Spółgłoska szczelinowa wargowo-zębowa bezdźwięczna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Spółgłoska szczelinowa wargowo-zębowa bezdźwięczna
Numer IPA 128
f
Jednostka znakowa f
Unikod U+0066
UTF-8 (hex) 66
Inne systemy
X-SAMPA f
Kirshenbaum f
Alfabet Braille'a
Przykład
informacjepomoc
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.

Spółgłoska szczelinowa wargowo-zębowa bezdźwięczna – rodzaj dźwięku spółgłoskowego występujący w językach naturalnych. W międzynarodowej transkrypcji fonetycznej IPA oznaczana symbolem: [f]. Głoska ta była obca językowi prasłowiańskiemu, a w języku polskim znalazła się dzięki zapożyczeniom z języków germańskich i łaciny. W najstarszych zapożyczeniach zastępowana przez [p] lub [b], np. niem. Farbe → pol. barwa[1].

Artykulacja[edytuj | edytuj kod]

Opis[edytuj | edytuj kod]

W czasie artykulacji podstawowego wariantu [f]:

  • modulowany jest prąd powietrza wydychanego z płuc, czyli artykulacja tej spółgłoski wymaga inicjacji płucnej i egresji;
  • tylna część podniebienia miękkiego na skutek działania mięśni zamyka dostęp do jamy nosowej, prąd powietrza uchodzi przez jamę ustną,
  • prąd powietrza w jamie ustnej przepływa ponad całym językiem lub też co najmniej powietrze uchodzi wzdłuż środkowej linii języka,
  • dolna warga kontaktuje się z górnymi siekaczami, tworząc małą szczelinę. Szczelina ta jest na tyle wąska, że masy powietrza wydychanego z płuc tworzą charakterystyczny szum;
  • wiązadła głosowe nie drgają, spółgłoska ta jest bezdźwięczna.[1]

Warianty[edytuj | edytuj kod]

Spółgłoska ta może podlegać drobnym zmianom na skutek zmian w artykulacji, np.:

  • wzniesienie środkowej części grzbietu języka w stronę podniebienia twardego powoduje artykulację spółgłoski zmiękczonej (spalatalizowanej): [fʲ]
  • wzniesienie tylnej części grzbietu języka w kierunku podniebienia tylnego powoduje artykulację spółgłoski welaryzowanej: [fˠ]
  • zaokrąglenie warg powoduje artykulację spółgłoski labializowanej[fʷ][1]

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Przykłady w wybranych językach:

