Gnaszyn-Kawodrza

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Herb Częstochowy Gnaszyn-Kawodrza
Dzielnica Częstochowy
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Miasto Częstochowa
W granicach Częstochowy 1977
Zarządzający Waldemar Lisowski
Powierzchnia 8,73[1] km²
Populacja 
• liczba ludności

5364[1]
Nr kierunkowy +48 34
Kod pocztowy 42-280
Tablice rejestracyjne SC
Położenie na mapie Częstochowy
Położenie na mapie
50°47′30″N 19°01′45″E/50,791667 19,029167
Portal Portal Polska

Gnaszyn-Kawodrza – dzielnica Częstochowy. Większość mieszkańców tej dzielnicy utożsamia się z mniejszymi częściami dzielnicy, niebędącymi zarazem jednostkami podziału administracyjnego: Gnaszyn, w tym Gnaszyn Górny oraz Gnaszyn Dolny, Kawodrza Dolna, Kawodrza Górna, Bańbór.[potrzebny przypis]

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Dzielnica położona nad rzeką Stradomką, która dzieli ją na część północną – dolną (Gnaszyn Dolny z Bańborem, Kawodrza Dolna) i południową – górną (Gnaszyn Górny, Kawodrza Górna).

Historia[edytuj | edytuj kod]

Zanim Gnaszyn i Kawodrza stały się w wyniku procesów urbanizacyjnych dzielnicą Częstochowy były osobnymi, niewielkimi miejscowościami istniejącymi conajmniej od XIV wieku. Gnaszyn pierwotnie był wsią królewską. Podobnie jak okoliczne wsie od 1382 r. stanowił uposażenie klasztoru jasnogórskiego z nadania króla polskiego Władysława Jagiełły co odnotował Jan Długosz w powstałej w latach 1470-1480 księdze Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis wymieniając nazwy dwóch wsi w zlatynizowanych staropolskich formach Gwaschyn oraz Krowodrza[2][3].

Już w XV wieku w Gnaszynie istniały kopalnie rudy, kuźnica produkująca żelazo, młyn wodny oraz staw rybny[2].

W 1545 roku Zygmunt I Stary nadał mistrzowi kuźniczemu Benedyktowi Połciowi, braciom Grzegorzowi, Markowi i Adamowi na Gnaszynie i 19 robotnikom kuźniczym list bezpieczeństwa do Zielonych Świąt (24 V) z powodu gwałtów i ucisku ze strony klasztoru Paulinów z Częstochowy. Przed 1573 r. kuźnica została zlikwidowana. W XIX wieku na miejscu kuźnicy założona została wieś Gnaszyn.

W 1813 roku wojska rosyjskie księcia Żuwkowa spustoszyły wieś. Według skargi włościan "zasiewy (zostały) zupełnie zajeżdżone, wytratowane, ziemniaki wszystkie wytargane, ptactwo wybite, łąki wypasione, mieszkańcy pobici i rozpędzeni".

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (w tomie II z 1881 r.) określa Gnaszyn jako kolonię, gdzie działały kopalnie rud żelaza i młyn wodny; to samo źródło podaje, że w 1827 r. było tam 41 domów i 320 mieszkańców[2]. Od początku XX wieku następował gwałtowny rozwój związany z powstawaniem nowych kopalń rud żelaza, budową w latach 1901-1903 kolei Częstochowa – Herby ze stacją w Gnaszynie Dolnym. Do 1911 roku linia była wąskotorowa, lecz Rosjanie budując kolej Herbsko-Kielecką przekuli ją na szerokotorową. W 1918 roku Niemcy przekuli ją ponownie na rozstaw normalny. W 1953 roku otwarto nową stację kolejową, a w 1965 roku linia na odcinku Częstochowa Stradom – Liswarta została zelektryfikowana. W 2007 roku wyremontowano jeden tor odcinka ze Stradomia przez Gnaszyn do Jawornicy (przedmieścia Lublińca). Tory oraz stacja kolejowa zostały gruntowanie zmodernizowane w latach 2013-2014 podczas remontu tzw. protezy koniecpolskiej łączącej Centralną Magistralę Kolejową z Dolnym Śląskiem, po której obecnie kursują m.in. pociągi pendolino (Express InterCity Premium). Prace nie obejmowały opuszczonego budynku dworca. W 2015 roku PKP podjęło decyzję o jego zburzeniu[4].

