Krzysztof Penderecki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Krzysztof Penderecki
Krzysztof Penderecki 20080706.jpg
Krzysztof Penderecki, 2008
Imię i nazwisko Krzysztof Penderecki
Data i miejsce urodzenia 23 listopada 1933
Dębica
Instrument skrzypce, fortepian
Gatunek muzyka poważna
Zawód kompozytor, dyrygent, pedagog muzyczny
Aktywność od 1953
Odznaczenia
Order Orła Białego Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Złoty Medal "Zasłużony Kulturze Gloria Artis" Order Honoru (Armenia) Krzyż Oficerski Orderu Wielkiego Księcia Giedymina (Litwa) Komandor Orderu Trzech Gwiazd (Łotwa) Wielki Krzyż Zasługi Orderu Zasługi RFN Krzyż Wielki Orderu Pro Merito Melitensi Order Zasługi Republiki Włoskiej IV Klasy (1951-2001) Austriacki Order Nauki i Sztuki Order Krzyża Ziemi Maryjnej I Klasy (Estonia)
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach
Strona internetowa

Krzysztof Eugeniusz Penderecki (ur. 23 listopada 1933 w Dębicy[1]) – współczesny polski kompozytor, dyrygent i pedagog muzyczny, przedstawiciel tzw. polskiej szkoły kompozytorskiej w latach sześćdziesiątych. Były rektor, do dnia dzisiejszego profesor Akademii Muzycznej w Krakowie. Doctor honoris causa m.in. Uniwersytetu Jagiellońskiego, Uniwersytetu Yale, Uniwersytetu Warszawskiego[2], Uniwersytetu Muzycznego Fryderyka Chopina[3] oraz Akademii Muzycznej w Krakowie. Członek Polskiej Akademii Umiejętności[4]. Honorowy obywatel Bydgoszczy[5]. Od 1978 r. członek Społecznego Komitetu Odnowy Zabytków Krakowa (SKOZK). Kawaler Orderu Orła Białego.

Mąż Elżbiety Pendereckiej. Ma troje dzieci – Beatę z pierwszego małżeństwa (absolwentka Akademii Muzycznej, dziennikarka Polskiego Radia w Krakowie) oraz z małżeństwa z Elżbietą Penderecką: Łukasza (ukończył cztery kierunki studiów: medycynę, psychologię, zarządzanie i polonistykę; praktykował jako psychiatra) i Dominikę (ukończyła filologię włoską).

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Wychował się w rodzinie o ormiańskich korzeniach[6] i wysokiej tradycji muzycznej (muzykami byli m.in. jego dziadek – dyrektor banku – oraz ojciec – adwokat). Początkowo uczył się grać na fortepianie, następnie na skrzypcach. Pobierał też lekcje kompozycji u Franciszka Skołyszewskiego. Penderecki zaczął pisać swoje pierwsze kompozycje w wieku 8 lat (brak nut z etiudami skrzypcowymi spowodowany wojną zmusił kompozytora oraz jego nauczyciela do samodzielnego pisania ćwiczeń, które potem grał). Następnie w latach 1955 – 1958 studiował kompozycję w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej (obecnie Akademia Muzyczna) w Krakowie w klasie Artura Malawskiego. W 1959 za kompozycje: Strofy, Emanacje oraz Psalmy Dawida, zdobył trzy pierwsze nagrody w konkursie Związku Kompozytorów Polskich.

Międzynarodowy rozgłos przyniosły mu utwory o bardzo oryginalnej kolorystyce dźwiękowej, często wykorzystujące niekonwencjonalne techniki artykulacji (np. stukanie w denko instrumentów smyczkowych). Taka technika kompozytorska otrzymała miano sonoryzmu, a reprezentują ją m.in. utwory takie jak Ofiarom Hiroszimy — tren, Polymorphia, De natura sonoris. W tym stylu skomponowana jest również Pasja według św. Łukasza, chociaż w utworze tym kontrastem wobec awangardowo skomponowanych, dramatycznych scen są epizody medytacyjne, nawiązujące do tradycyjnej melodii i harmonii.

