Wojciech Kilar

Wojciech Kilar
Wojciech Kilar
Data i miejsce urodzenia	17 lipca 1932 Lwów, Polska
Pochodzenie	Polska, Katowice
Gatunek	muzyka poważna, muzyka filmowa
Zawód	kompozytor
Aktywność	od 1953
Odznaczenia
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Kolekcja cytatów w Wikicytatach
Strona internetowa

Podczas uroczystości nadania swego imienia Państwowej Szkole Muzycznej w Dzierżoniowie w dniu 28 października 2005

Wojciech Kilar (ur. 17 lipca 1932 we Lwowie) – polski pianista i kompozytor muzyki poważnej, twórca muzyki filmowej. Kawaler Orderu Orła Białego.

Życiorys

Urodził się 17 lipca 1932 we Lwowie. Jego dom rodzinny znajdował się przy ulicy Sapiehy 59. Ojciec kompozytora był lekarzem, matka – aktorką teatralną. Jako dziecko z wielką niechęcią brał lekcje gry na fortepianie u pani Reissówny. Po przymusowym wysiedleniu ze Lwowa, w latach 1946-1947 kontynuował naukę gry na fortepianie w Państwowej Średniej Szkole Muzycznej nr 2 w Rzeszowie u K. Mirskiego.

Jako pianista zadebiutował w 1947 na konkursie Młodych Talentów, wykonując własne Dwie miniatury dziecięce (II nagroda). W latach 1947–1948 uczęszczał do Państwowego Liceum Muzycznego w Krakowie w klasie M. Bilińskiej-Riegerowej (fortepian) oraz A. Malawskiego (harmonia – prywatnie), zaś w latach 1948–1950 do Państwowego Liceum Muzycznego w Katowicach u W. Markiewiczówny (fortepian). Równocześnie pobierał prywatne lekcje kompozycja u B. Woytowicza. Po ukończeniu szkoły średniej rozpoczął studia w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej w Katowicach. Studiował u Władysławy Markiewiczówny (fortepian), Artura Malawskiego (teoria muzyki) i Bolesława Woytowicza (fortepian i kompozycja). Dyplom ukończenia studiów z wyróżnieniem uzyskał w 1955 roku. W tym samym roku otrzymał II nagrodę za Małą uwerturę na Konkursie Utworów Symfonicznych na V Festiwalu Młodzieży w Warszawie.

W latach 1955–1958 był asystentem Woytowicza w krakowskiej Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej. W 1957 uczestniczył w Międzynarodowych Kursach Wakacyjnych Nowej Muzyki w Darmstadt. W latach 1959–1960 jako stypendysta rządu francuskiego kształcił się pod kierunkiem Nadii Boulanger w Paryżu.

W 1960 otrzymał za Odę Béla Bartók in memoriam nagrodę fundacji im. L. Boulanger w Bostonie. Występował także jako pianista wykonując własne utwory. 1979-81 pełnił funkcję wiceprezesa Zarządu Głównego Związku Kompozytorów Polskich. W 1977 został członkiem-założycielem Towarzystwa im. Karola Szymanowskiego w Zakopanem; przez dwie kolejne kadencje był wiceprezesem. Jest również członkiem Związku Podhalan. W 1991 K. Zanussi nakręcił o nim film telewizyjny pt. Wojciech Kilar.

Muzyka

Kilar zadebiutował w końcu lat 50. na pierwszych edycjach festiwalu Warszawska Jesień. Początkowo jego twórczość pozostawała pod wpływem polskiego i europejskiego neoklasycyzmu. Kompozytor sięgał do klasycznych form i gatunków (Mała uwertura, I i II Symfonia, Sonata na róg i fortepian), także do klasycznej melodyki, orkiestry i brzmienia. Czerpał z twórczości Béli Bartóka, Igora Strawinskiego, Dymitra Szostakowicza, Siergieja Prokofjewa. W 1960 za odę Béla Bartók in memoriam otrzymał nagrodę fundacji L. Boulanger w Bostonie.

Od początku lat sześćdziesiątych współtworzył wraz z Krzysztofem Pendereckim i Henrykiem Góreckim nową, polską szkołę awangardową oraz nowy kierunek we współczesnej muzyce zwany sonoryzmem, nawiązywał do serializmu i dodekafonii. Ważne utwory z tego okresu to: oparty na wierszu Rilkego Herbsttag, jazzujący Riff 62, Générique (1963), Diphtongos (1964) na chór mieszany i orkiestrę, dodekafoniczny Springfield Sonnet oraz Training 68 na klarnet, puzon, wiolonczelę i fortepian, minimalistyczno-sonorystyczne Upstairs-Downstairs na dwa chóry dziecięce i orkiestrę.