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

W czasie walk o Częstochowę wieczorem 1 września 1939 roku na głównej pozycji obronnej w Gnaszynie żołnierze 25 Pułku Piechoty w zasadzce zaatakowali niemiecki samochód sztabowy oraz motocykl, a na zabitych oficerach zdobyli mapy. Schwytanego do niewoli podpułkownika odesłano do szpitala polowego, a zdobyte mapy i pojazdy przesłano do sztabu dywizji[5].

W związku z walkami kilka domów w Gnaszynie Górnym zostało spalonych. 3 września nad Kawodrzą Dolną, nad ulicą Mała Warszawka, zestrzelony został samolot 22 Eskadry Bombowej 2 Pułku Lotniczego Wojska Polskiego wracający z akcji. Samolot „Karaś”[5] z trzyosobową załogą na pokładzie wracał na lotnisko Kamień koło Radomia. Został zestrzelony przez niemieckie samoloty[6]. Grób dwóch lotników (jeden ocalał) znajduje się na gnaszyńskim cmentarzu.

Po przejściu frontu na Gnaszyn spadły brutalne represje, będące zemstą za zasadzkę na samochód sztabowy[5].

24 kwietnia 1944 roku w Gnaszynie Niemcy powiesili 10 zakładników. Około godziny 10 ze stron Blachowni przywieziono 10 mężczyzn i powieszono ich na oczach około 2000 ludzi. Jeden ze skazańców, który był księdzem katolickim, krzyknął „Jeszcze Polska nie zginęła”, a jeszcze inny mężczyzna powiedział „My tu niewinnie giniemy”. Zwłoki skazańców kierujący akcją szef powiatowej placówki gestapo Mathias Chriestiansen kazał załadować samochód, który odjechał w kierunku Blachowni. Gnaszyniacy pamiętają o tych, którzy zginęli na tych ziemiach. W 55. rocznicę kaźni odbyła się uroczystość odsłonięcia miejsca pamięci, którym jest żeliwny krzyż i granitowa tabliczka, obecnie znajdujące się na skrzyżowaniu dróg: Rzepakowej i Dziesięciu Zakładników.

17 stycznia 1945 r. wojska Armii Czerwonej wkroczyły do Gnaszyna, które dzień wcześniej wyzwoliły Częstochowę. W walkach zginęło dwóch żołnierzy pochowanych na parafialnym cmentarzu.

W latach 1952-1954 i 1973-1976 Gnaszyn był siedzibą gminy Gnaszyn Dolny, do której należały również pozostałe części obecnej dzielnicy. W 1977 roku Gnaszyn, Bańbór i Kawodrza zostały włączone do Częstochowy.

Przemysł[edytuj | edytuj kod]

W latach 1911-1912 Marian Sawicki i Zygmunt Markowicz założyli Gnaszyńską Manufakturę (później znaną jako Zakłady Przemysłu Lniarskiego „Wigolen” w Gnaszynie Dolnym). W czasach PRL przy rozbudowanej fabryce powstało kino „Włókniarz”, Klub Zakładowy, stołówka, przedszkole, bloki zakładowe. „Wigolen” miał też własny dom wczasowy w Zakopanem i ośrodek kolonijny w Podzamku.