Niedługo po Pasji według św. Łukasza powstało pierwsze dzieło operowe kompozytora Diabły z Loudun, którego prawykonanie odbyło się 20 czerwca 1969 roku w Operze Hamburskiej w reżyserii Konrada Swinarskiego.

Kompozytor w niebanalny sposób realizował postulaty ówczesnej awangardy (jej zakończeniem w twórczości kompozytora była I Symfonia na orkiestrę). Jednym z nich był "aleatoryzm niezamierzony", polegający na niedokładnym zapisywaniu partytur. Wprawdzie ogromnie utrudniało to wykonania i z powodu protestów wykonawców w późniejszych wydaniach kompozytor zezwalał na zapisywanie nut w konwencjonalny, precyzyjny sposób (uzmysławia to pierwsze i późniejsze wydania Pasji według św. Łukasza), lecz sama koncepcja stanowiła wyraźne usprawnienie procesu zapisywania złożonych partytur na ogromne obsady wokalno-instrumentalne i pozwalała szybciej realizować kolejne zamówienia.

U progu lat 70. XX w. kompozytor porzucił technikę sonorystyczną, coraz częściej komponował tonalnie, orkiestrując w stylu niemieckiej muzyki symfonicznej z końca XIX stulecia (Symfonia wigilijna). Zarzucano mu więc, że "zdradził awangardę", ale ten styl znalazł aprobatę szerokiej publiczności. W Polsce specjalne zainteresowanie budziły w latach osiemdziesiątych utwory nawiązujące do wydarzeń politycznych, np. Polskie Requiem, jeden z utworów zaliczanych do tzw. socrealizmu liturgicznego.

Od 1973 Penderecki zajmuje się także dyrygenturą, prowadząc polskie oraz światowe zespoły symfoniczne, wykonujące m.in. utwory Beethovena, Schuberta, Mendelssohna, Szostakowicza oraz samego kompozytora.

W 1996 roku Krzysztof Penderecki skomponował symfonię-oratorium Siedem bram Jerozolimy na zamówienie miasta Jerozolimy z okazji jubileuszu 3000 lat Świętego Miasta; prawykonanie miało miejsce w Jerozolimie 9 stycznia 1997 roku, a pierwsze wykonanie w Polsce odbyło się w Warszawie 14 marca 1997 roku.

Kompozytor w oryginalny sposób konstruuje swoje wieloczęściowe utwory. Najpierw powstaje jedna lub kilka części, następnie dopisywane są do nich następne. Tym sposobem każdy utwór może być wielokrotnie prezentowany w wersji premierowej, co ma niebagatelne znaczenie w praktyce koncertowej. Najdłużej powstawało w ten sposób Polskie Requiem, a obecnie w trakcie przedłużania jest VIII Symfonia, której początkowa wersja zamówiona została na otwarcie Filharmonii w Luksemburgu i tam wykonana w 2005 roku.

Skłonność do usprawniania procesu twórczego, której pierwszym przejawem był aleatoryzm niezamierzony, skłoniła Pendereckiego do przeniesienia do muzyki tradycji znanej w przeszłości w środowisku malarzy, a polegającej na tym, iż mistrz przyjmuje zamówienia i koordynuje pracę, natomiast uczniowie wykonują konkretne zadania, takie jak adaptacja utworu na kolejne obsady albo rozwinięcie pomysłów naszkicowanych przez mistrza.

Melancholijny charakter wielu epizodów w utworach z ostatnich lat wynika z faktu, iż ulubionym interwałem kompozytora jest seksta mała.

Fragmenty dzieł Krzysztofa Pendereckiego wykorzystał Andrzej Wajda w filmie "Katyń"; opracowanie ścieżki dźwiękowej przygotował Stanisław Radwan, a wcześniej Stanley Kubrick w filmie Lśnienie.

