Agatha Christie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Agatha Christie
Mary Westmacott
Ilustracja
Agatha Christie (1925)
Imię i nazwisko Agatha Mary Clarissa Miller Christie
Data i miejsce urodzenia 15 września 1890
Torquay
Data i miejsce śmierci 12 stycznia 1976
Wallingford
Narodowość Angielka
Język angielski
Dziedzina sztuki powieść kryminalna, romans
Ważne dzieła
Odznaczenia
Dama Komandor Orderu Imperium Brytyjskiego
Nagrody
  • Mystery Writers of America: 1955
Strona internetowa
Odręczny podpis „Agatha Christie” wykonany czarnym atramentem, śmiałe, okrągłe litery.

Agatha Christie, Lady Mallowan, DBE, właśc. Agatha Mary Clarissa Miller Christie (ur. 15 września 1890 w Torquay, zm. 12 stycznia 1976 w Wallingford) – brytyjska autorka powieści kryminalnych i obyczajowych.

Najbardziej znana na świecie pisarka kryminałów oraz najlepiej sprzedająca się autorka wszech czasów. Wydano ponad miliard egzemplarzy jej książek w języku angielskim oraz drugi miliard przetłumaczonych na 45 języków obcych. Na przykład we Francji sprzedano 40 milionów jej książek. Pod pseudonimem Mary Westmacott wydała kilka powieści obyczajowych, które również cieszyły się popularnością.

Christie wydała ponad 90 powieści i sztuk teatralnych. Ich akcja toczyła się głównie w zamkniętych pomieszczeniach, a mordercą mógł być tylko jeden z mieszkańców. Wniosła wiele nowych rozwiązań do tradycyjnej sztuki pisania kryminałów. Niektóre z jej powieści mają zaskakujące i wcześniej niespotykane w kryminałach rozwiązania, np. Zabójstwo Rogera Ackroyda czy Morderstwo w Orient Expressie. Jej sztuka Pułapka na myszy, wystawiona po raz pierwszy w 1952 roku w Londynie, osiągnęła liczbę ponad dwudziestu tysięcy przedstawień.

Agatha Christie stworzyła słynne postaci literackie dwojga detektywów: Belga Herkulesa Poirota oraz starszej pani, detektyw-amator panny Marple[1]. Będąc jeszcze u szczytu kariery, Christie napisała dwie powieści z tymi bohaterami – z zastrzeżeniem, że mają się ukazać dopiero po jej śmierci (tj. kilkadziesiąt lat później). Miały to być ostatnie zagadki do rozwiązania dla Poirota i Marple. W ostatniej sprawie kryminalnej rozwiązywanej przez belgijskiego detektywa zostaje on uśmiercony, bo – jak wyjaśniła w swym pamiętniku autorka – zawsze uważała go za nieznośnego. Natomiast panna Marple (której cechy wzorowane były na babce twórczyni) po rozwiązaniu tajemnicy Uśpionego morderstwa spokojnie powraca do swojej wioski.

Wiele z jej powieści i opowiadań zostało zekranizowanych, niektóre wielokrotnie (Morderstwo w Orient Expressie, Śmierć na Nilu czy 4.50 z Paddington). Na podstawie dzieł autorki powstały także seriale telewizyjne i słuchowiska radiowe.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Córka Clary i Fredericka Miller.

Pierwsze małżeństwo Agathy Christie – z lotnikiem Archibaldem Christiem, zakończyło się rozwodem w 1928 roku[2]. Z tego związku pochodzi córka Rosalind Hicks (urodzona 5 sierpnia 1919 roku, zmarła 28 października 2004 roku). Podczas I wojny światowej Agatha Christie pracowała w szpitalu oraz jako technik farmaceutyczny, stąd też znajomość trucizn, wykorzystywana później w powieściach. W grudniu 1926 pisarka zaginęła na 11 dni, co wywołało poruszenie w prasie (m. in.:The New York Times, Daily Herald). Do tej pory przyczyny tego zdarzenia pozostają niejednoznaczne. W 1930 pisarka wyszła ponownie za mąż, za archeologa Maxa Mallowana, z którym wyjeżdżała na wykopaliska na Bliskim Wschodzie będącym później tłem kilku jej powieści. Akcja innych dzieł autorki rozgrywa się w Torquay (hrabstwo Devon), miejscu jej narodzin. W 1971 roku Agatha Christie otrzymała Order Imperium Brytyjskiego.

