenie słowa[edytuj | edytuj kod]

Pierwotnie słowo tora oznaczało jednostkową przestrogę lub pouczenie ojca (Prz 1,8; 4,3n i in.[1]) lub kapłana (Ag 2,11nn[2]). Z czasem nabrało ono znaczenia ogólnego, które obejmuje wszystkie przepisy, a ostatecznie odniesione zostało do kompleksu pięciu ksiąg przypisywanych Mojżeszowi[3].

Podział[edytuj | edytuj kod]

Obecny podział Tory wynika prawdopodobnie ze względów praktycznych – ponieważ zwój pozostawał poręczny jedynie do pewnej objętości, konieczny był podział większego dzieła na mniejsze jednostki. Podział na pięć ksiąg musiał nastąpić stosunkowo wcześnie, gdyż występuje już w przekładzie z III wieku, Septuagincie[3]. W skład Tory wchodzą (kursywą transkrypcja nazwy hebrajskiej, w nawiasach chrześcijańskie nazwy polska i łacińska):

1. בראשית – Bereszit (tłum. „Na początku"; pl. Księga Rodzaju łac. Genesis)
2.שמות – Szemot (tłum. „Imiona"; pl. Księga Wyjścia; łac. Exodus)
3. ויקרא – Wajikra (tłum. „I zawołał"; pl. Księga Kapłańska; łac. Leviticus)
4. במדבר – Bemidbar (tłum. „Na pustyni"; pl. Księga Liczb; łac. Numeri)
5. דברים – Dwarim (tłum. „Słowa"; pl. Księga Powtórzonego Prawa; łac. Deuteronomium)

Nazwy hebrajskie stanowią pierwsze słowa danej księgi, nazwy grecko-łacińskie nawiązują do ich kluczowych wydarzeń lub ogólnej treści[4].

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Wersja tradycyjna – autorstwo Mojżeszowe[edytuj | edytuj kod]

Tradycja żydowska i chrześcijańska widziała w Mojżeszu autora Pięcioksięgu. Stary Testament przypisuje Mojżeszowi autorstwo określonych ustaw (Wj 24,4; 34,27n[5]) czy też Księgi Powtórzonego Prawa (Pwt 31.9.22nn[6]). W sposób wyraźny autorstwo całej Tory przypisywane jest Mojżeszowi w I wieku n.e. przez Filona i Józefa Flawiusza. Nowy Testament nazywa Torę imieniem „Mojżesz”, cytuje z „księgi Mojżesza” (Mk 12,26 i in.[7]) i stwierdza, że Prawo zostało nadane przez Mojżesza (J 1,17[8])[9].

Za pierwszego egzegetę, który zakwestionował autorstwo Mojżeszowe, uznaje się żydowskiego uczonego Abena Ezrę. W XVI i XVII wieku zastrzeżenia co do Mojżeszowego autorstwa wysuwali A. Karlstadt, a zwłaszcza T. Hobbes, I. de la Peyrère, B. Spinoza i R. Simon[9][10]. Spory co do Mojżeszowego autorstwa ciągnęły się generalnie do XVIII wieku[11], jednak także dzisiaj jest ono uznawane przez wielu[12].

Krytyka literacka[edytuj | edytuj kod]

Starsze koncepcje[edytuj | edytuj kod]

W XVIII i XIX w. egzegeza biblijna wypracowała trzy klasyczne modele powstania Pięcioksięgu[13].

Starsza hipoteza źródeł

W 1711 roku H. B. Witter zauważył odmienność imion Boga („JHWH” i „Elohim”) w Rdz 1–2, wyciągając z tego wniosek, że Rozdział I stanowi oddzielne źródło. Jego tezy pozostały niezauważone. W 1753 roku Jean Astruc twierdził, uwzględniając imiona Boże, dublety treściowe, różnice językowe i różne wyobrażenia, że autor korzystał w Księdze Rodzaju z dwóch źródeł głównych i dziesięciu pobocznych[11][14].

Zarówno Witter, jak i Astruc, mieli na myśli źródła dostępne Mojżeszowi. Mojżeszowe autorstwo odrzucił J. G. Eichhorn, który wyróżnił w Pięcioksięgu dwa źródła główne (jahwistyczne i elohistyczne) oraz wiele pobocznych. C. D. Ilgen wyróżnił 17 źródeł przyporządkowanych trzem pisarzom, z których dwóch używało imienia Elohim, natomiast trzeci JHWH. Zasugerował też niezależność Księgi Powtórzonego Prawa od reszty Pięcioksięgu[11][15].

Hipoteza fragmentów

Inną koncepcję zaproponował A. Geddes, a przychylili się do niej J. S. Vater. Według tej koncepcji Pięcioksiąg powstał z połączenia wielu małych jednostek narracyjnych. Sugerowano też, że w etapie pośrednim te fragmenty, dotyczące pojedynczych tematów lub postaci, połączono w większe bloki lub cykle narracyjne (stąd też inne nazwy: hipoteza cykli narracyjnych, model bloków). Koncepcja ta nie wyjaśnia podziału podłużnego Pięcioksięgu[16][17].

