Zdrowie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Zdrowie – stan pełnego fizycznego, umysłowego i społecznego dobrostanu, a nie tylko całkowity brak choroby czy niepełnosprawności[a][1].

W ostatnich latach definicja ta została uzupełniona o sprawność do „prowadzenia produktywnego życia społecznego i ekonomicznego” a także wymiar duchowy[2][3].

Wyróżnia się:

  1. Zdrowie fizyczne – prawidłowe funkcjonowanie organizmu, jego układów i narządów;
  2. Zdrowie psychiczne:
    • Zdrowie emocjonalne – zdolność do rozpoznawania emocji, wyrażania ich w odpowiedni sposób, umiejętność radzenia sobie ze stresem, napięciem, lękiem, depresją, agresją,
    • Zdrowie umysłowe – zdolność do logicznego, jasnego myślenia;
  3. Zdrowie społeczne – zdolność do nawiązywania, podtrzymywania i rozwijania prawidłowych relacji z innymi ludźmi;
  4. Zdrowie duchowe – u niektórych ludzi związane z wierzeniami i praktykami religijnymi, u innych osobisty zbiór zasad, zachowań i sposobów osiągania wewnętrznego spokoju i równowagi[4].

Według Zygfryda Juczyńskiego mylne jest przedstawianie zdrowia i choroby jako przeciwstawnych krańców jednowymiarowej ciągłości[5]. Stan psychiczny chorego i życzliwość społeczna może równoważyć stan chorobowy. Natomiast problemy emocjonalne lub izolacja społeczna mogą sprawić, iż człowiek mimo pełnej sprawności fizycznej poczuje się chory[4].

Historia pojęcia[edytuj | edytuj kod]

Stan zdrowia ujmowano w kategoriach harmonii ciała człowieka, jego części, wpływów zewnętrznych i ich wzajemnych powiązań. Przypominano poglądy z lat 20. XIX w. znajdujące się pod wpływami oświeceniowymi, oceniano je, ale i ujmowano w kontekście starożytnej szkoły filozofii przyrody[6]. I jak się wydaje, z tego też powodu uwypuklano szczególne znaczenie dla stanu zdrowia oddziaływań zewnętrznych, w tym powietrza, przybliżając poglądy Anaksymandera z VI w. p. n. e., czy Diogenesa z Apolonii z V w. p.n.e[7]. Zwracano uwagę na tzw. wpływy wewnętrzne i na ustalenia sięgające czasów Hipokratesa - znaczenia dla organizmu teorii humoralnej - roli płynów ustrojowych [b] czyli, tzw. soków. Odwoływano się do metodyków i teorii, iż harmonijny i "właściwy" ruch atomów stanowi zdrowie, zaś przeciwny ruch - chorobę[8].

Wyznaczniki zdrowia[edytuj | edytuj kod]

Według Światowej Organizacji Zdrowia na zdrowie indywidualne i zdrowie zbiorowości wpływa wiele czynników. Są to głównie warunki środowiska otaczającego, czynniki genetyczne, warunki ekonomiczne, poziom wykształcenia, stosunki międzyludzkie w bliskim otoczeniu i w rodzinie. W mniejszym stopniu jest to dostępność i korzystanie z opieki zdrowotnej[9].

Według Lalonde'a występują cztery czynniki wpływające na stan zdrowia człowieka. Są to:

Zdrowie można więc zachować i polepszyć nie tylko dzięki zastosowaniu dorobku zaawansowanej nauki o zdrowiu i opiece zdrowotnej, ale także poprzez wybór prawidłowego stylu życia[10].

Zdrowie psychiczne[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: zdrowie psychiczne.

Merriam-Webster definiuje zdrowie psychiczne jako stan dobrego samopoczucia psychicznego i emocjonalnego; człowiek jest w stanie używać jego zdolności poznawczych i emocji, funkcjonować w społeczeństwie oraz sprostać wymogom życia codziennego.

Na zdrowie psychiczne składają się takie wskaźniki jak: zrozumienie własnych uczuć, przyjęte zasady myślenia i działania, poczucie własnej wartości, poczucie samospełnienia, samorealizacji, brak niepewności, odpowiednie reagowanie na stres, radzenie sobie ze stratami, dobre relacje ze społecznością, uczenie się na podstawie doświadczeń[11].

Według WHO nie ma jednej, oficjalnej definicji zdrowia psychicznego, ponieważ różnice kulturowe, subiektywne odczucia oraz rywalizujące ze sobą profesjonalne teorie wpływają na to, jak termin ten jest rozumiany. Jedynym aspektem z którym zgadza się większość ekspertów jest to, że zdrowie psychiczne i zaburzenie psychiczne nie są do siebie przeciwstawne. Innymi słowy, brak rozpoznanej choroby psychicznej nie musi oznaczać zdrowia psychicznego[12].