W 1921 roku została założona Gnaszyńska Fabryka Tapet i Papierów Kolorowych (późniejsze GZWP – Gnaszyńskie Zakłady Wyrobów Papierowych). Przez wiele lat była to jedyna fabryka tapet w Polsce. W 1998 roku zmieniono nazwę na „Tapety Gnaszyn” S.A. Maszyny z fabryki wywieziono do zakładów „Gomel” w Homlu na Białorusi. W 2005 roku puste budynki zakładów (o powierzchni 25 000 m²) kupiła firma „Dospel”, producent wentylatorów. Znajduje się tutaj siedziba firmy. Fabryka tapet była bohaterem krótkiego reportażu Polskiej Kroniki Filmowej z 1964 roku. Pokazano w nim przestarzałe maszyny pracujące od początku istnienia fabryki.

Założone w 1922 roku Zakłady Ceramiczne przejęła w 1999 austriacka firma Wienerberger, największy na świecie producent cegieł oraz drugi w Europie producent systemów dachowych. Obok fabryki znajduje się kopalnia odkrywkowa środkowojurajskich iłów. Dominuje w niej fauna morska z typowymi dla batonu skamieniałościami (małż, ślimaków, rostr belemnitów i amonitów)[7]. Glinę zaczęto tu wydobywać w 1906 roku. Złoże zajmuje powierzchnię około 30 ha.

Teren dzielnicy wchodził w obszar Częstochowskiego Okręgu Rudnego, który dostarczał ubogie rudy żelaza na potrzeby Huty Częstochowa. W latach 60 XX wieku działało kilkanaście niewielkich kopalń, w których pracowało około 20 tysięcy osób.

W Gnaszynie znajdował się jeden z czterech szybów kopalni rud żelaza „Franciszek”. Po zamknięciu kopalni, pozostała po niej hałda. Znajdowała się tu również kopalnia rud żelaza „Paweł”, a na terenie Kawodrzy kopalnia rud żelaza „Barbara”. Na Kawodrzy znajdowały się również trzy kopalnie odkrywkowe gliny cegielni: „Kawodrza”, „Anna” i „Zacisze”.

Gnaszyn i Kawodrza – panorama z widocznymi hałdami
Gnaszyn i Kawodrza – panorama z widocznymi hałdami

Oświata[edytuj | edytuj kod]

Na terenie Gnaszyna znajduje się Miejskie Przedszkole nr 29, Szkoła Podstawowa nr 11 im. Marii Dąbrowskiej i Gimnazjum nr 11 im. Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej. Szkoła podstawowa została założona w 1902 roku.

Parafia rzymskokatolicka[edytuj | edytuj kod]

W Gnaszynie znajduje się rzymskokatolicka parafia Przemienienia Pańskiego leżąca w dekanacie Najświętszej Maryi Panny Jasnogórskiej w archidiecezji częstochowskiej. Kościół parafialny wybudowano w latach 1981-1990. Cmentarz parafialny znajduje się na północny wschód od kościoła parafialnego, przy ulicy Zbawiciela.

Ochotnicza Straż Pożarna w Gnaszynie[edytuj | edytuj kod]

OSP Gnaszyn powstało w 1918 roku z inicjatywy mieszkańców wsi. Beczka 200-litrowa na dwukołowym wózku przystosowanym do zaprzęgu konnego, wiadra i łopaty to pierwszy sprzęt strażacki. Pierwszą remizą była szopa Franciszka Glanca, a później pomieszczenie wynajmowane przez Romana Warońskiego. W 1925 roku wybudowano remizę na placu Kazimierza Nosalika. W czasach II wojny światowej remiza została zniszczona. Po wojnie siedziba OSP została odbudowana na placu Józefa Gruszczyńskiego. OSP Gnaszyn istnieje do dzisiaj. OSP Gnaszyn jest włączona do KSRG jako jedna z czterech jednostek w mieście Częstochowa.