Hipoteza uzupełnień

Według koncepcji uzupełnień podstawowy tekst elohistyczny, rozciągający się przez cały Pięcioksiąg, rozszerzano o liczne dodatki używające imienia Jahwe, rzadziej Elohim. Zwolennikami takiej koncepcji byli m.in. W.M.L. de Wette, H.G.A. Ewald, F. Bleek, F. Delitzsch[18][19].

Nowa hipoteza źródeł[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Teoria źródeł.

Dla sformułowania nowej koncepcji powstania Pięcioksięgu decydujące okazały się dwa spostrzeżenia. W 1805 roku W.M.L. de Wette uznał rdzeń Księgi Powtórzonego Prawa za niezależne źródło i powiązał je z reformą króla Jozjasza z 622 r. p.n.e. W 1866 roku Julius Wellhausen, uwzględniając wyniki badań E. Reußa, K.H. Grafa i A. Kuenena, uznał dokument używający imienia Elohim, dotąd uważany za podstawowy, za najmłodszy, powstały w okresie niewoli babilońskiej dokument kapłański (P). Uwzględniając inne księgi Starego Testamentu uznano, że główną część przepisów kultowych przynależnych do tego źródła należy datować już na okres po profetyzmie klasycznym. Nowa koncepcja uzyskała zdecydowaną dominację ok. 1880 roku. Aż do lat 70. XX wieku krytyka literacka sprowadzała się do korekty i rozwinięcia koncepcji Wellhausena[20][21].

Według klasycznej wersji hipotezy źródeł można wyróżnić cztery podstawowe źródła datowane następująco[22]:

Siglum Nazwa Datowanie
J Jahwista ok. 950 r. p.n.e. (czasy Salomona, przed podziałem królestwa)
E Elohista ok. 800 r. p.n.e. (przed Ozeaszem)
D (Pra-)Deuteronomium VII w. p.n.e. (przed reformą Jozjasza; później dodatki)
P źródło kapłańskie ok. 550 r. p.n.e. (okres niewoli babilońskiej; wkład Ezdrasza, ostatecznego redaktora; później dodatki)

Nowsze hipotezy[edytuj | edytuj kod]

Z czasem do klasycznej koncepcji powstania Pięcioksięgu zaczęto wysuwać zastrzeżenia. Niektórzy bibliści odeszli od hipotezy źródeł, proponując zmodyfikowane formy hipotez fragmentów i uzupełnień. Inni proponują nowe wersje hipotezy źródeł, raz zwiększając, raz redukując liczbę źródeł. Głównymi dyskutowanymi kwestiami są datowanie Jahwisty (od czasów Salomona po okres powygnaniowy) oraz istnienie względnie samodzielność Elohisty[23][24].

Dyskutowana jest też kwestia kontynuacji źródeł Pięcioksięgu w innych księgach Starego Testamentu. Gerhard von Rad zaproponował ideę Heksateuchu, obejmującego sześć ksiąg (Rdz-Joz). Z kolei Martin Noth, nazywając księgi Rdz-Lb Tetrateuchem[25], zaliczył Pwt do tzw. deuteronomistycznego dzieła historycznego (Pwt-2 Krl). Oprócz koncepcji jednolitego dzieła deuteronomistycznego istnieją różne jej odmiany. D.N. Freedman zaproponował istnienie wielkiego dzieła historycznego, tzw. Enneateuchu, obejmującego materiał od Rdz do 2 Krl[26].

Historia form i historia tradycji[edytuj | edytuj kod]

Nie tyle konkurencyjne, co komplementarne w stosunku do krytyki literackiej podejście zaprezentował Hermann Gunkel, stosując do Pięcioksięgu metodę historii form, pozwalającą określić Sitz im Leben, a więc kontekst życiowy w jakim używany był dany fragment. Metoda historii tradycji bada przedliteracką historię danych przekazów, dotyczących określonych tematów, które później znalazły swój wyraz w spisanych źródłach Pięcioksięgu. W ten sposób, o ile krytyka literacka wyjaśnia podział podłużny Pięcioksięgu, to historia tradycji wyjaśnia jego podział poprzeczny[27].

Zwoje Tory (Sefer Tora)[edytuj | edytuj kod]

Zwój Tory z synagogi w Kolonii

Tora (Pięcioksiąg) jest spisana ręcznie na białym, wykonanym z jagnięcej skóry zwoju (pergaminu) zwiniętym na dwóch wałkach. Wałki zwane ejc chaim wykonane są często z cennego drewna, a ich części wystające poza pergamin zdobione rzeźbą i inkrustacją. Przechowywana jest bardzo uroczyście, zwinięta i ubrana w tzw. sukienkę (pokrowiec z jedwabiu lub aksamitu), związana bogato haftowaną wstęgą, ukoronowana. Składana jest w Aron ha-kodesz, specjalnej, zasłoniętej szafie w synagodze.