Jednym ze sposobów na określenie stanu zdrowia psychicznego jest sprawdzenie jakości funkcjonowania danej osoby na co dzień. Jeśli jest zdolna do działania, potrafi znieść stres życia codziennego, utrzymać poprawne stosunki międzyludzkie i być niezależna, oraz jest w stanie odzyskać siły po trudnych sytuacjach życiowych, oznacza to, że jest to osoba zdrowa psychicznie.

Nauka o zdrowiu[edytuj | edytuj kod]

Nauka o zdrowiu obejmuje wiele dyscyplin. Wyróżnia się dwa główne podejścia:

  • badanie ciała ludzkiego i spraw związanych ze zdrowiem w celu zrozumienia funkcjonowania organizmu ludzkiego (i zwierzęcego),
  • zastosowanie tej wiedzy w celu polepszenia zdrowia a także zapobiegania i leczenia chorób[potrzebne źródło].

Badania dotyczące zdrowia przeprowadzane są głównie w takich dyscyplinach jak biologia, chemia czy fizyka a także w różnorodnych dziedzinach multidyscyplinarnych (na przykład socjologia medycyny). Innymi dziedzinami przyczyniającymi się do poszerzenia wiedzy o zdrowiu, w których wykonywane są badania są biochemia, epidemiologia i genetyka.

Celem stosowanych nauk zdrowotnych jest nie tylko poszerzenie wiedzy o zdrowiu, ale także bezpośrednie go polepszenie. Niektórymi z nich są: inżynieria biomedyczna, biotechnologia, pielęgniarstwo, dietetyka, farmakologia, farmacja, zdrowie publiczne (zobacz poniżej), psychologia, fizjoterapia i medycyna. Świadczenie usług na rzecz utrzymania lub polepszenia zdrowia człowieka nosi nazwę opieki zdrowotnej (zobacz powyżej).

Pomiar stanu zdrowia[edytuj | edytuj kod]

Pomiaru stanu zdrowia dokonuje się po analizie następujących czynników:

Utrzymanie zdrowia[edytuj | edytuj kod]

Zdrowie jest wynikiem działania czynników związanych z dziedziczeniem genetycznym, środowiskiem, stylem życia i opieką medyczną. Promocja zdrowego tylu życia może wpłynąć na poprawę stanu zdrowia i ograniczyć zapotrzebowanie na opiekę medyczną[14].

Ochrona zdrowia polega ba zapobieganiu i leczeniu chorób a także o utrzymaniu dobrego samopoczucia fizycznego i psychicznego poprzez korzystanie z usług medycznych, pielęgniarskich oraz pokrewnych profesji medycznych[15].

Według Światowej Organizacji Zdrowia, ochrona zdrowia obejmuje wszelkie działania mające na celu promowanie zdrowia, do których zalicza się środki zapobiegawcze, łagodzące i lecznicze, stosowane nie tylko w stosunku do jednostek, ale także w stosunku do populacji[16].

Świadczenie takich usług stanowi o systemie opieki zdrowotnej, obejmującym organizacje rządowe, takie jak Narodowy Fundusz Zdrowia.

Paradygmaty Piotra Błajeta[edytuj | edytuj kod]

  • Model społeczno-ekologiczny - akcentuje się odpowiedzialność za zdrowie każdego człowieka, odzwierciedlający się w jego stylu życia. Wyróżnia trzy grupy czynników determinujących zdrowie:
    • biologiczne,
    • środowiskowe,
    • styl życia;
  • Model salutogenetyczny - model edukacji prozdrowotnej w ujęciu pozytywnym. Model ten z całym naciskiem akcentuje możliwość kreowania zdrowia i jest, jak się okazuje, szczególnie skuteczny pod względem trwałości efektów oddziaływań, a więc najbardziej przydatny z punktu widzenia idei promocji zdrowia[4];
  • Model logicznych poziomów zdrowia, akcentujący wpływ osobowości i stylu życia na zdrowie. Środowisko stanowi tylko jeden z poziomów oddziałującej na nas rzeczywistości; wskazuje nie tylko na uwarunkowania środowiskowe i behawioralne zdrowia, ale podkreśla również wpływ takich czynników, jak:
    • przekonania,
    • system wartości,
    • tożsamość i
    • duchowość[4][17].

Inne czynniki sprzyjające utrzymaniu zdrowia[edytuj | edytuj kod]

Dieta wpływa na zdrowie i wydajność organizmu. Dietetyka analizuje pewne składniki pożywienia, które mogą powodować różne choroby, a także wpływają na pogorszenie stanu zdrowia. Analizuje również suplementy diety, które są skuteczne w zapobieganiu rozmaitym chorobom. Dietetyka próbuje również analizować jak i dlaczego niektóre trendy w dietetyce wpływają na stan zdrowia. Właściwa dieta powinna być także pomocna w wyrównywaniu poziomu energetycznego i właściwego napięcia mięśniowego.