Klub Detektywów[edytuj | edytuj kod]

W 1920 Agatha Christie przyłączyła się do Klubu Detektywów zrzeszającego autorów powieści kryminalnych[3]. Z twórców angielskich należeli do niego m.in.: Dorothy L. Sayers i G.K. Chesterton.

W 1931 wspólnie z innymi członkami stowarzyszenia Christie napisała powieść The Floating Admiral. Pisarka na krótko została usunięta z klubu, ponieważ sprzeciwiła się zasadom sformułowanym przez członka klubu – Ronalda Knoksa[4]. Jedną z owych zasad była reguła ratio, wykluczająca ingerencję sił nadprzyrodzonych w akcję powieściową. Niedozwolone było również utożsamianie mordercy z detektywem lub narratorem. W 1958 pisarka Dorothy L. Sayers złożyła dymisję, a Agatha Christie przejęła jej obowiązki jako prezes Klubu Detektywów.

Wszystkie utwory objęte były w 1951 roku w Polsce zapisem cenzury, podlegając natychmiastowemu wycofaniu z bibliotek[5].

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Czarno-białe zdjęcie portretowe przedstawiające Agathe Christie w okresie dzieciństwa. Okrągła buzia, jasne długie kręcone włosy.
Agatha Christie w okresie dzieciństwa (z Autobiografii, 1977)
  • rodzice: Clarissa Margaret Boehmer, Frederick Alvah Miller
  • rodzeństwo: Margaret Frary Miller, Louis Montant Miller
  • pierwszy mąż: Archibald Christie (ślub – 24 grudnia 1914, rozwód – 1928)
    • córka: Rosalind Hicks (ur. – 5 sierpnia 1919, zm. – 28 października 2004)
      • wnuk: Mathew Prichard
  • drugi mąż: Max Mallowan (ślub – 11 września 1930 w Edynburgu)

Publikacje[edytuj | edytuj kod]

Eleganckie, czarno-białe zdjęcie portretowe Agathy Christie. Kobieta podpiera głowę lewą ręką, ma poważny wyraz twarzy, jej wzrok pada tuż ponad obiektywem aparatu. Christie nosi sznur drobnych pereł oraz kolczyki lub klipsy z masy perłowej, na nadgarstku ma zegarek na ciemnym, cienkim pasku, ubrana jest prawdopodobnie w czarną sukienkę, której górna część widnieje u dołu zdjęcia.
Agatha Christie

Powieści kryminalne[edytuj | edytuj kod]

Portret Agathy Christie w okresie średniej starości, w okularach, z upiętymi włosami i podwójnym sznurem pereł na szyi.
Pisarka w latach 70.
Data Tytuł Tytuł oryginalny Postać Uwagi
1920 Tajemnicza historia w Styles The Mysterious Affair at Styles Herkules Poirot pierwsza książka detektywistyczna Agathy Christie
1922 Tajemniczy przeciwnik The Secret Adversary Tommy i Tuppence
1923 Morderstwo na polu golfowym The Murder on the Links Herkules Poirot
1924 Mężczyzna w brązowym garniturze The Man in the Brown Suit lub Mystery of the Mill House Anna Beddingfeld

pułkownik Race

1925 Tajemnica rezydencji Chimneys The Secret of Chimneys Anthony Cade / inspektor Battle pierwsza powieść z miejscem akcji w Chimneys
1926 Zabójstwo Rogera Ackroyda The Murder of Roger Ackroyd Herkules Poirot
1927 Wielka czwórka The Big Four Herkules Poirot
1928 Tajemnica Błękitnego Expressu The Mystery of the Blue Train Herkules Poirot
1929 Tajemnica Siedmiu Zegarów The Seven Dials Mystery Lady Eileen Brent (Bundle) / nadinspektor Battle druga powieść z miejscem akcji w Chimneys
1930 Morderstwo na plebanii The Murder at the Vicarage Panna Marple pierwsza zagadka panny Jane Marple
1931 Tajemnica Sittaford The Sittaford Mystery lub The Murder at Hazelmoor Emilia Trefusis / inspektor Narracott
1932 Samotny Dom Peril at End House Herkules Poirot
1933 Śmierć lorda Edgware’a Lord Edgware dies lub Thirteen At Dinner Herkules Poirot
1934 Morderstwo w Orient Expressie Murder on the Orient Express lub The Murder on the Calais Coach Herkules Poirot
1934 Tragedia w trzech aktach Three Act Tragedy Herkules Poirot
1935 Śmierć w chmurach Death in the Clouds lub Death in the Air Herkules Poirot
1935 Dlaczego nie Evans? Why didn't they ask Evans lub The Boomerang Clue Bobby Jones i Frankie Derwent
1936 A.B.C. The ABC Murders Herkules Poirot
1936 Morderstwo w Mezopotamii Murder in Mesopotamia Herkules Poirot
1936 Karty na stół Cards on the Table Herkules Poirot