Tora stanowi samo centrum życia żydowskiego. Na niej opiera się cały system modlitw. Wszelkie poczynania religijnego żyda są uwarunkowane nakazami i zakazami zawartymi w Torze. W synagodze Tora jest czytana na bimie w rytmie rocznym. Torze jest poświęcone specjalne święto, Simchat Tora, podczas którego religijni żydzi tańczą z radości z Torą w ramionach.

Najstarszym zachowanym hebrajskim zwojem Tory jest Zwój 2 przechowywany w bibliotece uniwersyteckiej w Bolonii. Pochodzi on z lat 1155-1255 n.e[28].

Tora ustna[edytuj | edytuj kod]

Zwana również miszną. Cała tradycja ustna stanowiąca uzupełnienie Tory pisanej. Składa się z dodatków i komentarzy (midraszy), przepisów prawnych (halachy) oraz przypowieści i legend objaśniających (Haggady). Tora ustna zawiera całą żydowską tradycję religijną i jest nierozłączna z Torą pisaną.

Tora w teologii chrześcijańskiej[edytuj | edytuj kod]

Pięcioksiąg dla chrześcijan stanowi słowo Boże, przedstawiające dzieje relacji człowieka z Bogiem; zwłaszcza przymierza zawieranego z patriarchami, a zapowiadających Nowe Przymierze. Podejście chrześcijan do Prawa Starego Przymierza jest zróżnicowane[29][30][31]. Część chrześcijan uważa, że są zwolnieni od ścisłych przepisów prawa Tory, danych wyłącznie Żydom, poprzez wypełnienie się Starego Testamentu przyjściem Mesjasza, ale nie od nauk moralnych i religijnych zawartych w Dekalogu. Natomiast pozostali uważają, że skoro cała Tora dotyczy tylko Żydów, a Dekalog jest częścią Tory, to chrześcijan obowiązują tylko przykazania Nowego Przymierza nadane przez Jezusa - a Dekalog jest tylko kierunkowskazem moralnym.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Prz 1,8, Prz 4,3-4
  2. Ag 2,11
  3. 3,0 3,1 W. H. Schmidt, Wprowadzenie do Starego Testamentu, s. 42.
  4. W. H. Schmidt, Wprowadzenie do Starego Testamentu, s. 43.
  5. Wj 24,4, Wj 34,27-28
  6. Pwt 31,9, Pwt 31,22-27
  7. Mk 12,26
  8. J 1,17
  9. 9,0 9,1 W. H. Schmidt, Wprowadzenie do Starego Testamentu, s. 44.
  10. G. Szamocki, Tora i Prorocy Wcześniejsi..., ss. 52–53.
  11. 11,0 11,1 11,2 W. H. Schmidt, Wprowadzenie do Starego Testamentu, s. 45.
  12. Czym jest Tora?. biblia.wiara.pl. [dostęp 2010-12-28].
  13. G. Szamocki, Tora i Prorocy Wcześniejsi..., s. 53.
  14. G. Szamocki, Tora i Prorocy Wcześniejsi..., ss. 53–54.
  15. G. Szamocki, Tora i Prorocy Wcześniejsi..., s. 54.
  16. W. H. Schmidt, Wprowadzenie do Starego Testamentu, ss. 45–46.
  17. G. Szamocki, Tora i Prorocy Wcześniejsi..., s. 55.
  18. W. H. Schmidt, Wprowadzenie do Starego Testamentu, s. 46.
  19. G. Szamocki, Tora i Prorocy Wcześniejsi..., ss. 55–56.
  20. W. H. Schmidt, Wprowadzenie do Starego Testamentu, ss. 46–47.
  21. G. Szamocki, Tora i Prorocy Wcześniejsi..., ss. 56–57.
  22. W. H. Schmidt, Wprowadzenie do Starego Testamentu, s. 47.
  23. Andrzej Kondracki: Powstanie Pięcioksięgu w świetle najnowszych badań. W: „Mów, Panie, bo słucha sługa Twój”. Księga pamiątkowa dla Księdza Profesora Ryszarda Rubinkiewicza SDB w 60. rocznicę urodzin. Waldemar Chrostowski (red.). Warszawa: Vocatio, 1999, s. 91–98. ISBN 8371461488.
  24. G. Szamocki, Tora i Prorocy Wcześniejsi..., ss. 60–62.
  25. W. H. Schmidt, Wprowadzenie do Starego Testamentu, s. 55.
  26. G. Szamocki, Tora i Prorocy Wcześniejsi..., ss. 65–66.
  27. W. H. Schmidt, Wprowadzenie do Starego Testamentu, ss. 56–59.
  28. W Bolonii odnaleziono najstarszy zwój Tory. Archeologia biblijna, 2013-05-31. [dostęp 2013-06-25].
  29. [1], Opis różnych podejść chrześcijan do Starego Przymierza, w tym Prawa Mojżeszowego (Tory)
  30. [2], Opis jednej z podstaw protestantyzmy - "Tylko Łaska" - zbawienie niezależne od przestrzegania prawa
  31. [3], podejście Świadków Jehowy do Dekalogu

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]