Od 13 listopada 2007 członek Honorowego Komitetu Rozwoju Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli[7].

Od 1976 mieszka w odrestaurowanym dworze w Lusławicach. Założył tu międzynarodową akademię muzyczną Europejskie Centrum Muzyki, otwarte 21 maja 2013.

Został członkiem komitetu poparcia Bronisława Komorowskiego przed przyspieszonymi wyborami prezydenckimi 2010[8].

Działalność pedagogiczna[edytuj | edytuj kod]

Krzysztof Penderecki wkrótce po ukończeniu studiów podjął działalność pedagogiczną na macierzystej uczelni. Wśród jego studentów znaleźli się m.in. Marek Stachowski, Abel Korzeniowski, Antoni Wit, Joanna Wnuk-Nazarowa czy Krzysztof Meyer; ten ostatni jednak wspomina, że przez dwa lata studiów u Pendereckiego spotkał się z nim "dokładnie siedem razy", a pracę dyplomową Penderecki jedynie przekartkował[9]. W 1972 roku Penderecki, nie należąc do PZPR, dzięki swojej renomie oraz interwencji w Ministerstwie Kultury grupy wykładowców uczelni (m.in. Mieczysława Tomaszewskiego, Krzysztofa Meyera oraz partyjnego Krzysztofa Missony), został nominowany na rektora zamiast, wybranego przez władze, Tadeusza Machla[10]. Krakowska PWSM stała się wówczas jedyną uczelnią o niepartyjnych władzach, samego Pendereckiego nazywano "parasolem"[10]. Rektorat Pendereckiego trwał nieprzerwanie przez 15 lat.

Ordery, odznaczenia, nagrody[edytuj | edytuj kod]

Dzieła[edytuj | edytuj kod]

Utwory sceniczne[edytuj | edytuj kod]

Opery[edytuj | edytuj kod]

Muzyka instrumentalna[edytuj | edytuj kod]

utwory na orkiestrę[edytuj | edytuj kod]

  • 1959-1960: Anaklasis na 42 instrumenty smyczkowe i perkusję;
  • 1961-1962: Fluorescencje na orkiestrę;
  • 1966: De natura sonoris No. 1 na orkiestrę;
  • 1971: Prélude na instrumenty dęte blaszane, perkusję i kontrabasy;
  • 1971: De natura sonoris No. 2 na orkiestrę;
  • 1972-1973: I Symfonia na orkiestrę;
  • 1974: "Przebudzenie Jakuba" na orkiestrę;
  • 1979: Adagietto z "Raju utraconego" na orkiestrę;
  • 1979-1980: II Symfonia (Wigilijna') na orkiestrę;
  • 1988-1995: III Symfonia na orkiestrę;
  • 1989: Adagio – IV Symfonia na wielką orkiestrę;
  • 1991-1992: V Symfonia na orkiestrę;
  • 2003: Fanfarria Real na orkiestrę;
  • 2005: Chaconne – in memoria Giovanni Paolo II (fragment „Polskiego Requiem”) na orkiestrę kameralną;

utwory na orkiestrę smyczkową[edytuj | edytuj kod]

  • 1959: Emanacje na dwie orkiestry smyczkowe;
  • 1960-1961: Ofiarom Hiroszimy — tren na 52 instrumenty smyczkowe;
  • 1961: Polymorphia na 48 instrumentów smyczkowych;
  • 1962: Kanon na orkiestrę smyczkową;
  • 1973: Intermezzo na 24 instrumenty smyczkowe;
  • 1992: Sinfonietta per archi;
  • 1996-1997: Serenade na orkiestrę smyczkową: Passacaglia (1996), Larghetto (1997);

utwory na orkiestrę dętą[edytuj | edytuj kod]

