Iwan Mazepa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy hetmana Ukrainy Lewobrzeżnej w latach 1687-1709. Zobacz też: inne hasła związane z nazwiskiem Mazepa.
Iwan Mazepa
Iwan Mazepa
Kołodyn herb Mazepów
Kołodyn herb Mazepów
Data urodzenia 20 marca 1639
Miejsce urodzenia Mazepińce
Data śmierci 2 października 1709
Miejsce śmierci Bendery
Rodzina Mazepowie herbu Kołodyn
Rodzice Adam Stefan Mazepa
Maryna Mokijewska - Mazepa
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Uniwersał hetmana Mazepy

Iwan Mazepa herbu Kołodyn (ukr. Іван Мазепа), właśc. Iwan Stepanowycz Kołedynśkyj (Іван Степанович Колединський), pol. Jan Mazepa Kołodyński (ur. 20 marca 1639 we wsi Mazepińce[1] (ukr. Мазепинка), powiat wasylkowski województwa kijowskiego - zm. 2 października 1709 w Benderach) – szlachcic, dyplomata, hetman Ukrainy Lewobrzeżnej w latach 1687–1709.


Urodził się w ruskiej rodzinie szlacheckiej Mazepa herbu Kołodyn. Jego ojcem był Adam-Stepan Mazepa, podczaszy czernihowski. Kształcił się w Kolegium Mohylańskim w Kijowie, kolegium jezuickim w Warszawie, za rekomendacją ojca został pokojowym Jana Kazimierza, który wysłał go celem kształcenia w podróż do Europy Zachodniej. Na dworze jego adwersarzem był Jan Chryzostom Pasek, który poświęcił Mazepie zjadliwe komentarze w swych Pamiętnikach. W latach 1659–1663 w służbie dyplomatycznej Rzeczypospolitej. W 1663 powrócił na Ukrainę naddnieprzańską w poselstwie, wiozącym buławę hetmańską Pawłowi Teterze, i otrzymał urząd podczaszego czernihowskiego, a także mocno podupadły majątek Mazepińce. W czasie walki o urząd hetmański związał się z obozem późniejszego hetmana Prawobrzeża, Petra Doroszenki. Na jego dworze pełnił funkcję dowódcy gwardii przybocznej, a następnie pisarza generalnego Prawobrzeża.

Podczas misji dyplomatycznej do Chanatu Krymskiego i Turcji został schwytany przez oddział kozacki Hetmanatu lewobrzeżnego. Przekazany hetmanowi Iwanowi Samojłowiczowi, od 1682 pełnił funkcję generalnego esauła Lewobrzeża. W 1687, po usunięciu Samojłowicza z urzędu przez Rosję, pod jej naciskiem został wybrany hetmanem.

Chcąc zyskać przychylność ówczesnego cara Rosji Piotra I, Mazepa zgodził się na udział oddziałów kozackich po stronie Rosji w wojnie rosyjsko-tureckiej i w III wojnie północnej. Nie protestował również przeciw wprowadzeniu wojsk rosyjskich na terytorium Hetmanatu po rozpoczęciu wojny ze Szwecją, mimo negatywnych reakcji społeczeństwa.

W sierpniu 1704 i lipcu 1705 na polecenie cara Piotra I miał wspierać zbrojnie Augusta II w walkach ze Szwedami, jednak jego pomoc ograniczyła się do grabienia ziem Rzeczypospolitej, w tym posiadłości Augusta. Znaczna część terenów Ukrainy Prawobrzeżnej została wówczas zajęta przez wojska Mazepy, który dążył do włączenia ich do Hetmanatu, pod pretekstem pacyfikacji powstania Paleja. Rzeczywistym celem Mazepy było zjednoczenie ziem ukraińskich pod swoim panowaniem[2].

W 1705, wobec planów Piotra I likwidacji Hetmanatu, Mazepa zmienił front i zaczął prowadzić tajne rozmowy z Rzecząpospolitą i Szwecją, które doprowadziły do zawarcia w 1708 umowy między Mazepą i Stanisławem Leszczyńskim, której gwarantem był Karol XII Gustaw. Po ujawnieniu porozumienia, wojska Piotra I dowodzone przez Aleksandra Mienszykowa spaliły stolicę Hetmanatu – Baturyn i wymordowały jego mieszkańców, zaś Rosyjska Cerkiew Prawosławna obłożyła Mazepę klątwą[3], formalnie nieodwołaną do dnia dzisiejszego[4], choć deklarowaną za nieobowiązującą[5].