Ćwiczenia fizyczne mają na celu polepszenie lub utrzymanie sprawności fizycznej oraz zdrowia człowieka. Ponadto jednym z ich celów jest doskonalenie zdolności i umiejętności ruchowych. Częste i regularne ćwiczenia fizyczne są ważnym elementem w zapobieganiu wielu chorób, takich jak : rak, miażdżyca, choroby krążeniowo-naczyniowe, cukrzyca typu drugiego, otyłość czy bóle pleców.

W zależności od wywołanego efektu, ćwiczenia dzieli się na trzy grupy:

  • Ćwiczenia gibkości – poprawiają zakres ruchów mięśni i stawów,
  • Ćwiczenia wytrzymałości tlenowej – poprawiają wydajność sercowo-naczyniową i oddechową,
  • Ćwiczenia beztlenowe – ćwiczenia siłowe oraz szybkościowe – podnoszą siłę mięśni.

Ćwiczenia fizyczne są ważne ze względu na utrzymanie sprawności fizycznej, do której zalicza się: prawidłową wagę, budowę i utrzymanie zdrowych kości, mięśni i stawów; promowanie dobrego samopoczucia fizycznego; zmniejszanie ryzyka operacji chirurgicznych, oraz wzmacnianie systemu odpornościowego. Istotne jest, aby program ćwiczeniowy uzupełnić o odpowiednią dietę, która zapewniając równowagę makro i mikroskładników, pomoże organizmowi w procesie regeneracji po wyczerpujących ćwiczeniach. Zaniedbanie diety lub programów ćwiczeniowych prowadzi zwykle do pogorszenia stanu zdrowia. Zaniedbania te wynikają z zaburzeń odżywiania, takich jak bulimia sportowa, anoreksja lub inne typy bulimii, niedoinformowania, braku organizacji lub motywacji[potrzebne źródło].

Medycyna naturalna[edytuj | edytuj kod]

Medycyna naturalna należy do nurtów medycyny niekonwencjonalnej. Można ją zdefiniować jako system praktyk mających na celu poprawę stanu zdrowia. Do zadań medycyny naturalnej należy też promocja zdrowego stylu życia oraz zapobieganie chorobom. Do praktyk tych zalicza się dietę, ćwiczenia fizyczne, kręgarstwo[18], naturopatię, ziołolecznictwo, utrzymanie higieny, homeopatię, masaże, techniki relaksacyjne (Joga, Taijiquan), akupunkturę, saunę, aromaterapię i terapię Kneippa.

Higiena pozwala na utrzymanie skóry w czystości w celu zapobiegania infekcjom i chorobom oraz o unikaniu kontaktu z drobnoustrojami. Do higieny zalicza się następujące czynności: kąpiel, mycie zębów, używanie nici dentystycznych, mycie rąk szczególnie przed posiłkami, mycie jedzenia przed spożyciem, sterylizacja narzędzi kuchennych przed i po przygotowaniu posiłków i wiele innych[potrzebne źródło].

Ochrona zdrowia w miejscu pracy[edytuj | edytuj kod]

Wiele instytucji i firm zauważa, że dobre samopoczucie pracowników wpływa korzystnie na wydajność pracy, a także na wzrost morale pracowników i ich lojalność wobec pracodawcy. Programy poprawy samopoczucia w miejscu pracy mogą obejmować salony fitness, prezentacje zdrowotne, ułatwiony dostęp do specjalistów, którzy mogą pomóc pracownikom w utrzymaniu prawidłowej masy ciała oraz w pozbyciu się rozmaitych nałogów. Niektórzy pracodawcy decydują się na zapewnienie swym pracownikom regularnych wizyt lekarskich, w czasie których lekarz ocenia nie tylko aktualny stan zdrowia pracownika a także ryzyko późniejszego wystąpienia rozmaitych dolegliwości.

Zdrowie publiczne[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Zdrowie publiczne.

Zdrowie publiczne jest „nauką i sztuką zapobiegania chorobom, przedłużania życia i promowania zdrowia poprzez zorganizowane wysiłki i świadome wybory społeczeństwa, organizacji, społeczności państwowych i prywatnych a także jednostek”[19]. Dotyczy zdrowia całego społeczeństwa, które jest badane za pomocą analizy zdrowotnej populacji. Badana populacja może obejmować garstkę ludzi lub wszystkich mieszkańców kilku kontynentów (na przykład, tak jak w przypadku pandemii). Zdrowie publiczne ma wiele dyscyplin, jednak najważniejsze z nich to: epidemiologia, biostatystyka i usługi zdrowotne. Zdrowie środowiskowe, społeczne, behawioralne i zawodowe, również należą do ważnych dziedzin zdrowia publicznego.