  • 1967: Pittsburgh Ouverture na orkiestrę dętą;
  • 1994: Entrata na 4 rogi, 3 trąbki, 3 puzony, tubę i kotły;
  • 1998: Luzerner Fanfare na 8 trąbek i perkusję.

utwory na zespół jazzowy[edytuj | edytuj kod]

  • 1971: Actions na zespół jazzowy.

utwory na instrumenty solowe i orkiestrę[edytuj | edytuj kod]

  • 1961: Fonogrammi na Flet i orkiestrę kameralną;
  • 1964: Capriccio per oboe e 11 archi;
  • 1964: Sonata per violoncello ed orchestra;
  • 1966-1967: Concerto per violoncello ed orchestra (przejrzane 1971/1972);
  • 1967: Capriccio per violino ed orchestra;
  • 1971: Partita na koncertujący klawesyn, gitarę elektryczną, basową, harfę, Kontrabas i orkiestrę (przejrzane 1991)
  • 1976-1977: Concerto per violino ed orchestra (przejrzane1988)
  • 1982: Concerto per violoncello ed orchestra no. 2;
  • 1983: Concerto per viola (violoncello/clarinetto) ed orchestra;
  • 1992: Concerto per flauto (clarinetto) ed orchestra da camera;
  • 1992-1995: Metamorfozy Concerto per violino ed orchestra n. 2;
  • 1994: Sinfonietta No. 2 per clarinetto ed archi;
  • 2000: Muzyka na flet prosty, marimbę i smyczki;
  • 2000-2001: Concerto Grosso per tre violoncelli ed orchestra;
  • 2001-2002: Concerto per pianoforte ed orchestra, «Resurection»;
  • 2002-2003: Adagio na wiolonczelę i orkiestrę;
  • 2004: Concerto grosso no. 2 per 5 clarinetti ed orchestra;
  • 2008: Concerto per corno e orchestra "Winterreise"

muzyka kameralna[edytuj | edytuj kod]

  • 1953: Sonata na skrzypce i fortepian;
  • 1956: 3 miniature per clarinetto e pianoforte;
  • 1959: Miniatura per violino e pianoforte;
  • 1960: Quartetto per archi No. 1 (I Kwartet smyczkowy);
  • 1968: Capriccio per Siegfried Palm;
  • 1968: Quartetto per archi No. 2 (II Kwartet smyczkowy);
  • 1980: Capriccio für Tuba solo;
  • 1984: Cadenza per viola sola;
  • 1985-1986: Per Slava;
  • 1987: Prélude na klarnet solo in B;
  • 1988: Der unterbrochene Gedanke na kwartet smyczkowy;
  • 1990-1991: Trio smyczkowe;
  • 1993: Quartett na klarnet, skrzypce, altówkę i wiolonczelę;
  • 1994: Divertimento per violoncello solo;
  • 1999: Sonata per violino e pianoforte No. 2;
  • 2000: Sekstet na skrzypce, altówkę, wiolonczelę, klarnet, waltornię i fortepian;
  • 2004: Tempo di Valse na wiolonczelę solo;kameralną;

muzyka filmowa i wykorzystywana w filmach[edytuj | edytuj kod]

Kompozycje na taśmę[edytuj | edytuj kod]

  • 1961: Psalmus na taśmę;
  • 1963: Brygada śmierci na głos i taśmę wg Leona Weliczkera;
  • 1972: Ekecheiria – Muzyka na taśmę z okazji igrzysk XX olimpiady.