Nadinspektor Battle

pułkownik Race

1937 Śmierć na Nilu Death on the Nile Herkules Poirot

pułkownik Race

1937 Niemy świadek Dumb Witness lub Poirot Loses a Client Herkules Poirot
1938 Rendez-vous ze śmiercią Appointment with Death Herkules Poirot
1939 Dziesięciu małych Murzynków Ten Little Niggers znana też jako And Then There Were None, Ten Little Indians na prośbę wnuka autorki tytuł zmieniony na „Dziesięciu małych żołnierzyków”

trzeci tytuł: „I nie było już nikogo”

1939 Morderstwo to nic trudnego Murder is Easy lub Easy to Kill Luke Fitzwilliam / Nadinspektor Battle
1939 Boże Narodzenie Herkulesa Poirot” lub „Morderstwo w Boże Narodzenie” Hercule Poirot's Christmas lub A Holiday for Murder Herkules Poirot
1940 Zerwane zaręczyny Sad Cypress Herkules Poirot
1941 Zło, które żyje pod słońcem

lub „Zło czai się wszędzie”

Evil under the Sun Herkules Poirot
1941 N czy M? N or M Tommy i Tuppence
1941 Pierwsze, drugie… zapnij mi obuwie One, Two, Buckle my Shoe Herkules Poirot
1942 Noc w bibliotece The Body in the Library Panna Marple
1942 Pięć małych świnek Five little pigs lub Murder in Retrospect Herkules Poirot
1942 Zatrute pióro The Moving Finger Panna Marple
1944 Godzina zero Towards Zero Nadinspektor Battle
1944 (1945) Rosemary znaczy pamięć Sparkling Cyanide lub Remembered Death pułkownik Race
1945 Zakończeniem jest śmierć Death comes as the End powieść z miejscem akcji w starożytnym Egipcie
1946 Niedziela na wsi The Hollow Herkules Poirot
1948 Pora przypływu There is a Tide (znana też jako Taken at the Flood) Herkules Poirot
1949 Dom zbrodni

lub „Dom przestępców”

Crooked House
1950 Morderstwo odbędzie się… A Murder is Announced Panna Marple
1951 Spotkanie w Bagdadzie They came to Baghdad Victoria Jones
1952 Pani McGinty nie żyje Mrs McGinty's dead Herkules Poirot
1952 Strzały w Stonygates They Do It With Mirrors lub Murder with Mirrors Panna Marple
1953 Kieszeń pełna żyta A Pocketful of Rye Panna Marple
1953 Po pogrzebie After the Funeral lub Funerals Are Fatal Herkules Poirot
1955 Entliczek pentliczek Hickory Dickory Dock Herkules Poirot
1955 Podróż w nieznane Destination Unknown lub So Many Steps to Death
1956 Zbrodnia na festynie Dead Man’s Folly Herkules Poirot
1957 4.50 z Paddington 4.50 from Paddington lub What Mrs. McGillicuty Saw Panna Marple
1957 Próba niewinności Ordeal by Innocence
1959 Kot wśród gołębi Cat Among the Pigeons Herkules Poirot
1961 Tajemnica bladego konia The Pale Horse Mark Easterbrook / inspektor Lejeune
1962 Zwierciadło pęka w odłamków stos The Mirror Crack'd from Side to Side Panna Marple
1963 Przyjdź i zgiń The Clocks Herkules Poirot
1964 Karaibska tajemnica A Caribbean Mystery Panna Marple
1965 Hotel Bertram At Bertram's Hotel Panna Marple
1966 Trzecia lokatorka Third Girl Herkules Poirot
1967 Noc i ciemność Endless Night
1968 Dom nad kanałem By the Pricking of my Thumbs Tommy i Tuppence
1969 Wigilia Wszystkich Świętych Hallowe'en Party Herkules Poirot
1970 Pasażer do Frankfurtu Passenger to Frankfurt Sir Stafford Nye
1971 Nemezis Nemesis Panna Marple
1972 Słonie mają dobrą pamięć Elephants can remember Herkules Poirot
1973 Tajemnica Wawrzynów Postern of Fate Tommy i Tuppence
1975 Kurtyna Curtain Herkules Poirot
1976 Uśpione morderstwo Sleeping Murder Panna Marple

