Otyłość

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Otyłość
obesitas
ICD-10 E66
E66.0 Otyłość spowodowana nadmierną podażą energii
E66.1 Otyłość polekowa
E66.2 Ciężka otyłość z hipowentylacją pęcherzykową
E66.8 Inne postacie otyłości
E66.9 Otyłość, nie określona
Porównanie sylwetek osób: o prawidłowej masie ciała, z nadwagą i otyłej
Otyłość u mężczyzny

Otyłość (łac. obesitas) – patologiczne nagromadzenie tkanki tłuszczowej w organizmie, przekraczające jego fizjologiczne potrzeby i możliwości adaptacyjne, mogące prowadzić do niekorzystnych skutków dla zdrowia[1]. Za otyłość uważa się stan, w którym tkanka tłuszczowa stanowi więcej niż 20% całkowitej masy ciała u mężczyzn oraz 25% u kobiet. Otyłości towarzyszy nadwaga, czyli nadmierna masa ciała powyżej masy optymalnej.

Nie tylko ilość, ale również rozmieszczenie nadmiernej ilości tkanki tłuszczowej ma znaczenie. Zgromadzenie tkanki tłuszczowej w jamie brzusznej, nazywane otyłością brzuszną (otyłość androidalna), ma większe znaczenie patologiczne niż równomierne rozłożenie lub podskórne zgromadzenie tkanki tłuszczowej.

Stwierdzono, że otyłość zwiększa ryzyko zapadalności na niektóre choroby, w tym choroby układu krążenia, cukrzycę typu 2, obturacyjny bezdech senny, niektóre typy nowotworów, zapalenie kości i stawów[2][3] i dlatego też skraca oczekiwaną długość życia[3]. Wyjątkowo duża otyłość prowadzi do niepełnosprawności.

Metody oznaczania ilości tkanki tłuszczowej[edytuj | edytuj kod]

Dokładne, stosowane w badaniach naukowych metody oznaczania ilości tkanki tłuszczowej organizmu to:

W praktyce stosuje się prostsze metody przybliżone:

  • pomiar masy ciała (wagi ciała) i obliczenie wskaźnika masy ciała (BMI) lub wskaźnika WHR (waist-hip ratio)
  • pomiar grubości fałdu skórnego
  • pomiar bioimpendancji elektrycznej ciała.

Dla osób dorosłych i o przeciętnych warunkach umięśnienia wskaźnik BMI dobrze odzwierciedla zawartości tkanki tłuszczowej w organizmie.

BMI

  • wartość prawidłowa 19-25
  • nadwaga 25-30
  • otyłość >30
  • skrajna otyłość >40

WHR

  • wartość prawidłowa dla mężczyzn – 0,9
  • wartość prawidłowa dla kobiet – 0,7
  • obwód brzucha mierzony na poziomie talii nie powinien przekraczać połowy pomiaru wzrostu

Skutki[edytuj | edytuj kod]

Otyłość w krajach wysokorozwiniętych stanowi problem społeczny, a w przyszłości może przyjąć rozmiary epidemii i uważana jest za jedno z zagrożeń cywilizacyjnych rozwiniętych społeczeństw.

Prognoza WHO, procent osób otyłych (BMI >30 WHO Obesity Taskforce 2003)

Rok USA Wielka Brytania Brazylia
1990 8 6 5
2000 12 8 7
2010 20 17 9
2020 28 26 12
2030 41 30 19

Choroby i objawy związane z otyłością:

Z otyłością są dodatnio skorelowane:

  • rzadsze i mniej bezpieczne uprawianie seksu,
  • mniejszy mózg,
  • bycie postrzeganym jako starszy niż w rzeczywistości,
  • mniejsze zarobki,
  • rzadsze zgony w wypadkach drogowych,
  • mniejsza odporność na ból,
  • krótsza oczekiwana długość życia[7].

Przyczyny otyłości[edytuj | edytuj kod]

Naukowcy badają mechanizmy otyłości oraz sposoby jej leczenia przeprowadzając eksperymenty na mysich modelach

Najczęściej podaje się kilka przyczyn otyłości, jednak fakt, iż współczesna nauka nadal nie poradziła sobie z tym problemem, a otyłość jest coraz częściej nazywana "epidemią XXI w.", może świadczyć o nadal słabej znajomości mechanizmu jej powstawania. Żadna z dotąd testowanych koncepcji nie okazała się w pełni słuszna, nie doprowadziła do wynalezienia skutecznego leku. Mimo iż osiągnięcie niższej wagi dzięki zmianie nawyków żywieniowych oraz ćwiczeniom fizycznym jest możliwe, jednak utrzymanie właściwej – z medycznego punktu widzenia – wagi jest bardzo trudne. W Polsce z powodu nadwagi (BMI od 25 do 30 kg/m2) cierpi ok. 50% mężczyzn, 38% kobiet, a otyłości (BMI > 30 kg/m2) 20% mężczyzn i 30% kobiet[8].

