Janów Lubelski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Janów Lubelski
Herb
Herb Janowa Lubelskiego
Państwo  Polska
Województwo  lubelskie
Powiat janowski
Gmina Janów Lubelski
gmina miejsko-wiejska
Data założenia 1640
Prawa miejskie 1640
Burmistrz Krzysztof Adam Kołtyś
Powierzchnia 14,80 km²
Populacja (2010)
• liczba ludności
• gęstość

11 904
806 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 15
Kod pocztowy 23-300
Tablice rejestracyjne LJA
Położenie na mapie województwa lubelskiego
Mapa lokalizacyjna województwa lubelskiego
Janów Lubelski
Janów Lubelski
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Janów Lubelski
Janów Lubelski
Ziemia 50°42′N 22°24′E/50,700000 22,400000Na mapach: 50°42′N 22°24′E/50,700000 22,400000
TERC
(TERYT)
3060905054
Urząd miejski
ul. Zamoyskiego 59
23-300 Janów Lubelski
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło Janów Lubelski w Wikisłowniku
Strona internetowa

Janów Lubelskimiasto w woj. lubelskim, w powiecie janowskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Janów Lubelski.

Historycznie miasto położone jest w Małopolsce, w ziemi lubelskiej. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. tarnobrzeskiego.

Według danych z 31 grudnia 2010 r. miasto miało 11 904 mieszkańców[1].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Janów Lubelski położony jest na pograniczu Roztocza Zachodniego, południowego skraju Wyżyny Lubelskiej oraz Równiny Biłgorajskiej, czyli północnego krańca Kotliny Sandomierskiej.

Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosiła 14,80 km²[2].

Miasto znajduje się nad rzeką Białką. Na południe od Janowa Lubelskiego rozciągają się Lasy Janowskie, stanowiące zachodnią część kompleksu leśnego Puszczy Solskiej.

Drogi krajowe przebiegające przez Janów Lubelski:

Położenie względem miast Polski:

  • ok. 70 km w kierunku południowym od Lublina;
  • ok. 90 km w kierunku północnym od Rzeszowa;

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze wzmianki[edytuj | edytuj kod]

W XII w. rozpoczęła się wzmożona kolonizacja Puszczy Sandomierskiej. Okoliczna ludność trudniła się wyrębem lasów i spławianiem drewna, wypalaniem węgla drzewnego, produkcją żelaza z rudy darniowej, przygotowywaniem potażu i mazi, bartnictwem oraz produkcją miodu i wosku. Tereny po trzebieży umożliwiły intensyfikację rolnictwa i rozwój osad takich jak Biała, Dzwola (pierwsze wzmianki w źródłach pisanych datuje się na 1245 r.), Kocudza (1377 r.) lub Godziszów (1451 r.).

Czynnikiem skłaniającym do lokacji miasta Janów była chęć stworzenia ośrodka administracyjnego i handlowego dla okolicznych dóbr Ordynacji Zamojskiej. Przez wieś Biała wiódł trakt z Turobina do Goraja i Zawichostu nad Wisłą. Już w połowie XVII wieku kupcy udający się z Zamościa do Sandomierza korzystali z drogi przez Szczebrzeszyn, Kocudzę, Janów i Zaklików. Droga licznie uczęszczana przez kupców skłoniła Katarzynę z Ostrogskich Zamoyską do założenia tu miasta.

Ordynacja Zamojska[edytuj | edytuj kod]

XVII w.[edytuj | edytuj kod]

Początki miasta Janowa są dobrze poznane dzięki treści przywileju lokacyjnego (zachowała się kopia). Został on wystawiony przez kancelarię króla Władysława IV w Warszawie 21 lipca 1640 r. Lokację przeprowadzono wg prawa magdeburskiego. Miasto otrzymało herb wyobrażający Najświętszą Pannę Maryję, oraz przywilej organizowania ośmiu jarmarków w roku oraz targów tygodniowych w poniedziałki. Pod przyszłe miasto wybrano teren na południowy zachód od wsi Biała, na lewym brzegu rzeki o tej samej nazwie, toteż i samo miasto początkowo nazywano Białą. Miastem często targały burdy i zamieszki. Dowodem tego jest 6 „Artykułów” datowanych na 25 sierpnia 1642 r. wydanych z racji zatargów między mieszkańcami miasta i chłopami z Białej. W trosce o rozwój miasta i bezpieczeństwo obywateli, fundatorka w Artykułach nakazuje swoim komisarzom skodyfikowanie kar za wszystkie przestępstwa karane w Janowie. W owym poleceniu po raz pierwszy użyto nazwy Janów. Jest to nazwa odimienna (od słowa „Jan”), prawdopodobnie upamiętniająca syna fundatorki – Jana Sobiepana Zamoyskiego (w podobny sposób pojawiły się nazwy Klemensów, Tomaszów.