W połowie lat siedemdziesiątych Kilar uprościł swój język muzyczny, zaczął coraz wyraźniej nawiązywać do tradycji, w jego muzyce pojawiły się inspiracje ludowe i religijne. Punktem zwrotnym był Krzesany (1974). Ważne dzieła z tego okresu to: Przygrywka i kolęda (1972) na cztery oboje i smyczki, Bogurodzica (1975) na chór mieszany i orkiestrę, Kościelec 1909 (1976) – poemat symfoniczny napisany na 75-lecie Filharmonii Narodowej, nawiązujący do tragicznej śmierci Mieczysława Karłowicza, Siwa mgła (1979) na baryton i orkiestrę, Exodus (1980), Angelus (1984) na sopran, chór mieszany i orkiestrę symfoniczną, Orawa (1986) na orkiestrę kameralną, Preludium chorałowe (1988).

Z okazji przypadającego Jubileuszu 100-lecia Filharmonii Warszawskiej, na zamówienie jej dyrektora Kazimierza Korda, Wojciech Kilar, znany ze swojej religijności, skomponował mszę w intencji pokoju na nowe tysiąclecie: Missa pro pace (A. D. 2000) na sopran, alt, tenor, bas, chór mieszany i orkiestrę symfoniczną. Światowe prawykonanie miało miejsce 12 stycznia 2001 w Filharmonii Narodowej w Warszawie. Dzieło przyjęto z wielkim entuzjazmem, stało się tematem książki artystycznej wydanej przez znanego twórcę Jacka Wdzięczaka.

Mimo entuzjazmu części publiczności, te religijne utwory zapoczątkowane przez Angelus, a kontynuowane przez kolejne utwory sakralne, takie jak Missa pro pace, u wielu krytyków wywołały konsternację swoją prostotą, a nawet prymitywizmem, a Stefan Kisielewski styl ten nazwał socrealizmem liturgicznym, podkreślając jego podobieństwo do panegirycznych kantat „dla mas” pisanych w czasach stalinowskich^{[potrzebne źródło]}.

Niekwestionowana jest natomiast pozycja Kilara jako jednego z najwybitniejszych kompozytorów muzyki filmowej. Napisał muzykę do ponad 130 filmów. Jego związki z filmem zaczęły się już w 1958, kiedy napisał muzykę do Narciarzy N. Brzozowskiej. Współpracował z wieloma reżyserami: (Bohdan Poręba)Bohdanem Porębą (Hubal,Lunatycy-debiut Wojciecha Kilara jako kompozytora muzyki filmowej, Andrzejem Wajdą, Kazimierzem Kutzem, Krzysztofem Zanussim (począwszy od Struktury kryształu stworzył muzykę do niemal wszystkich filmów tego reżysera), Krzysztofem Kieślowskim, Stanisławem Różewiczem, Wojciechem Hasem, Tadeuszem Konwickim, Markiem Piwowskim, Romanem Polańskim, Francisem Fordem Coppolą, Jane Campion. O ile sukcesy religijnych utworów komponowanych w ostatnich latach właściwie ograniczają się do polskiej publiczności, to międzynarodowym uznaniem i popularnością cieszy się jego muzyka filmowa, a wyjątkowy sukces odniósł kompozytor Drakulą.

Ordery i odznaczenia

Postanowieniem z 18 kwietnia 2012 Wojciech Kilar został „w uznaniu znamienitych zasług dla kultury polskiej, za wybitne osiągnięcia w pracy twórczej” odznaczony Orderem Orła Białego, którym został uhonorowany 3 maja 2012.

W 2002 r. był odznaczony Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (2002), a postanowieniem prezydenta Lecha Kaczyńskiego z 19 listopada 2008 „za wybitne osiągnięcia w twórczości artystycznej, za propagowanie polskiej kultury w kraju i za granicą” został uhonorowany Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski, którym został udekorowany tego samego dnia w Katowicach w ramach obchodów 90. rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości.

W 2005 został odznaczony przez ministra kultury Waldemara Dąbrowskiego Złotym Medalem "Zasłużony Kulturze Gloria Artis" za wybitne osiągnięcia kulturalne rangi międzynarodowej.