Otyłość w europejskiej kulturze była symbolem statusu: Toskański generał Alessandro del Borro, XVII wiek
  • Najczęstszą przyczyną powstawania otyłości jest przekarmianie (zbyt duża wartość energetyczna pożywienia w stosunku do zapotrzebowania organizmu) i brak aktywności fizycznej[9].
  • Czynniki genetyczne – mogą odgrywać rolę w powstaniu otyłości lub zwiększać podatność na jej rozwój. Istnieją genetycznie uwarunkowane zespoły chorobowe, w których dochodzi do nadmiernego gromadzenia się tkanki tłuszczowej w organizmie. Należą do nich: zespół Pradera-Williego, zespół Laurence'a-Moona-Biedla, zespół Cohena oraz zespół Carpentera. Geny kodują molekularne składniki uczestniczące w fizjologicznym procesie regulacji masy ciała. W badaniach na zwierzętach wykryto, że pojedyncza mutacja może prowadzić do rozwoju otyłości. U niewielkiego odsetka ludzi występują również mutacje jednogenowe, które prowadzą do rozwoju otyłości olbrzymiej. Uważa się jednak, że u większości ludzi o skłonności do otyłości decydują prawdopodobnie mutacje wielu genów. Mutacje mogą dotyczyć genów związanych z regulacją pobierania energii z pożywieniem, poziomem podstawowej przemiany materii, dojrzewaniem komórek tkanki tłuszczowej, aktywnością enzymów odpowiedzialnych za gospodarkę tłuszczową i węglowodanową. W ich wyniku dochodzi do przewagi procesów magazynowania energii nad procesami jej wydatkowania. Do białek, których produkcja jest upośledzona w wyniku mutacji genetycznych należy między innym leptyna i jej receptory. Zwiększenie jej wytwarzania zwrotnie hamuje gromadzenie tłuszczów w adipocytach i zmniejsza przyjmowanie pokarmów[10]. Za genetycznym uwarunkowaniem otyłości przemawia również fakt, że jest ona dwukrotnie częstsza u bliźniąt jednojajowych niż u rodzeństwa nie będące bliźniętami, a masa ciała osób dorosłych, które wychowały się w rodzinach zastępczych wykazuje większą zgodność z masą rodziców biologicznych niż adopcyjnych[potrzebne źródło].
  • Pozagenetyczne czynniki biologiczne – również odgrywają rolę w powstaniu otyłości. Uszkodzenie podwzgórza (proces zapalny lub nowotworowy) i jąder brzuszno-przyśrodkowych podwzgórza mogą powodować rozwój otyłości. Dochodzi wtedy do nadmiernego przyjmowania pokarmów oraz zaburzeń układu autonomicznego. Badania wykazały również, że mózgi osób otyłych, podobnie jak mózgi osób uzależnionych, mają mniejszą gęstość tzw. receptorów dopaminowych typu 2. Prawdopodobnie jest to reakcja, mająca osłabić efekt częstych wyrzutów dopaminy, które są skutkiem częstego przyjmowania narkotyku lub pożywienia. Możliwe też, że ludzie ci od urodzenia mają zmniejszoną liczbę receptorów dopaminowych, a to wiąże się z większym ryzykiem wystąpienia uzależnienia[11]. Do zaburzeń endokrynologicznych, w których dochodzi do rozwoju otyłości należą: niedoczynność tarczycy, zespół Cushinga, zespół policystycznych jajników, niedobór hormonu wzrostu, rzekoma niedoczynność przytarczyc, czy też hiperinsulinizm.
  • Czynniki środowiskowe – wśród których największe znaczenie ma aktywność fizyczna jako forma wydatkowania dostarczonych zasobów energetycznych. Na skutek postępu technologicznego możliwe stało się znaczące zmniejszenie wydatku energetycznego związanego z codzienną aktywnością. Równocześnie zwiększył się dostęp do żywności i jej konsumpcja. Wzrosła również wartość energetyczna łatwo dostępnego pokarmu, który jest dodatkowo ubogi w witaminy, sole mineralne i błonnik. Regularna aktywność fizyczna zapobiega nadwadze i otyłości.
  • Czynniki psychologiczne – takie jak zaburzenia nastroju mogą być przyczyną powstawania nadwagi. Osoby, u których występuje tendencja do przyrostu masy ciała, podczas każdego kolejnego nawrotu depresji zwiększają swoją masę ciała. Osoby chore uczą się, że jedząc mogą częściowo zmniejszać objawy depresji, poprzez dostarczenie krótkotrwałej przyjemności.
  • W aspekcie ewolucyjnym skłonność do tycia można rozumieć jako niedostosowanie organizmu człowieka (zarówno genotypu, jak i fenotypu) do zmieniających się zbyt szybko warunków środowiska. Ewolucja działa na materiale zastanym, pochodzącym z przeszłości, toteż nasz organizm nie może znać zapotrzebowania na energię, jakie pojawi się w nadchodzącym czasie. Łaknienie wyraża poziom naszych potrzeb z minionych czasów, kiedy okoliczności wymagały od człowieka dużej aktywności fizycznej. Przy współczesnej nikłej aktywności tego typu organizm musi gromadzić i odkładać nadwyżki pożytego pokarmu w postaci zapasowej tkanki tłuszczowej. Jak pisze autor tej hipotezy: "Na pocieszenie można powiedzieć, że ewolucja działa powoli, ale jednak działa. Z jakieś 100 tysięcy lat nasz apetyt z pewnością lepiej dostosuje się do naszej obecnej aktywności..."[12]