W 1648 r. Janów został najechany i spalony przez wojska Chmielnickiego. Cztery lata później zaraza dotkliwie zmniejszyła stan liczebny mieszkańców. Jan Sobiepan Zamoyski chcąc podnieść region z ruiny zezwolił w 1652 r. na osiedlenie się w mieście Żydów i uprawianie przez nich rzemiosła. W 1661 r. powstał kahał. W 1653 r. w mieście osiedlono znaczną część Tatarów, wziętych do niewoli podczas obrony Rusi. Ludność tatarska wkrótce zlała się z miejscową. W 1660 r. do Janowa sprowadzono dominikanów, objęli oni ufundowany przez ordynację kościół i klasztor. IV Ordynat oznaczył granice miejskie, ustalił wysokość podatków. Pozwolił mieszczanom produkować gorzałkę, piwo i miód pitny. Pod koniec XVII w. Janów liczył około tysiąca mieszkańców.

XVIII w.[edytuj | edytuj kod]

Mieszczanie trudnili się rzemiosłem, handlem i rolnictwem. W mieście swoją siedzibę miało 11 cechów: rzeźnicki, kowalski, krawiecki, sukienniczy, tkacki, garncarski, szewski, bednarski, kołodziejski, kuśnierski, piekarski). Po pierwszym rozbiorze polski (1772 r.) Janów znalazł się pod panowaniem Austrii (Cesarstwo Austriackie powstało dopiero 1804 r.). W 1776 roku na skutek układu między Austrią a Rzecząpospolitą miasto z powrotem wróciło w granice Polski. Na mocy traktatu rozbiorowego z 1795 r. Janów ponownie dostał się pod panowanie austriackie. Na mieszkańców Janowa spadły represje za czynne wspieranie Insurekcji Kościuszkowskiej.

W XVIII w. Janów nawiedziły pożary w latach 1740, 1753, 1754. Ostatni pożar był najbardziej niszczący – społeczność żydowska straciła 60 domostw oraz synagogę. Pod koniec XVIII w. Janów liczył ponad dwa tysiące osób.

XIX w.[edytuj | edytuj kod]

W 1804 r. ogromny pożar zniszczył 71 zabudowań. Mimo pomocy Ordynacji część pogorzelców opuściła miasto. Wkrótce po tych wydarzeniach Ordynacja sprowadziła kilkudziesięciu sukienników ze Śląska. Przybyłych osadzono na Błoniach budując dla nich osadę Sukiennia. Po powstaniu listopadowym zamknięto granicę celną z Imperium Rosyjskim a to spowodowało upadek miejscowego sukiennictwa.

Po utworzeniu Królestwa Polskiego, Janów należał do obwodu zamojskiego, obejmującego wówczas dobra Ordynacji Zamojskiej z obecnymi powiatami: zamojskim, biłgorajskim, zachodnią częścią tomaszowskiego i janowskim zwany kraśnickim. Centrum obwodu oraz siedzibą władz administracyjnych i sądowych był Zamość. Kiedy rządy w Królestwie objął Wielki Ks. Konstanty, zażądał od ordynacji, aby twierdza Zamość została oddana wyłącznie na użytek wojska. Ordynacja zaproponowała Janów, leżący w środku obwodu, na nowe centrum administracyjne. Władze zaakceptowały projekt i od 1817 roku zaczęto przenosić urzędy (sąd, policję, więzienie karne) do Janowa. Dzięki tej przeprowadzce, trwającej w praktyce do 1827 r., powstały administracyjne i mieszkalne zabudowania Nowego Miasta. Na terenie nowego rynku wzniesiono pomnik ku czci T. Kościuszki (1818 r.) oraz założono park miejski (ok. 1820 r.), jeden z pierwszych w Królestwie Polskim.

W 1834 r. Janów podzielono na trzy części: Stare Miasto, Nowe Miasto i Przedmieście Zaolszynie. W 1841 r. dla stacjonującego wojska rosyjskiego postawiono cerkiew pułkową. W połowie XIX w. powstała gontarnia i cegielnia, wybrukowano główne ulice i rynek, uregulowano bieg rzeki. Liczba ludności osiągnęła poziom ok. 3,5 tysiąca. W 1860 r. w mieście istniały 2 hotele, 4 domy zajezdne, apteka, 12 szynków oraz szkoła elementarna. Odrodziło się sukiennictwo. W 1863 roku w Janowie produkcją sukna zajmowało się 72. sukienników oraz dwie fabryki.

Po powstaniu styczniowym wielu mieszkańców miasta i okolic, za walkę w oddziałach powstańczych zesłano na Sybir. Represje dotknęły również dominikanów. Wojska rosyjskie zajęły budynki klasztorne i nastąpiła kasata zakonu. Po reformie administracyjnej, w 1867 r. Janów został siedzibą powiatu. Począwszy od II połowy XIX wieku miasto zaczęło się stopniowo rozwijać – powstała fabryka zapałek, garbarnia, założono też szpital. Niestety w 1880 r. w wyniku pożaru spłonęło ok. 100 budynków.