8 czerwca 2009, podczas targów Sacroexpo w Kielcach, odebrał z rąk JE arcybiskupa Gianfranco Ravasiego medal Per artem ad Deum (Przez sztukę do Boga), przyznawany przez Papieską Radę ds. Kultury.

Nagrody i wyróżnienia

Wojciech Kilar jest laureatem wielu nagród:

• 1947 – II nagroda na konkursie Młodych Talentów za własne Dwie miniatury dziecięce
• 1955 – II nagroda za Małą uwerturę na Konkursie Utworów Symfonicznych na V Festiwalu Młodzieży w Warszawie.
• 1960 – nagroda fundacji im. L. Boulanger w Bostonie za Odę Béla Bartók in memoriam
• 1967, 1975 – nagroda Ministra Kultury i Sztuki II stopnia i I stopnia
• 1980 – nagroda państwowa I stopnia
• 1971, 1976, 1980 – nagroda muzyczna województwa katowickiego
• 1975 – nagroda Związku Kompozytorów Polskich
• 1975, 1992 – nagroda miasta Katowice
• 1984 – nagroda fundacji im. A. Jurzykowskiego w Nowym Jorku
• 1989 – Nagroda Artystyczna Komitetu Kultury Niezależnej NSZZ „Solidarność”
• 1990 – Nagroda Trzech Powstańczych Skrzydeł
• 1990 – Nagroda TV Katowice
• 1995 – Nagroda im. W. Korfantego
• 1995 – Nagroda Arcybiskupa Metropolity Katowickiego „Lux ex Silesia”
• 1996 – Sonderpreis des Kulturpreises Schlesien des Landes Niedersachsen
• 2000 – Nagrodę Złotego berła
• 2008 – Nagrodę Feniksa
• 2011 – nagroda im. Lecha Kaczyńskiego

Ponadto otrzymał nagrody za muzykę filmową: na festiwalach filmowych

• w Łagowie (1970 – Czerwone i złote, 1971 – Romantyczni)
• w Gdańsku (1975 – Ziemia obiecana, Bilans kwartalny, Linia, Znikąd donikąd, 1978 – Spirala)
• w Katanii (1981 – Da un paese lontano)
• na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Cork w Irlandii (1973 – Szklana kula, 1981 – Da un paese lontano)
• na Prix Louis Delluc (1980 – Le roi et 1’oiseau)
• Nagrodę Przewodniczącego Komitetu Kinematografii (1991)
• za muzykę do filmu Bram Stoker’s Dracula – ASCAP Award 1992 w Los Angeles, nagrodę Best Score Composer for a 1992 Horror Film w San Francisco

Za muzykę do filmu Pan Tadeusz Kilar otrzymał Złotą Kaczkę oraz Platynową Płytę za 20 tysięcy sprzedanych egzemplarzy. Za ścieżkę muzyczną do filmu Dracula otrzymał nagrodę Stowarzyszenia Kompozytorów Amerykańskich.

Gwiazda w łódzkiej Alei Gwiazd

W 1998 został członkiem Polskiej Akademii Umiejętności. 16 października 1998 na ulicy Piotrkowskiej w Łodzi odsłonięto jego gwiazdę w Alei Gwiazd. W dowód uznania dla jego twórczości otrzymał 10 marca 1998 tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Opolskiego. 9 marca 2001 został laureatem Nagrody Wielkiej Fundacji Kultury za wybitne osiągnięcia w dziedzinie kultury. Jest również członkiem Rady Patronackiej Instytutu Jagiellońskiego. Od 2006 roku jest Członkiem Rady Programowej Fundacji Centrum Twórczości Narodowej.

Jest patronem szkół muzycznych w Dzierżoniowie, Rzeszowie i szkoły w Wodzisławiu Śląskim). W 2005 członek Honorowego Komitetu Poparcia Lecha Kaczyńskiego w wyborach prezydenckich, a podczas kampanii przed wyborami do parlamentu w 2007 udzielił wsparcia Prawu i Sprawiedliwości. 23 marca 2006 został honorowym obywatelem Katowic, zaś 21 kwietnia 2006 Wodzisławia Śląskiego. Członek Rady Patronackiej Instytutu Jagiellońskiego. W 2006 został także honorowym obywatelem województwa opolskiego

10 października 2009 został laureatem specjalnej, jubileuszowej nagrody Totus 2009, przyznawanej przez Fundację Konferencji Episkopatu Polski Dzieło Nowego Tysiąclecia. Artysta został wyróżniony za: wytrwałe otwieranie dróg piękna, wiodących ku wierze, nadziei i miłości, dokonywanego przez wiele lat i w wielu wymiarach życia.