Metody leczenia otyłości[edytuj | edytuj kod]

W zależności od stopnia otyłości oraz obecności chorób towarzyszących, metody leczenia obejmują[13]:

  • leczenie dietetyczne,
  • leczenie farmakologiczne
  • leczenie chirurgiczne.
  • terapię behawioralną,
  • zmianę stylu życia,
  • zwiększenie aktywności fizycznej,

Aby osiągnąć długotrwały efekt leczenia istotny jest stały, powolny spadek masy ciała oraz jej stabilizacja. Wskazany jest 5 -10% spadek masy ciała w stosunku do masy wyjściowej w czasie do 6 miesięcy. W kolejnym etapie pacjent utrzymuje osiągnięta masę ciała i nabiera nowych zwyczajów żywieniowych i behawioralnych.

Patogeneza nadciśnienia tętniczego w otyłości[edytuj | edytuj kod]

Hiperinsulinemia (i insulinooporność) w przebiegu otyłości nasila wchłanianie jonów sodu w cewce proksymalnej nefronu. Za sodem "podąża" woda co prowadzi do zwiększenia wolemii. Podwyższenie wolemii oznacza zwiększenie obciążenia wstępnego (tzw. preload), co jest przyczyną nadciśnienia.
Ponadto insulinooporność powoduje:
1. Wzrost stężenia leptyny → zwiększenie aktywacji układu współczulnego
2. Spadek stężenia adiponektyny → nasilenie zmian miażdżycowych
Duża ilość tkanki tłuszczowej produkuje dodatkowe stężenie angiotensyny II, która powoduje wzrost ilości aldosteronu. Ten mechanizm nasila wchłanianie sodu (powodowane przede wszystkim insuliną) i wzrost wolemii.
W przebiegu otyłości dochodzi do dysfunkcji peptydów natriuretycznych (ANP/BNP/CNP) oraz upośledzenia diurezy ciśnieniowej. Rozwój glomerulopatii związanej z otyłością pogłębia tylko nadciśnienie tętnicze.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons
Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
na temat otyłości
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło otyłość w Wikisłowniku

Przypisy

  1. World Health Organization: Obesity: Preventing and Managing the Global Epidemic (Who Technical Report Series,). World Health Organisation. ISBN 92-4-120894-5.
  2. Lung National Heart: Clinical Guidelines on the Identification, Evaluation, and Treatment of Overweight and Obesity in Adults. International Medical Publishing, Inc. ISBN 1-58808-002-1.
  3. 3,0 3,1 Haslam DW., James WP. Obesity.. „Lancet”. 9492 (366), s. 1197–209, październik 2005. doi:10.1016/S0140-6736(05)67483-1. PMID 16198769. 
  4. García Hidalgo L. Dermatological complications of obesity.. „American journal of clinical dermatology”. 7 (3), s. 497–506, 2002. PMID 12180897. 
  5. Bray GA. Health hazards of obesity.. „Endocrinology and metabolism clinics of North America”. 4 (25), s. 907–19, grudzień 1996. PMID 8977052. 
  6. „PmFetch response”, grudzień 1996. 
  7. Wprost, 25 lipca 2010, str. 54-55
  8. A. Sarna, P. Sarna: Wizerunek osób otyłych i przekazy na temat otyłości. [w:] Analiza dyskursu w Internecie (forum www.otylosc.org). Nowe media i wyzwania współczesności. Red. Marek Sokołowski. Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2013, s. 216-217.
  9. 2006 Canadian clinical practice guidelines on the management and prevention of obesity in adults and children [summary]
  10. Badania na ludziach wykazały jednak, że osoby z nadwagą mają zwykle większy poziom leptyny, niż osoby szczupłe. Wynika z tego, że niektórzy otyli pacjenci są niewrażliwi na leptynę (J.S. Flier i E. Maratos-Flier "Skazani na tycie?" [w:] "Świat nauki" nr 10/2007).
  11. K.L. Ozelli "Mózg nie lubi diety" [w:] "Świat nauki" nr 10/2007
  12. Jerzy A. Kowalski, Homo eroticus, Wydawnictwo IBS, Opole 2011, s. 80-81.
  13. Karolina Smoła: Dietetyczne i farmakologiczne leczenie nadwagi i otyłości (pol.). 2012-12-12. [dostęp 2012-12-20].

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.