Muzyka wokalna[edytuj | edytuj kod]

muzyka na chór a cappella[edytuj | edytuj kod]

  • 1962: Stabat Mater (obecnie fragment Pasji według św. Łukasza na trzy chóry mieszane (SATB) a cappella;
  • 1965: Miserere (obecnie fragment Pasji według św. Łukasza) na chór chłopięcy ad lib. i trzy chóry mieszane (ATB) a cappella;
  • 1965: In Pulverem Mortis (obecnie fragment Pasji według św. Łukasza) na trzy chóry mieszane (SATB) a cappella;
  • 1972: Ecloga VIII (Vergili "Bucolica") na 6 głosów (AATBBB) a cappella;
  • 1981: Agnus Dei (obecnie część Polskiego Requiem) na chór mieszany (SSAATTBB) a cappella;
  • 1986: Ize cheruvimi – na chór mieszany a cappella (SSAATTBB) a cappella do tekstu staro-cerkiewno-słowiańskiego;
  • 1987: Veni creator (Hrabanus Maurus) na chór mieszany (SSAATTBB) a cappella;
  • 1992: Benedicamus Domino (Organum i Psalm 117) na pięciogłosowy chór męski (TTTBB) a cappella;
  • 1993: Benedictus na chór mieszany (SATB) a cappella;

śpiew z akompaniamentem zespołu instrumentalnego lub orkiestry[edytuj | edytuj kod]

  • 1959: Strofy na sopran, recytatora i 10 instrumentów do tekstów Menandra, Sofoklesa i in.

utwory na chór i orkiestrę[edytuj | edytuj kod]

  • 1958: Psalmy Dawida na chór mieszany (SATB), instrumenty perkusyjne i strunowe – (Psalm XXVIII, Psalm XXX, Psalm XLIII i Psalm CXLIII);
  • 1959-1961: Wymiary czasu i ciszy na czterdziestogłosowy chór mieszany, perkusję i smyczki;
  • 1964: Cantata in honorem Almae Matris Universitatis Iagellonicae sescentos abhinc annos fundatae na dwa chóry mieszane i orkiestrę;
  • 1970-1973: Canticum Canticorum Salomonis na szesnastogłosowy chór mieszany, orkiestrę kameralną i parę taneczną (ad lib.);
  • 1997: 'Slawa swjatamu dlinnju knazju moskowskamu (Hymn do św. Daniela) na chór mieszany i orkiestrę;
  • 1997: Hymn do św. Adalberta na chór mieszany i orkiestrę.

głosy solowe, chór i zespół instrumentalny bądź orkiestra[edytuj | edytuj kod]

  • 1965-1966: Passio Et Mors Domini Nostri Jesu Christi Secundum Lucam na sopran, baryton, bas, recytatora, chór chłopięcy, trzy chóry (SATB) i orkiestrę;
  • 1967: Dies IraeOratorium ob memoriam in perniciei castris in Oświęcim necatorum inexstinguibilem reddendam na sopran, tenor, bas, chórmieszany (SATB) i orkiestrę: I. Lamentatio, II. Apocalypsis III. Apotheosis (Oratorium) (zobacz: Polscy laureaci Prix Italia w kategorii programów telewizyjnych);
  • 1970: Kosmogonia na solistów (sopran, tenor, bas), chór mieszany i orkiestrę;
  • 1969-1970: Utrenja I (Jutrznia — złożenie do grobu) na solistów (sopran, alt, tenor, bas, basso profondo), dwa chóry mieszane i orkiestrę;
  • 1970-1971: Utrenja II (Zmartwychwstanie) na solistów (sopran, alt, tenor, bas, basso profondo), dwa chóry mieszane i orkiestrę;
  • 1973-1974: Magnificat na bas solo, zespół wokalny, dwa chóry mieszane, głosy chłopięce i orkiestrę: I. Magnificat, II. Fuga, III. Et misericordia eius..., IV. fecit potentiam, V. passacaglia, IV. sicut locutus est, VII. gloria;
  • 1979-1980: Te Deum na cztery głosy solowe (sopran, mezzosopran, tenor, bas), dwa chóry mieszane i orkiestrę;
  • 1980-1984: Polskie Requiem na czterech solistów (SATB), chór mieszany i orkiestrę;
  • 1995: Agnus Dei na cztery głosy solowe, chór mieszany i orkiestrę;
  • 1996: Siedem bram Jerozolimy na pięć głosów solowych (SSATB), recytatora, trzy chóry mieszane i orkiestrę. Części utworu:
    • I. Magnus Dominus et laudabilis nimis,
    • II. Si oblitus fuero tui, Jerusalem,
    • III. De profundis,
    • IV. Si oblitus fuero tui, Jerusalem,
    • V. Lauda, Jerusalem, Dominum (Psalm 147),
    • VI. Facta es super me manus Domini (Ezechiel 37, 1-10),
    • VII. Haec dicit Dominus;
    • (zdjęcie fragmentu partytury);
  • 1997-1998: Credo na pięć głosów solowych (sopran, mezzosopran, alt, tenor, bass) chór dziecięcy, chór mieszany i orkiestrę;
  • 2004: Phedra na głos, chór i orkiestrę;
  • 2004-2005: Symfonia nr 8 „Lieder der Vergänglichkeit” na sopran, mezzosopran, baryton, chór i orkiestrę symfoniczną;