Maria Dąbrowska o Gnaszynie i Kawodrzy[edytuj | edytuj kod]

Quote-alpha.png
Kawodrze są dwie Dolna i Górna. Domy nowe, ale drewniane, długie, pół miejskie, pełne pospolitych zdobień. Dachy pokryte papą, płaskie. Ludność ubrana całkiem po miejsku. Czystość i zamożność znać z każdego kąta.
Quote-alpha.png
Tuż za Kawodrzą Dolną rozciąga się Gnaszyn. Ma on zewnętrznie ten sam charakter, a wygląda jeszcze zamożniej. Domy jednak choć nowe przeważnie drewniane, ozdobione werandami w zieloną kratkę. Widać pewną staranność estetyczną. W ogródkach zauważa się nawet inspekty.

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Drogi[edytuj | edytuj kod]

Linie kolejowe[edytuj | edytuj kod]

  • 61 Kielce – Fosowskie

Linie autobusowe[edytuj | edytuj kod]

  • Dzielnica jest obsługiwana przez linie MPK Częstochowa: nr 12, 17, 21, 22, N3 (linia nocna).
  • Linie autobusowe do Blachowni (151, 152, 162) i do Aleksandrii (101) przez Gnaszyn (są to linie podmiejskie, realizowane przez PKS Częstochowa).

Ludzie związani z Gnaszynem[edytuj | edytuj kod]

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Algorytm podziału środków (pol.). Urząd Miasta Częstochowy, 2014-04-30. [dostęp 2014-05-06].
  2. a b c Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich t. II, hasło "Gnaszyn". nakł. Filipa Sulimierskiego i Władysława Walewskiego, 1881. s. 619. [dostęp 2018–05–20].
  3. Joannis Długosz Senioris Canonici Cracoviensis, "Liber Beneficiorum", Aleksander Przeździecki, Kraków 1864.
  4. Wyborcza.pl. czestochowa.gazeta.pl. [dostęp 2015-06-12].
  5. a b c Adam Kurus: Częstochowa 1939: Zapomniana bitwa (pol.). Do broni. Portal historii ożywionej, 2012-05-17. [dostęp 2012-05-24].
  6. 1939 - kampania wrześniowa, Polska - 1939 rok, stare zdjęcia, czestochowa.fotopolska.eu [dostęp 2018-01-16].
  7. Cegielnia Gnaszyn | Inkluzja, inkluzja.eu [dostęp 2018-01-16] (pol.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • I. Heromiński: Indeks urzędowych nazw miejscowości i obiektów fizjograficznych powiatu częstochowskiego według stanu na 31.XII.1970 r. [w:] Ziemia Częstochowska, tom X. Częstochowa: Towarzystwo Popierania Kultury Regionalnej, 1974.
  • Zakłady Przemysłu Lniarskiego „Wigolen”, [w:] Informator dla studentów i absolwentów wyższych uczelni. Warszawa: Zjednoczenie Przemysłu Lniarskiego, Wydawnictwo Katalogów i Cenników, 1975, s. 28-30.
  • J. A. Bossowski, Z. Urbański: Historia kolei Herby-Częstochowa. Częstochowa: Cmyk-Art, 2002. ISBN 83-917138-5-7.
  • J. A. Bossowski: 100 lat kolei Herby-Częstochowa. Częstochowa: 2003.
  • Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu
  • Bogdan Snoch, Mała encyklopedia Częstochowy, Towarzystwo Przyjaciół Częstochowy, Częstochowa 2002
  • ks. Stefan Mizera, Udział Klasztoru Jasnogórskiego w przemianach gospodarczo-społecznych XIX wiecznej Częstochowy (1815-1865), „Studia Claromontana”
  • Jerzy Pawlak, Polskie eskadry w wojnie obronnej 1939, Warszawa 1982
  • Waldemar Nowakowski, Brygada Bombowa – lot bojowy, Warszawa 1983
  • Księga zmarłych pochowanych na cmentarzu parafialnym w Częstochowie-Gnaszynie założona w maju 1996

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]