Sicz Zaporoska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Repin Cossacks.jpg
Kozacy w Kaffie w 1616 roku, mal. W. Gorbienko

Sicz Zaporoska (ukr. Запорозька Січ) – główny ośrodek Kozaków zaporoskich (niżowych). Ufortyfikowany obóz (por. kosz) kozacki, zakładany od XVI wieku na różnych wyspach dolnego Dniepru. Pierwsza Sicz została założona przez Dymitra Wiśniowieckiego zw. Bajdą w 1553 roku na Chortycy. Pierwsza Sicz nie istniała długo, zostaje zniszczona zupełnie (po zaciętej walce i wygłodzeniu Kozaków spowodowanym oblężeniem) latem 1557 roku przez Tatarów posiłkowanych oddziałami Wołochów i Turków, dysponującymi artylerią. Dymitr Wiśniowiecki ucieka z oblężonej twierdzy (Siczy) i w 1562 roku zakłada nową Sicz na wyspie Monasterskiej (Klasztornej). Po śmierci Wiśniowieckiego (1563 rok) wodzem Kozaków został Bohdan Różyński, który zaczął się tytułować hetmanem Kozaków niżowych[1].

"Niebawem Kozaczyzna stała się samodzielną siłą polityczną i wojskową, a Sicz, przenoszona z wyspy na wyspę, stanowiła jej ośrodek. Posiadała też stałą załogę i poważną ilość sprzętu wojennego. Kozacy mieli teraz oparcie w dużej i trudnej do zdobycia twierdzy"[1].

Nazwa Sicz pochodzi od słowa "zasieka" tj. umocnienie zbudowane z drzewa. Zaporoska była dlatego, że leżała za porohami Dniepru (poroh = próg).

Sicz to również używana dawniej nazwa Zaporoża i Kozaków zaporoskich.

Władza w Siczy Zaporoskiej[edytuj | edytuj kod]

Rada kozacka - najważniejszy organ decyzyjny u Kozaków. Brali w niej udział wszyscy członkowie bractwa kozackiego, czasem po kilka, kilkanaście lub kilkadziesiąt tysięcy ludzi. Decydowała ona o wszystkich krokach podejmowanych przez Kozaków, np. o wyprawach wojennych, wyborze atamana itd. Obradom Rady kozackiej przewodniczył ataman koszowy[2].

Starszyzna kozacka - zwana małą radą, znajdowali się tam ludzie z najbliższego otoczenia aktualnego atamana. Członkowie starszyzny, tak jak atamanowie, byli wybieralni i w każdej chwili mogli zostać odwołani przez Radę kozacką. Do perfekcji mieli opanowane sterowanie tłumem, tzw. czernią, dzięki temu często ich głos był przeważający. Do starszyzny kozackiej należeli często ludzie pochodzenia szlacheckiego, posiadający wielkie majątki. "Do starszyzny należały statki, tzw. czajki i większość broni, posiadała nieomal monopol na wyższe urzędy na Zaporożu"[1].

Ataman koszowy - wybierany przez Radę kozacką do rządzenia w czasie pokoju, przewodniczył obradom Rady kozackiej i kierował przygotowaniami do wypraw wojennych.

Ataman (zwany również hetmanem) - wybierany przez Radę kozacką na czas wojny, wyprawy łupieskiej, powstania, miał wtedy niczym nieograniczoną władzę. Posiadał specjalne insygnia władzy - buławę i buńczuk. Po zakończeniu wypraw wojennych był rozliczany przez Radę kozacką ze swoich poczynań, jeśli nie odniósł sukcesów, nierzadko tracił nie tylko tytuł atamana (hetmana), ale i życie[2].

Przykład poczucia humoru Kozaków z Siczy Zaporoskiej[edytuj | edytuj kod]

Lokalizacja Siczy Zaporoskiej[edytuj | edytuj kod]

Lokalizacja Siczy 1556 - 1775
Terytorium Hetmanatu (fiolet), Siczy (sepia) i Ukrainy Słobodzkiej (zieleń) w połowie XVIII wieku
  • Chortyca (1556-1557)
  • Wyspa Monasterska (Klasztorna) (1562 - 1563)
  • Tomakówka (1563 - 1593)
  • na wyspie Bazawłuk (zwanej także Czertomlik, ponieważ leżała również koło jednej z odnóg Dniepru Czertomliku) u ujścia rzeki Bazawłuk (1593 - 1709)
  • Sicz nad rzeką Kamionek (1709 - 1711)
  • Sicz na Aleszkach (1711 - 1734)
  • Ostatnia - Nowa Sicz powstała na odnodze Dniepru zwanej Podpolną (1734 - 1775)

Likwidacja Siczy[edytuj | edytuj kod]

15 czerwca 1775 realizując projekt Grigorija Potiomkina, wojska rosyjskie pod dowództwem Piotra Tekely w sile 10 pułków piechoty, 8 pułków kawalerii i 13 pułków Kozaków dońskich, otoczyły umocnienia Siczy i ogłosiły, że Sicz została zlikwidowana. Przewaga wojsk rosyjskich była tak duża, że poddano się bez walki. Większość Kozaków uciekła w nocy czółnami na ziemie Chanatu Krymskiego, natomiast umocnienia i budynki zostały rozebrane, archiwum i skarbiec wywiezione do Moskwy, a starszyzna: Ataman koszowy Piotr Kalniszewski, pisarz wojskowy Hłoba i sędzia Pawło Hołowaty aresztowana i skazana na więzienia lub zesłanie. Cała operacja odbyła się przy okazji powrotu armii rosyjskiej z frontu tureckiego po zawarciu w dniu 21 lipca 1774 traktatu w Küczük Kajnardży.

"Ziemie kozackie przyłączono częściowo do guberni noworosyjskiej, a częściowo do azowskiej. Wprowadzono rosyjską administrację i sądownictwo, zlikwidowano skarb wojskowy, zatarto wszelkie ślady autonomii. Zaporoże stało się częścią składową państwa rosyjskiego. Większość Kozaków zamieniono w chłopstwo, część wcielono do różnych pułków rosyjskich bądź osiedlono na nowych terenach"[1].

Manifest Katarzyny II brzmiał -- "Sicz Zaporoska została zniszczona z wykluczeniem na przyszłe lata i samej nazwy zaporoskich Kozaków (...) na rozkaz nasz przez postępki swoje (...) i okazane przez Kozaków nieposłuszeństwo wobec naszych najwyższych rozkazów"[1].

Ziemie Zaporoża nadano dworzanom carskim (Grigorij Potiomkin, Aleksander Wiaziemski, Prozorowski, Cyryl Razumowski).

Przyczyny likwidacji Siczy Zaporoskiej[edytuj | edytuj kod]

Przyczyn likwidacji Siczy Zaporoskiej było co najmniej kilka, mianowicie[1]:

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Leszek Podhorodecki, Sicz Zaporoska, Wyd. Książka i Wiedza Warszawa 1978.
  2. 2,0 2,1 Romuald Romański, Kozaczyzna, Bellona Warszawa 1999.