Przypisy

  1. Kto jest kim w Polsce : informator biograficzny. Lubomir Mackiewicz (red.), Anna Żołna (red.). Warszawa: Wydawnictwo „Interpress”, 1993, s. 547. ISBN 83-223-2644-0.
  2. Doktoraty HC. uw.edu.pl. [dostęp 21 lutego 2011].
  3. Doktorzy honoris causa UMFC
  4. Polska Akademia Umiejętności – Członkowie PAU
  5. Penderecki honorowym obywatelem Bydgoszczy. Gazeta.pl, 2009-09-02. [dostęp 2011-12-12].
  6. Ormianką była Eugenia Szylkiewicz, babka ze strony ojca kompozytora. Źródło: Ciągle myślę o Fedrze – wywiad z Krzysztofem Pendereckim, Rzeczpospolita, dodatek Opera Narodowa we Lwowie, 21 grudnia 2007
  7. Koncert dedykowany Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej. 2007-11-13. [dostęp 2012-07-13].
  8. Komitet poparcia Bronisława Komorowskiego. onet.pl, 16 maja 2010. [dostęp 26 kwietnia 2014].
  9. Krzysztof Meyer, Mistrzowie i przyjaciele, Kraków 2012, s. 176
  10. 10,0 10,1 P. Ćwikliński, J. Ziarno. Pasja. O Krzysztofie Pendereckim. POW BWG 1993, s. 63.
  11. Dziennik Polski, rok XX, nr 171 (6363), s. 6.
  12. Dziennik Polski, r. XXIV, nr 172 (7599), s. 1-2, 6.
  13. Dziennik Polski, rok XXX, nr 175 (9456), s. 2.
  14. Strona kapituły odznaczenia
  15. M.P. z 1993 r. Nr 66, poz. 585
  16. Apdovanotų asmenų duomenų bazė (lit.). prezidente.lt. [dostęp 3 grudnia 2014]. Jako „Krzysztofas PENDERECKIS”
  17. Warszawa. Wręczono złote medale "Gloria Artis". e-teatr.pl, 10 września 2005. [dostęp 21 czerwca 2011].
  18. M.P. z 2006 r. Nr 2, poz. 20
  19. Gazeta.pl: Bartoszewski, Hall i Penderecki w kapitule Orderu Orła Białego, 2011-02-28
  20. Ar Triju Zvaigžņu ordeni apbalvoto personu reģistrs apbalvošanas secībā, sākot no 2004. gada 1.oktobra (łot.). president.lv. [dostęp 3 grudnia 2014]. s. 38.
  21. Penderecki odebrał Nagrodę Viadriny. Gazeta Wyborcza, 8 maja 2012. [dostęp 8 maja 2012].
  22. Paszporty 2012: kto laureatem?. Polityka, 2013-01-15. [dostęp 2014-05-20].
  23. Eesti Vabariigi teenetemärgid (est.). president.ee. [dostęp 3 grudnia 2014].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]