Po przyłączeniu się do Szwedów, wojska kozackie wzięły udział w bitwie pod Połtawą, gdzie 8 lipca 1709 rozegrała się decydująca bitwa, zakończona wielką klęską wojsk szwedzkich. Mazepa wraz z Karolem XII schronił się na terytorium Imperium Osmańskiego. Zatrzymał się pod Benderami w Hospodarstwie Mołdawskim, gdzie zmarł 2 października 1709. Majątek Mazepińce, będący pod zarządem synowca Mazepy, Andrzeja Wojnarowskiego został skonfiskowany, a Andrzej zesłany do Jakucka. Sam Mazepa został pochowany w cerkwi św. Jerzego w Gałaczu nad Dunajem. Cerkiew została zrujnowana w latach 50. XX wieku, obecne miejsce pochówku prochów hetmana pozostaje nieznane.

Oceny historyczne[edytuj | edytuj kod]

W historiografii rosyjskiej Iwan Mazepa jest przedstawiany jako zdrajca Rusi i prawosławia. Natomiast na Ukrainie jako człowiek szerokich horyzontów, który swoje talenty dyplomatyczne starał się wykorzystać jak najlepiej w trudnej sytuacji Hetmanatu, pomiędzy ówczesnymi potęgami europejskimi – Carstwem Rosyjskim, Rzeczpospolitą, Szwecją i Imperium Osmańskim.

Mecenat Mazepy[edytuj | edytuj kod]

Staraniem i sumptem Mazepy powstało wiele budowli w stylu baroku kozackiego, w tym: nowa siedziba Akademii Mohylańskiej, Sobór Sofijski w Kijowie, Sobór Objawienia Pańskiego, Cerkiew Nadbramna Św. Trójcy, Cerkiew Wszystkich Świętych, Cerkiew Narodzenia Najświętszej Bogurodzicy Ławry Peczerskiej w Kijowie i nowe mury Ławry, a także Monaster Wniebowstąpienia Pańskiego w Perejasławiu.

Upamiętnienie w kulturze[edytuj | edytuj kod]

Mazepa jest bohaterem wielu dzieł literackich i muzycznych począwszy od doby romantyzmu m.in. Georga Byrona (poemat Mazepa - 1818), Aleksandra Puszkina (poemat Połtawa (1828–1829)), Wiktora Hugo (poemat Mazepa - 1829), Juliusza Słowackiego (dramat Mazepa - 1840), Bertolda Brechta Ballada o Mazepie, poematu symfonicznego Ferenca Liszta Mazepa (1851), opery Piotra Czajkowskiego Mazepa (1881-1883), wierszy Tarasa Szewczenki i Bohdana Łepkiego.

W 2001 kinematografia ukraińska nakręciła film historyczny pt. Modlitwa za hetmana Mazepę (ukr. Молитва за гетьмана Мазепу) w reż. Jurija Ilienki, w którym główną rolę zagrał Bohdan Stupka. 21 sierpnia 2009 obok historycznego budynku kolegium w Czernihowie założonego przez Mazepę odsłonięto pomnik hetmana (z brązu i marmuru) autorstwa Giennadija Jerszowa.

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Wizerunek Mazepy na banknotach i monetach ukraińskich

10 hrywien (1992-1996)
10 hrywien (2005)
10 hrywien (2001)


Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Kozacy
Repin Cossacks.jpg

Przypisy

  1. Edward Rulikowski, Mazepińce w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom VI (Malczyce – Netreba) z 1885 r.
  2. Karol Grunberg, Bolesław Sprengel Trudne sąsiedztwo, Warszawa 2005, s. 93
  3. Tekst klątwy: "Новый изменник, нарицаемый Ивашка Мазепа, бывший гетман украинский, или паче — антихристов предтеча, лютый волк, овчею покрытый кожею, и потаенный вор, сосуд змеин, внешне златом блестящий, честию и благолепием красящийся, внутри же всякой нечистоты, коварства, злобы диавольской, хитрости, неправды, вражды, ненависти, мучительства, кровопролития и убийства исполненный. Ехиднино порождение, как змей вселукавый, яд своего злого умышления на православное государство изблева в 1708 г. в месяце декабре… Как второй Иуда-предатель, отвержися Христа Господа и благочинной державы…" [1]
  4. Почему не может быть снята анафема с Ивана Мазепы pravoslavie.ru
  5. Архимандрит УПЦ МП доказывает отсутствие анафемы на Мазепу

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Мазепа Іван w: Енциклопедія історії України: Т. 6. Редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. НАН України. Інститут історії України. – Київ 2009, Wyd. «Наукова думка». ISBN 966-00-0632-2 s.421-425.
  • Władysław Serczyk: Piotr I Wielki, Ossolineum 1977
  • Józef Urbanowicz [red.]: Mała encyklopedia wojskowa, Wydawnictwo MON, Warszawa 1970
  • Енциклопедія українознавства, Lwów 1993, t. 4, s. 1430-1432