Celem zdrowia publicznego jest zapobieganie chorobom a nie ich leczenie poprzez obserwację przypadków i promocję zdrowych zachowań. Należy jednak zdać sobie sprawę z faktu, że często leczenie choroby oznacza zapobieganie jej wystąpienia u innych ludzi, jak na przykład w przypadku wybuchu epidemii. Szczepienia czy dystrybucja prezerwatyw są przykładami środków zapobiegawczych, stosowanych przez zdrowie publiczne[potrzebne źródło].

Edukacja prozdrowotna[edytuj | edytuj kod]

Nowoczesna edukacja zdrowotna jest ważnym elementem promocji zdrowia. Postępujący proces jej rozwoju i wzrost zainteresowania nią przedstawicieli nauk społecznych stwarza szanse na przeniesienie akcentów ze zdrowia somatycznego na psychospołeczne. Niestety w licznych edukacyjnych programach profilaktycznych nie rozważa się jednak całościowego podejścia, ukierunkowanego na rozwijanie umiejętności życiowych, pozwalających na stałe utrzymanie zdrowia[4].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o zdrowiu
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło zdrowie w Wikisłowniku

Uwagi

  1. Definicja wg konstytucji Światowej Organizacji Zdrowia z 1946 roku
  2. wg współczesnej terminologii

Przypisy

  1. Polska: Zarys systemu ochrony zdrowia. [dostęp 2013-08-12].
  2. Społeczne wyznaczniki zdrowia. [dostęp 2013-02-26].
  3. Duchowy wymiar zdrowia. [dostęp 2013-02-26].
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Tomasz Maszczak. Zdrowie jako wartość uniwersalna. „Roczniki Naukowe AWF w Poznaniu”. zesz. 54, s. 74, 2005. ISSN 01376578 (pol.). 
  5. Zygfryd Juszczyński. Szlachetne zdrowie, niech każdy się dowie. „Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne”. 3, s. 95-97, 1999. ISSN 08608075 (pol.). 
  6. Bożena Urbanek. Zdrowie i choroba w ujęciu polskich lekarzy II połowy XIX i początków XX wieku. „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki”. 47/3, s. 109-122, 2002. 
  7. Ferdynand Dworzaczek. O pojęciu życia przez starożytnych filozofów greckich. „Pamiętnik Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego”. T. 29, z. 1, s. 26-30, 1853. 
  8. Edmund Biernacki: Co to jest choroba?. Lwów: H. Altenberg, 1905, s. 25-26, 28.
  9. http://www.who.int/hia/evidence/doh/en/
  10. Marc Lalonde: A New Perspective on the Health of Canadians (ang.). www.phac-aspc.gc.ca, 1981. [dostęp 2013-03-05].
  11. O zdrowiu nie tylko psychicznym (pol.). Centrum Promocji Zdrowia Psychicznego i Psychoedukacji ON-LINE. [dostęp 2014-01-15].
  12. Program ochrony zdrowia psychicznego na lata 2011-2015 dla Powiatu Łaskiego (pol.). 2011. [dostęp 2014-01-15]. s. 3.
  13. Department of Health Statistics and Information Systems WHO, Geneva: WHO methods and data sources for global burden of disease estimates 2000-2011 (ang.). 2013. [dostęp 2014-01-15].
  14. Mirosław J. Wysocki, Maria Miller. PARADYGMAT LALONDE’A, ŚWIATOWA ORGANIZACJA ZDROWIA I NOWE ZDROWIE PUBLICZNE. „Przegląd Epidemiologiczny”. nr 3, s. 506, 2003. ISSN 00332100 (pol.). 
  15. Rola Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) i innych organizacji międzynarodowych w kształtowaniu ochrony zdrowia (pol.). [dostęp 2014-01-15]. s. 9.
  16. Zarządzanie jednostkami ochrony zdrowia - opis kierunku (pol.). Wyższa Szkoła Informatyki i Umiejętności. [dostęp 2014-01-15].
  17. Piotr Blajet: Ciało w kulturze współczesnej: wątki socjopedagogiczne. Olsztyn: Wyższa Szkoła Informatyki i Ekonomii TWP w Olsztynie, 2005. (pol.)
  18. Zdzisław Wiktor Markowski: Bioterapia jest dobra na wszystko.
  19. C.-E.A. Winslow. The Untilled Fields of Public Health. „Science”, s. 23-33, Jan. 9, 1920 (ang.). 

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Woynarowska Barbara: Edukacja Zdrowotna. Podręcznik akademicki. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.