Zbiory opowiadań[edytuj | edytuj kod]

Zbiory opowiadań kryminalnych autorki dzieli się powszechnie na dwie główne grupy: wydane w Wielkiej Brytanii (łącznie 14) oraz Stanach Zjednoczonych (15). Spośród 21 najpopularniejszych tytułów tylko 7 (biorąc pod uwagę dobór i liczbę utworów) ukazało się w obu krajach w niezmienionej formie.

Kamienny nagrobek zdobiony u szczytu roślinnym ornamentem oraz główkami dwóch aniołków, pomiędzy którymi widnieją ustawione jedna przed drugą litery „M” i „A”. Poniżej napis w całości w języku angielskim „Pamięci Agathy Mary Clarissy Mallowan – Agathie Christie pisarce i autorce sztuk teatralnych” wraz z datą narodzin i śmierci oraz krótką sentencją. Poniżej widnieje kontynuacja napisu „Oraz jej mężowi Maxowi Edgarowi Lucienowi Mallowan – archeologowi, orientaliście, członkowi francuskiego towarzystwa naukowego” wraz z jego datą narodzin i śmierci.
Wspólny nagrobek Agathy Christie i jej męża Maxa Mallowana przy kościele Marii Panny w Cholsey (Oxfordshire)

Polskie wydania książek Agathy Christie zasadniczo oparte są na wydaniach brytyjskich. Wyjątek stanowi amerykański zbiór „Pułapka na myszy”, który zawiera niewydane dotąd w Wielkiej Brytanii w formie książkowej opowiadanie o tym samym tytule. Z kolei „Bożonarodzeniowa przygoda” (pierwotna, krótsza wersja „Tajemnicy gwiazdkowego puddingu”) znajdująca się zbiorze „Dopóki starczy światła” jest jedynym, które nigdy nie znalazło się w zbiorze amerykańskim.

Data Tytuł Tytuł oryginalny Postać Uwagi
1924 Poirot prowadzi śledztwo Poirot Investigates Herkules Poirot wydanie polskie, podobnie jak brytyjskie, zawiera 11 opowiadań (amerykańskie – 14)
1929 Śledztwo na cztery ręce Partners in Crime Tommy i Tuppence
1930 Tajemniczy pan Quin The Mysterious Mr Quin Harley Quin
1932 Trzynaście zagadek The Thirteen Problems lub The Tuesday Club Murders Panna Marple
1933 Świadek oskarżenia The Hound of Death niewydana w USA
1934 Parker Pyne na tropie Parker Pyne investigates lub Mr. Parker Pyne, Detective Parker Pyne
1934 Tajemnica lorda Listerdale’a The Listerdale Mystery niewydana w USA
1937 Morderstwo w zaułku Murder in the Mews lub Dead Man’s Mirror Herkules Poirot
1939 Regatta Mystery and Other Stories niewydana w Wielkiej Brytanii
1947 Dwanaście prac Herkulesa The Labours of Hercules Herkules Poirot
1948 Witness for the Prosecution and Other Stories niewydana w Wielkiej Brytanii
1950 Pułapka na myszy Three Blind Mice and Other Stories lub The Mousetrap and Other Stories na prośbę autorki niewydane w Wielkiej Brytanii, do czasu wystawiania sztuki teatralnej na podstawie zawartych opowiadań (The Mousetrap)
1951 The Under Dog and Other Stories niewydana w Wielkiej Brytanii
1960 Tajemnica gwiazdkowego puddingu The Adventure of the Christmas Pudding Herkules Poirot

Panna Marple

niewydana w USA
1961 Double Sin and Other Stories niewydana w Wielkiej Brytanii
1971 The Golden Ball and Other Stories niewydana w Wielkiej Brytanii
1974 Wczesne sprawy Poirota Poirot's Early Cases Herkules Poirot


