Język baskijski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Euskara
Obszar Hiszpania, Francja i inne
Klasyfikacja genetyczna Język izolowany (nienależący do żadnej grupy językowej)
Pismo/alfabet łacińskie
Status oficjalny
język urzędowy Kraj Basków (Hiszpania)
Regulowany przez Euskaltzaindia
Kody języka
ISO 639-1 eu
ISO 639-2 baq/eus
SIL eus
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
logo Wikipedii
Wikipedia w języku baskijskim
WiktionaryPl.svg
W Wikisłowniku: Słownik języka baskijskiego
Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko-baskijski online
Basque Country in Spain and France

Język baskijski (nazwy własne, zależnie od dialektu: euskara, euskera, eskuara, üskara) – język Basków, zamieszkujących kilka prowincji na pograniczu Hiszpanii i Francji. Posługuje się nim dzisiaj ponad milion osób, z których ok. 90% mieszka w Hiszpanii.

Wyróżnia się 10 dialektów języka baskijskiego. Ze względu na duże różnice pomiędzy nimi powstała ustandaryzowana odmiana języka – Euskara batua, łącząca cechy największych dialektów języka baskijskiego, oparta zwłaszcza na dialekcie Gipuzkoa. Odmiana ta nauczana jest w szkołach. Literatura w tym języku powstaje od XVI wieku. Pierwszą drukowaną książkę w języku baskijskim wydano w 1545 roku.

Jego przynależność genetyczna nie została do tej pory ustalona, ale z pewnością nie jest to język indoeuropejski. Mówiono nim już przed zasiedleniem zachodniej Europy przez Indoeuropejczyków[potrzebny przypis]. Istnieją przypuszczenia, że jest on spokrewniony z językami kartwelskimi czy chamickimi, bywa też zaliczany do hipotetycznej makrorodziny dene-kaukaskiej. W języku baskijskim występują liczne zapożyczenia z łaciny, hiszpańskiego i francuskiego.

Fonetyka[edytuj]

Spółgłoski[edytuj]

W języku baskijskim występują następujące spółgłoski:

dwuwargowe dziąsłowe apikalne dziąsłowe laminalne zadziąsłowe podniebienne miękkopodniebienne krtaniowe
zwarte bezdźwięczne p t tt [c] k
zwarte dźwięczne b d dd [ɟ] g
nosowe m n
szczelinowe f s [] z [s] x [ʃ] h
zwarto-szczelinowe ts [ʦ̺] tz [ʦ] tx [ʧ]
półotwarte l j
uderzeniowe r [ɾ]
drżące rr [r]

Spółgłoski /n/ i /l/ mają podniebienne alofony [ɲ] i [ʎ] po samogłosce /i/. J może brzmieć jak [dʒ], ż [ʒ] lub [h] w zależności od dialektu.

Samogłoski[edytuj]

W języku baskijskim istnieje 5 samogłosek: /a/, /e/, /i/, /o/ i /u/. Brzmią one tak samo jak ich polskie odpowiedniki. W niektórych dialektach istnieje szósta samogłoska ü /ø/. Ton i iloczas nie są fonemiczne.

Gramatyka[edytuj]

Dialekty języka baskijskiego

Baskijski jest językiem ergatywnym:

Gizona etorri da. – Mężczyzna przybył
Gizonak mutila ikusi du. – Mężczyzna widzi chłopca

W polskim w obu zdaniach podmiot jest wyrażony w mianowniku. W baskijskim natomiast podmiot drugiego, przechodniego zdania wyrażony jest specjalnym przypadkiem – ergatywem, natomiast mianownik wyraża dopełnienie bliższe.

Baskijski jest też językiem aglutynacyjnym. Istnieje w nim inkorporacja zaimków, np. zdanie „mam książkę” brzmi po baskijsku liburua dut, dosłownie książka ja-mam-to.

Język baskijski ma dwanaście przypadków:

  • Nominativus, czyli po prostu mianownik, zwany także absolutywem. Używany jest on do określenia podmiotu przy czasowniku nieprzechodnim lub dopełnienia bliższego przy czasowniku przechodnim; sufiksy -(-), -a, -ak.
  • Ergativus, używany do określenia podmiotu przy czasowniku przechodnim; sufiksy -(e)k, -ak, -ek.
  • Dativus, czyli celownik, oznacza osobę, która korzysta na jakiejś akcji; sufiksy -(r)i, -ari, -ei.
  • Genetivus possesivus, tłumacząc na polski „dopełniacz posiadacza”, określa przedmiot należący do kogoś; sufiksy -(r)en, -aren.
  • Comitativus, odpowiadający polskiemu narzędnikowi z przyimkiem z; sufiksy -(r)ekin, -arekin.
  • Prolativus (benefactivus), stosowany dla oznaczenia przeznaczenia przedmiotu; sufiksy -(r)entzat, -arentzat.
  • Instrumentativus (narzędnik), używa się go dla określenia, że coś zostało zrobione przy pomocy odmienionego przedmiotu; sufiksy -(e)z, -az.
  • Inessivus, dla określenia miejsca, w którym coś się znajduje; sufiksy -(e)n, -(e)an, -etan; -(r)engan, -arengan, -engan.
  • Allativus, dla określenia miejsca, do którego się zmierza, sufiksy -(e)ra, -etara; -(r)engana, -arengana, -engana.
  • Ablativus określa miejsce, z którego się przychodzi; sufiksy -(e)tik, -etatik; -(r)engandik, -arengandik, -engandik.
  • Locativus, określający związek przedmiotu z miejscem, z którego on pochodzi; sufiksy -(e)ko, -go, -etako.
  • Partitivus, mający różne zastosowania, sufiksy -(r)ik.

Podstawowe zwroty[edytuj]

  • Dziękuję – Eskerrik asko
  • Nie – Ez
  • Tak – Bai
  • Proszę – Mesedez
  • Przepraszam – Barkatu
  • Cześć – Kaixo
  • Dzień dobry – Egun on
  • Dobranoc – Gabon
  • Czy mówisz po baskijsku? – Euskaraz badakizu?
  • Jak leci? – Zer moduz? lub Zelan?
  • Świetnie – Oso ondo lub Oso ongi
  • Cieszę się – Pozten naiz

Słownictwo[edytuj]

Dzięki kontaktom z językami ludów sąsiadujących z Krajem Basków, w języku baskijskim znajdziemy sporo wyrazów pochodzących m.in. z języka hiszpańskiego, francuskiego czy łaciny. Zapożyczenie zwykle wiązało się ze zmianą wynikającą z baskijskiej fonetyki i/lub gramatyki. Oto kilka przykładów: lore („kwiat”, od florem), errota („młyn”, od rotam, „[młyńskie] koło”), gela („pokój”, od cellam), gauza („rzecz”, od causa).

Liczebniki[edytuj]

Języki i dialekty Półwyspu Iberyjskiego
  • 1 – bat
  • 2 – bi
  • 3 – hiru
  • 4 – lau
  • 5 – bost
  • 6 – sei
  • 7 – zazpi
  • 8 – zortzi
  • 9 – bederatzi
  • 10 – hamar

Zobacz też[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]