XX w.[edytuj | edytuj kod]

Na początku XX w. mieszkańców było ok. 8 tysięcy. Podczas I wojny światowej przez Janów trzykrotnie przetoczył się front. W okolicach miasta miały miejsce ciężkie walki. W 1922 roku w pożarze spłonęła blisko połowa miasta – 823 budynki. Od 1925 roku nastąpił szybki rozwój: wybrukowano nowe ulice, zbudowano 7 mostów, zakończono budowę gimnazjum. W 1934 roku w mieście były dwa tartaki, młyn, browar, 2 drukarnie, dwie olejarnie i rzeźnia. Rzemiosłem zajmowało się 339 osób. Elektrownia pozwoliła oświetlić szkoły, urzędy i ulice. Działał szpital, przytułek dla starców. Wśród stowarzyszeń i organizacji warto wymienić: Związek Strzelecki, Towarzystwo Dramatyczne, Towarzystwo Śpiewacze Echo, Klub Inteligencji oraz kilka bibliotek.

Okres okupacji był dla Janowa i jego mieszkańców tragicznym doświadczeniem. We wrześniu 1939 r. w wyniku trzykrotnych bombardowań, zginęło ok. 350 osób, 85% miasta uległo spaleniu. Przejawami terroru były masowe aresztowania w latach 1940-1941 oraz masowe egzekucje ludności żydowskiej. W 1940 r. okupanci uruchomili karny obóz pracy, istniejący do 1943 r. 26 lipca 1944 roku Janów został zajęty przez wojska radzieckie z udziałem oddziałów AL. W kwietniu 1945 r. oddziały AK uwolniły więzione w Janowie przez UB, uczestniczki powstania warszawskiego. Janów wyszedł z wojny ogromnie zniszczony. Liczba ludności spadła prawie o połowę.

Historia współczesna[edytuj | edytuj kod]

W 1956 roku Janów został ponownie siedzibą powiatu jednak efekty rozwoju można było zauważyć dopiero pod koniec lat sześćdziesiątych. Uruchomiono wiele zakładów: Fabrykę Maszyn, zakład odzieżowy Gracja, Zakład Produkcji Leśnej Las itp. Stworzenie miejsc pracy spowodowało gwałtowny wzrost liczby mieszkańców oraz rozwój przestrzenny miasta (powstały lub rozrosły osiedla Centrum, Wschód, Rozwój, Południe, Zaolszynie). Uruchomiono nowy szpital, żłobek, dwa przedszkola, stadion, nową pocztę.

W wyniku nowego podziału administracyjnego w 1975 r. Janów Lubelski znalazł się w granicach województwa tarnobrzeskiego.

W 1996 r. erygowano drugą parafię: św. Jadwigi.

W 1999 r. Janów powrócił do województwa lubelskiego i został siedzibą powiatu.

Atrakcje turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Rynek w Janowie
Kościół Jana Chrzciciela
Dzwonnica-brama

Sanktuarium Matki Bożej Różańcowej Łaskawej, mieszczące się w dawnym zespole klasztornym dominikanów, wybudowanym w latach 1694-1769, na który składają się:

Zalew, sztuczny zbiornik wodny (pow. 40 ha), wraz z rozbudowaną bazą noclegową.

Najstarszy na świecie pomnik Tadeusza Kościuszki z 1818r.

Dziewicze lasy wchodzące w skład największego kompleksu leśnego w Polsce, w bezpośredniej okolicy znajdują się:

W Janowie siedzibę mają Muzeum Regionalne oraz Muzeum Przyrodnicze. W mieście zachował się układ urbanistyczny z poł. XVII wieku.

Oświata i wychowanie[edytuj | edytuj kod]

  • Publiczna Szkoła Podstawowa z Oddziałami Intergracjnymi im. Jana Zamoyskiego
  • Publiczne Gimnazjum im. Jana Pawła II
  • Zespół Szkół w Janowie Lubelskim
  • Liceum Ogólnokształcące im. Bohaterów Porytowego Wzgórza
  • Zespół Szkół Zawodowych w Janowie Lubelskim

Wspólnoty religijne[edytuj | edytuj kod]

W mieście działa Polski Narodowy Katolicki Kościół w RP, Misja – Diaspora, protestancka Wspólnota „Eklezja”, będąca częścią Kościoła Chrześcijan Wiary Ewangelicznej. Istnieje ponadto Chrześcijański Zbór Świadków Jehowy z własną Salą Królestwa[3].

W Janowie Lubelskim w latach 1645 – 1646, doszło do serii potwierdzonych przez Kościół objawień maryjnych[4].

Sport[edytuj | edytuj kod]

  • Miejski Klub Sportowy Janowianka (piłka nożna).
  • Uczniowski Klub Karate Tradycyjnego.
  • Bractwo Sztuk Walki „Deus Vult” Jiu-Jitsu.
  • Janowski Ludowy Klub Sportowy „Olimp” (zapasy).
  • Janowska drużyna paintballowa
  • Pływalnia 'Otylia'

Ludzie związani z Janowem Lubelskim[edytuj | edytuj kod]

Współpraca[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2010 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2011-06-10. ISSN 1734-6118.
  2. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2011 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2011-08-10. ISSN 1505-5507.
  3. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 25 stycznia 2013.
  4. Informacja na stronie parafii w Janowie Lubelskim [1]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]