Pomnik w kształcie księgi z wyciętym w środku kołem, w którym przedstawione jest z profilu popiersie Agathy Christie. Poniżej popiersia, w miejscu tytułu księgi znajduje się podpis pisarki wraz z datami „1890-1976” wyznaczającymi zakres jej życia. U podstawy pomnika znajduje się krótki opis twórczości Aghaty Christie w języku angielskim.
Upamiętniający pisarkę pomnik nieopodal londyńskiego Leicester Square

Pośmiertnie:

Data Tytuł Tytuł oryginalny Postać Uwagi
1979 Śmiertelna klątwa Miss Marple's Final Cases and Two Other Stories Panna Marple niewydana w USA
1991 Detektywi w służbie miłości Problem at Pollensa Bay and Other Stories Herkules Poirot Parker Pyne

Harley Quin

niewydana w USA
1997 The Harlequin Tea Set and Other Stories niewydana w Wielkiej Brytanii
1997 Dopóki starczy światła While the Light Lasts and Other Stories Herkules Poirot i inne niewydana w USA
2016 The Big Four Herkules Poirot 12 opowiadań z 1924 roku stanowiących podstawę powieści „Wielka Czwórka
Popiersie przedstawiające Agathe Christie w późnym okresie dorosłości, z upiętymi kręconymi włosami i podwójnym sznurem pereł na szyi.
Popiersie Agathy Christie w jej rodzinnym Torquay

Inne kompilacje opowiadań:

Data Tytuł Tytuł oryginalny Postać Uwagi
1999 Hercule Poirot: The Complete Short Stories Herkules Poirot zbiór zawierający 52 opowiadania, w tym Poirot and the Regatta Mystery, niewydane wcześniej w formie książkowej
2008 Miss Marple and Mystery: The Complete Short Stories Panna Marple 55 opowiadań
2008 Detectives and Young Adventurers: The Complete Short Stories Tommy i Tuppence
Harley Quin
Parker Pyne
Herkules Poirot
55 opowiadań (w tym 6 z niekryminalnego zbioru Star Over Bethlehem and other stories wydanego pod nazwiskiem Agatha Christie Mallowan)

Pojedyncze opowiadania[edytuj | edytuj kod]

  • 1936 Poirot and the Regatta Mystery (opublikowane w Chicago Tribune)
  • 2009 Pojmanie Cerbera (The Capture of Cerberus, wydane w Agatha Christie's Secret Notebooks: Fifty Years of Mysteries in the Making autorstwa Johna Currana)
  • 2009 The Incident of the Dog's Ball (Agatha Christie's Secret Notebooks: Fifty Years of Mysteries in the Making)
  • 2014 Hercule Poirot and the Greenshore Folly

Sztuki teatralne zaadaptowane na powieści przez Charlesa Osborne’a[edytuj | edytuj kod]

Data Tytuł Tytuł oryginalny Postać
1923 Niespodziewany gość The Unexpected Guest
1934 Czarna kawa Black Coffee Herkules Poirot
1954 Pajęczyna Spider’s Web

Jako współautorka:

Romanse napisane pod pseudonimem Mary Westmacott[edytuj | edytuj kod]

Data Tytuł Tytuł oryginalny Uwagi
1930 Chleb olbrzyma Giant's Bread znana także pod nazwą „Cena Geniuszu”
1934 Niedokończony portret Unfinished Portrait
1944 Samotna wiosna Absent in the Spring znana także pod nazwą „W samotności”
1947 Róża i cis The Rose and the Yew Tree
1952 Córka jest córką A Daughter's a Daughter znana także pod nazwą „Córeczka”
1956 Brzemię The Burden

Książki autobiograficzne[edytuj | edytuj kod]

  • 1946 Come, Tell Me How You Live jako Agatha Christie Mallowan
  • 1977 „Autobiografia” (An Autobiography)
  • 2012 The Grand Tour: Around the World with the Queen of Mystery

Bohaterowie powieści Agathy Christie[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Agatha Christie (14083) – Lubimyczytać.pl, lubimyczytac.pl [dostęp 2017-11-21] (pol.).
  2. Archie Christie, poirot.us [dostęp 2017-11-21].
  3. Kawiarenka Kryminalna – Królowa jest tylko jedna – Agata Christie, kawiarenkakryminalna.pl [dostęp 2017-11-21] (pol.).
  4. Portal Kryminalny – O tym, jak Agatha Christie... (cz. I), Gaja Grzegorzewska, portalkryminalny.pl [dostęp 2017-11-21].
  5. Cenzura PRL, posłowie Zbigniew Żmigrodzki, Wrocław 2002, s. 8.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]