18 czerwca 2012 Uniwersytet Śląski w Katowicach uhonorował artystę tytułem doktora honoris causa.

Ważniejsze dzieła

Mała uwertura na orkiestrę, 1955 Symfonia nr 1 na smyczki, 1955 Oda Béla Bartók in memoriam, 1956 Symfonia nr 2 Sinfonia Concertante na fortepian i orkiestrę, 1956 Koncert na dwa fortepiany i orkiestrę perkusyjną, 1958 Diphtongos, 1964 Training 68, 1968 Upstairs-Downstairs, 1971 Przygrywka i kolęda na orkiestrę smyczkową i 4 oboje, 1972 Krzesany na orkiestrę, 1974 Bogurodzica na chór mieszany i orkiestrę, 1975 Kościelec 1909 na orkiestrę, 1976 Siwa mgła na baryton i orkiestrę, 1979 Exodus na chór mieszany i orkiestrę, 1981 Victoria na chór mieszany i orkiestrę, 1983

Angelus na sopran, chór mieszany i orkiestrę, 1984 Orawa na orkiestrę smyczkową, 1986 Preludium chorałowe na orkiestrę smyczkową, 1988 I Koncert na fortepian i orkiestrę, 1997 Missa pro pace (A. D. 2000) na głosy solowe, chór mieszany i orkiestrę, 2001 Symfonia nr 3 September Symphony, 2003 – hołd ofiarom 9/11 Symfonia nr 4 Sinfonia de motu, 2005 – z okazji Światowego Roku Fizyki Ricordanza na orkiestrę smyczkową, 2005 Magnificat na głosy solowe, chór mieszany i orkiestrę, 2006 Symfonia nr 5 Adwentowa na chór mieszany i orkiestrę, 2007 Te Deum na głosy solowe, chór mieszany i orkiestrę, 2008 – z okazji 90. rocznicy odzyskania niepodległości Polski. Veni Creator na chór mieszany i orkiestrę smyczkową, 2008 Hymn Paschalny na chór mieszany a capella, 2008 II Koncert na fortepian i orkiestrę, 2011

Wybrana filmografia

Narciarze, 1958 Lunatycy, 1959 Nikt nie woła, 1960 Giuseppe w Warszawie, 1964 Salto, 1965 Marysia i Napoleon, 1966 Sami swoi, 1967 Westerplatte, 1967 Człowiek z M-3, 1968 Lalka, 1968 Samotność we dwoje, 1968 Przygody pana Michała, 1969 Sól ziemi czarnej, 1969 Struktura kryształu, 1969 Rejs, 1970 Perła w koronie, 1971 Zazdrość i medycyna, 1973 Hubal, 1973 Ziemia obiecana, 1974 Bilans kwartalny, 1975 Trzecia granica, 1975

Barwy ochronne, 1976 Smuga cienia, 1976 Trędowata, 1976 Rodzina Połanieckich, 1978 Przypadek, 1981 Z dalekiego kraju, 1981 Kronika wypadków miłosnych, 1985 Korczak, 1990 Dracula (Bram Stoker’s Dracula), 1992 Śmierć i dziewczyna (Death and the Maiden), 1994 Faustyna, 1994 Śmierć jak kromka chleba, 1994 Cwał, 1996 Portret damy (The Portrait of a Lady), 1996 Brat naszego Boga, 1997 Dziewiąte wrota (The Ninth Gate), 1999 Pan Tadeusz, 1999 Tydzień z życia mężczyzny, 1999 Życie jako śmiertelna choroba przenoszona drogą płciową, 2000 Suplement, 2001 Pianista (The Pianist), 2002 Zemsta, 2002 Persona non grata, 2005 Królowie nocy, 2007

Bibliografia

• Antonina Machowska: Kilar Wojciech. W: Elżbieta Dziębowska: Encyklopedia muzyczna PWM. T. 5: klł część biograficzna. Kraków: Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1997, s. 78-83. ISBN 978-83-224-3303-4. OCLC 164821167. (pol.)

Linki zewnętrzne

• Wojciech Kilar – strona kompozytora
• Strona o kompozytorze
• Wojciech Kilar w Stopklatka