Język Słowo IPA Znaczenie Uwagi
arabski Modern Standard[2] ظرف [ðˤɑrf] 'powłoka'
kataloński[3] fase [ˈfazə] 'phase' faza
angielski Wszystkie dialekty fill [fɪɫ] 'wypełnić' Zobacz: Fonologia i fonetyka języka angielskiego
Cockney[4] think [fɪŋk] 'myśleć' Inny sposób wymowy głoski θ[5][6]
Różne gwary miejskie[7]
Odmiana stosowana w Nowej Zelandii[8][9]
Odmiana stosowana w Południowej Afryce[10] Szczególnie na końcu wyrazu.
francuski[11] fabuleuse [fäbyˈløː] 'świetny' Zobacz też: Wymowa i transkrypcja języka francuskiego.
ormiański Dialekt wschodni[12] ֆուտբոլ [fubol] 'piłka nożna'
polski[13][1] futro [ˈfurɔ] - Zobacz też: Fonetyka języka polskiego.
portugalski[14] fogo [ˈfoɡʊ] 'ogień'
rumuński[15] foc [fk] 'ogień'
rosyjski[16] орфография [ɐrfɐˈɡrafʲɪjə] 'ortografia'
hiszpański[17] fantasma [fã̠ˈzm] 'duch'
ukraiński[18] Фастів [ˈfɑsʲtʲiw] 'Fastów - miasto'
wietnamski[19] pháo [faːw˧ˀ˥] 'petarda'
zapotecki[20] cafe [kafɘ] 'kawa' Głównie w zapożyczeniach z języka hiszpańskiego.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d Magdalena Derwojedowa: Zamiast korepetycji Język polski Kompendium. Świat książki, 2005.
  2. Robin Thelwall. Illustrations of the IPA: Arabic. „Journal of the International Phonetic Association”. 20 (2), s. 37–41, 1990. DOI: 10.1017/S0025100300004266 (ang.). 
  3. Joan F. Carbonell, Joaquim Llisterri. Catalan. „Journal of the International Phonetic Association”. 22 (1–2), s. 53–56, 1992. DOI: 10.1017/S0025100300004618 (ang.). 
  4. John C. Wells. Accents of English. . 2: The British Isles, 1982. Cambridge University Press (ang.). 
  5. Lynn Clark, Graeme Trousdale. Advances in Cognitive Linguistics. , 2010. Walter de Gruyter (ang.). 
  6. Ulrike Altendorf, Dominic Watt. A handbook of varieties of English. . 1: Phonology, s. 181–196, 2004. Mouton de Gruyter (ang.). 
  7. David Britain. Innovation diffusion: "Estuary English" and local dialect differentiation: The survival of Fenland Englishes. „Linguistics”. 43 (5), s. 995-1022, 2005 (ang.). 
  8. Elizabeth Wood. TH-fronting: The substitution of f/v for θ/ð in New Zealand English. „New Zealand English Journal”. 17, s. 50-56, 2003 (ang.). 
  9. Elizabeth Gordon, Margaret Maclagan. Varieties of English. . 3: The Pacific and Australasia, s. 64-76, 2008. Walter de Gruyter (ang.). 
  10. Sean Bowerman. A handbook of varieties of English. . 1: Phonology, s. 931–942, 2004. Mouton de Gruyter (ang.). 
  11. Cecile Fougeron, Caroline L Smith. Illustrations of the IPA:French. „Journal of the International Phonetic Association”. 23 (2), s. 73–76, 1993. DOI: 10.1017/S0025100300004874 (ang.). 
  12. Jasmine Dum-Tragut. Armenian: Modern Eastern Armenian. , 2009. John Benjamins Publishing Company (ang.). 
  13. Wiktor Jassem. Polish. „Journal of the International Phonetic Association”. 33 (1), s. 103–107, 2003. DOI: 10.1017/S0025100303001191 (ang.). 
  14. Madalena Cruz-Ferreira. European Portuguese. „Journal of the International Phonetic Association”. 25 (2), s. 90–94, 1995. DOI: 10.1017/S0025100300005223 (ang.). 
  15. dexonline.ro (rum.) [dostęp: 22.08.2018]
  16. Jaye Padgett. Contrast and Post-Velar Fronting in Russian. „Natural Language & Linguistic Theory”. 21 (1), s. 39–87, 2003. DOI: 10.1023/A:1021879906505 (ang.). 
  17. Eugenio Martínez-Celdrán, Ana Ma. Fernández-Planas, Josefina Carrera-Sabaté. Castilian Spanish. „Journal of the International Phonetic Association”. 33 (2), s. 255–259, 2003. DOI: 10.1017/S0025100303001373 (ang.). 
  18. Andrii Danyenko, Serhii Vakulenko. Ukrainian. , 1995. Lincom Europa (ang.). 
  19. Laurence Thompson. Saigon phonemics. „Language”. 35 (3), s. 454–476, 1959. DOI: 10.2307/411232 (ang.). 
  20. Elizabeth Merrill. Tilquiapan Zapotec. „Journal of the International Phonetic Association”. 38 (1), s. 107–114, 2008. DOI: 10.1017/S0025100308003344 (ang.). 
Wargowe Przedniojęzykowe Pod­nie‐
bienne
Tylnojęzykowe Gar‐
dłowe
Nagło‐
śnio­we
Krta‐
niowe
Dwu‐
wargowe
War‐
gowo‐
zębowe
Zębowe Dzią‐
sło­we
Zadzią‐
słowe
Re­tro‐
fle­ksyjne
Miękko‐
podnie‐
bienne
Języcz‐
kowe
Nosowe    m    ɱ        n    ɳ    ɲ    ŋ    ɴ  
U
s
t
n
e
Ś
r
o
d
k
o
w
e
Zwarte p b t d ʈ ɖ c ɟ k ɡ q ɢ   ʡ ʔ  
Szczelinowe ɸ β f v θ ð s z ʃ ʒ ʂ ʐ ç ʝ x ɣ χ ʁ ħ ʕ ʜ ʢ h ɦ
Półotwarte    β̞    ʋ    ð̞    ɹ    ɻ    j    ɰ      
  Drżące    ʙ    r    ɽr    ʀ      
Uderzeniowe    ѵ̟    ѵ    ɾ    ɽ          ʡ̯  
B
o
c
z
n
e
Boczne szczelinowe ɬ ɮ ɬ̢    ʎ̥˔    ʟ̝̊       
Boczne półotwarte    l    ɭ    ʎ    ʟ  
Boczne uderzeniowe      ɺ    ɽ    ʎ̯    ʟ̆    
Podwójna artykulacja i koartykulacja
ʍ w ɥ ɕ ʑ ɧ ɫ
Zwarto-szczelinowe
pf ʦ

ʣ

ʧ

ʤ

ʨ

ʥ

kx


Mlaski
ʘ ǀ ǃ ǂ ǁ  
Glottalizowane: iniektywne
ɓ ɗ ʄ ɠ ʛ  
Glottalizowane: ejektywne