Język baskijski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Euskara
Obszar Hiszpania, Francja i inne
Klasyfikacja genetyczna Język izolowany (nienależący do żadnej grupy językowej)
Pismo/alfabet łacińskie
Status oficjalny
język urzędowy Kraj Basków (Hiszpania)
Regulowany przez Euskaltzaindia
Kody języka
ISO 639-1 eu
ISO 639-2 baq/eus
SIL eus
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
logo Wikipedii
Wikipedia w języku baskijskim
WiktionaryPl.svg
W Wikisłowniku: Słownik języka baskijskiego
Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko-baskijski online
Basque Country in Spain and France

Język baskijski (nazwy własne, zależnie od dialektu: euskara, euskera, eskuara, üskara) – język Basków, zamieszkujących kilka prowincji na pograniczu Hiszpanii i Francji. Posługuje się nim dzisiaj ponad milion osób, z których ok. 90% mieszka w Hiszpanii.

Wyróżnia się 10 dialektów języka baskijskiego. Ze względu na duże różnice pomiędzy nimi powstała ustandaryzowana odmiana języka – Euskara batua, łącząca cechy największych dialektów języka baskijskiego, oparta zwłaszcza na dialekcie Gipuzkoa. Odmiana ta nauczana jest w szkołach. Literatura w tym języku powstaje od XVI wieku. Pierwszą drukowaną książkę w języku baskijskim wydano w 1545 roku.

Jego przynależność genetyczna nie została do tej pory ustalona, ale z pewnością nie jest to język indoeuropejski. Mówiono nim już przed zasiedleniem zachodniej Europy przez Indoeuropejczyków[potrzebne źródło]. Istnieją przypuszczenia, że jest on spokrewniony z językami kartwelskimi czy chamickimi, bywa też zaliczany do hipotetycznej makrorodziny dene-kaukaskiej. W języku baskijskim występują liczne zapożyczenia z łaciny, hiszpańskiego i francuskiego.

Fonetyka[edytuj | edytuj kod]

Spółgłoski[edytuj | edytuj kod]

W języku baskijskim występują następujące spółgłoski:

dwuwargowe dziąsłowe apikalne dziąsłowe laminalne zadziąsłowe podniebienne miękkopodniebienne krtaniowe
zwarte bezdźwięczne p t tt [c] k
zwarte dźwięczne b d dd [ɟ] g
nosowe m n
szczelinowe f s [] z [s] x [ʃ] h
zwarto-szczelinowe ts [ʦ̺] tz [ʦ] tx [ʧ]
półotwarte l j
uderzeniowe r [ɾ]
drżące rr [r]

Spółgłoski /n/ i /l/ mają podniebienne alofony [ɲ] i [ʎ] po samogłosce /i/. J może brzmieć jak [dʒ], ż [ʒ] lub [h] w zależności od dialektu.

Samogłoski[edytuj | edytuj kod]

W języku baskijskim istnieje 5 samogłosek: /a/, /e/, /i/, /o/ i /u/. Brzmią one tak samo jak ich polskie odpowiedniki. W niektórych dialektach istnieje szósta samogłoska ü /ø/. Ton i iloczas nie są fonemiczne.

Gramatyka[edytuj | edytuj kod]

Dialekty języka baskijskiego

Baskijski jest językiem ergatywnym:

Gizona etorri da. - Mężczyzna przybył
Gizonak mutila ikusi du. - Mężczyzna widzi chłopca

W polskim w obu zdaniach podmiot jest wyrażony w mianowniku. W baskijskim natomiast podmiot drugiego, przechodniego zdania wyrażony jest specjalnym przypadkiem - ergatywem, natomiast mianownik wyraża dopełnienie bliższe.

Baskijski jest też językiem aglutynacyjnym. Istnieje w nim inkorporacja zaimków, np. zdanie "mam książkę" brzmi po baskijsku liburua dut, dosłownie książka ja-mam-to.

Język baskijski ma dwanaście przypadków:

  • Nominativus, czyli po prostu mianownik, zwany także absolutywem. Używany jest on do określenia podmiotu przy czasowniku nieprzechodnim lub dopełnienia bliższego przy czasowniku przechodnim; sufiks -a.
  • Ergativus, używany do określenia podmiotu przy czasowniku przechodnim; sufiks -k.
  • Dativus, czyli celownik, oznacza osobę, która korzysta na jakiejś akcji; sufiks -i.
  • Genetivus possesivus, tłumacząc na polski "dopełniacz posiadacza", określa przedmiot należący do kogoś; sufiks -en.
  • Instrumentativus (narzędnik), używa się go dla określenia, że coś zostało zrobione przy pomocy odmienionego przedmiotu; sufiks -z.
  • Inessivus, dla określenia miejsca, w którym coś się znajduje; sufiksy -n, -en.
  • Allativus, dla określenia miejsca, do którego się zmierza, sufiks -ra(t).
  • Ablativus określa miejsce, z którego się przychodzi; sufiks -tik.
  • Locativus, określający związek przedmiotu z miejscem, z którego on pochodzi; sufiks -ko, -go.
  • Partitivus, mający różne zastosowania, sufiksy -ik, -rik.

Podstawowe zwroty[edytuj | edytuj kod]

  • Dziękuję - Eskerrik asko
  • Nie - Ez
  • Tak - Bai
  • Proszę - Mesedez
  • Przepraszam - Barkatu
  • Cześć - Kaixo
  • Dzień dobry - Egun on
  • Czy mówisz po baskijsku? - Euskaraz badakizu?
  • Jak leci? - Zer moduz? lub Zelan?
  • Świetnie - Oso ondo
  • Cieszę się - Pozten naiz

Liczebniki[edytuj | edytuj kod]

Języki i dialekty Półwyspu Iberyjskiego
  • 1 bat
  • 2 bi
  • 3 hiru
  • 4 lau
  • 5 bost
  • 6 sei
  • 7 zazpi
  • 8 zortzi
  • 9 bederatzi
  • 10 hamar

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]