Jan Józef Szczepański

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Jan Józef Szczepański
Data i miejsce urodzenia 12 stycznia 1919
Warszawa
Data i miejsce śmierci 20 lutego 2003
Kraków
Narodowość polska
Dziedzina sztuki literatura piękna
Ważne dzieła
  • Polska jesień
  • Przed nieznanym trybunałem
Odznaczenia
Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Armii Krajowej
Nagrody

Nagroda Fundacji Hemingwaya (1960)[1], Nagroda Prasowa SFP (1971, 1975), Nagroda Fundacji Alfreda Jurzykowskiego (1978), Nagroda im. Herdera (1982), Nagroda im. A. Bocheńskiego (1987), Nagroda Wojewody Krakowskiego w dziedzinie kultury i sztuki (1987), Nagroda Literacka im. Władysława Reymonta (1995), Nagroda Polskiego PEN Clubu im. Jana Parandowskiego (2001), nagroda m. Krakowa (2001), Nagroda Miast Partnerskich Torunia i Getyngi im. Samuela Bogumiła Lindego (2001)

Jan Józef Szczepański (ur. 12 stycznia 1919 w Warszawie, zm. 20 lutego 2003 w Krakowie) – polski pisarz, reporter, eseista, scenarzysta filmowy i tłumacz, taternik, podróżnik. Był prezesem Związku Literatów Polskich i Stowarzyszenia Pisarzy Polskich.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Ojcem był Aleksander Szczepański, dyplomata II Rzeczypospolitej. Z wykształcenia był orientalistą.

Uczestniczył w kampanii wrześniowej 1939 r., w 1941 r. wstąpił do Związku Jaszczurczego (od 1942 r. – NSZ) i pracował w komórce wywiadu aż do 1943 r., kiedy został żołnierzem AK[2], w 1944 r. walczył w partyzantce. Temu okresowi poświęcił swoją prozę wojenną: opowieść o wrześniowej klęsce (Polska jesień) i opowiadania partyzanckie (Buty), w których mierzy się krytycznie z legendą „leśnych ludzi”. Tematyka wojenna znalazła się też w scenariuszach do filmów Stanisława Różewicza (Westerplatte i Wolne miasto).

Po wojnie związał się z „Tygodnikiem Powszechnym” (w latach 1947-1953 był członkiem redakcji), Był ostatnim prezesem rozwiązanego przez władze stanu wojennego Związku Literatów Polskich (ten okres udokumentował w książce Kadencja). Był zapalonym taternikiem. W 1955 r. przetłumaczył książkę Johna HuntaZdobycie Mount Everestu”. Jeden z założycieli Polskiego Porozumienia Niepodległościowego. W 1978 podpisał również deklarację założycielską Towarzystwa Kursów Naukowych.

Tłumaczył na polski m.in. prozę Conrada i Greene’a, Bajki murzyńskie.

Sygnatariusz Listu 59 (1975 r.) i listu intelektualistów w obronie braci Jerzego i Ryszarda Kowalczyków (maj 1981 r.)

Cenzura komunistyczna[edytuj | edytuj kod]

Nazwisko Jana Józefa Szczepańskiego znalazło się na specjalnej liście, na której umieszczono autorów pod szczególnym nadzorem peerelowskiej cenzury. Tomasz Strzyżewski w swojej książce o cenzurze w PRL publikuje poufną instrukcję cenzorską z 21 lutego 1976 roku Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, na której umieszczono jego nazwisko oraz następujące wytyczne: "Wszystkie własne publikacje autorów z poniższej listy zgłaszane przez prasę i wydawnictwa książkowe oraz wszystkie przypadki wymieniania ich nazwisk należy sygnalizować kierownictwu Urzędu, w porozumieniu z którym może jedynie nastąpić zwolnienie tych materiałów. Zapis nie dotyczy radia i TV, których kierownictwo we własnym zakresie zapewnia przestrzeganie tych zasad. Treść niniejszego zapisu przeznaczona jest wyłącznie do wiadomości cenzorów"[3].

Po upadku PRL[edytuj | edytuj kod]

W kwietniu 1997 r. za książkę Jeszcze nie wszystko uhonorowany został Nagrodą Krakowska Książka Miesiąca.

W 2001 roku został laureatem nagrody literackiej polskiego PEN Clubu im. Jana Parandowskiego.

Andrzej Werner przypisuje Szczepańskiego do odrębnego nurtu w polskiej literaturze, „programowo odrzucającego ideowe, a już zwłaszcza doktrynalne spory”, skupiającego „pisarzy zwróconych ku życiu, ludzkiej rzeczywistości bez pośredniczącej roli idei, nie wysuwających na plan pierwszy swoich sądów, poglądów i postulatów, usuwających się w cień, by uwypuklić to, co istnieje niezależnie od wyobrażeń podmiotu, obserwujących życie w jego rzeczywistych historycznych wymiarach, by odnaleźć w nim uniwersalne cechy ludzkie, może ślad transcendencji, może tęsknotę za nim”.

Poeta Janusz Szuber zadedykował Janowi Józefowi Szczepańskiemu wiersz pt. Które kiedyś były, wydany w tomikach poezji pt. Okrągłe oko pogody z 2000[4] oraz pt. Tam, gdzie niedźwiedzie piwo warzą z 2004[5].

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Publikacje

  • Portki Odysa (powieść) Warszawa: Czytelnik, 1954
  • Polska jesień (powieść) Kraków: Wydawnictwo Literackie (WL), 1955
  • Buty i inne opowiadania, Kraków: WL, 1956
  • Pojedynek (powieść) Kraków: WL, 1957
  • Tombakowy pierścionek i inne opowiadania (współautor: B. Mańkowski), Warszawa: Czytelnik, 1957
  • Dzień bohatera (opowiadania) Warszawa: Czytelnik, 1959
  • Zatoka białych niedźwiedzi (reportaż) Kraków: WL, 1960
  • Motyl (opowiadania) Warszawa: Czytelnik, 1962
  • Do raju i z powrotem (reportaże), Warszawa: Czytelnik, 1964
  • Czarne i białe (reportaże), Kraków: WL, 1965
  • Ikar (powieść), Warszawa: Czytelnik, 1966
  • Wyspa, Warszawa: Czytelnik, 1968
  • Świat wielu czasów. Wrażenia z podróży do ameryki południowej, Kraków: WL, 1969
  • Koniec westernu (reportaże), Warszawa: Czytelnik, 1971
  • Opowiadania dawne i dawniejsze, Kraków: WL, 1973
  • Rafa (opowiadania), Warszawa: Czytelnik, 1974
  • Przed nieznanym trybunałem (eseje), Warszawa: Czytelnik, 1975
  • Kipu (powieść), Kraków: WL, 1978
  • Autograf (opowiadania i dramat), Warszawa: Czytelnik, 1979
  • Trzy podróże (reportaże), Kraków: WL, 1981
  • Trzy czerwone róże (opowiadania), Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1982
  • Nasze nie nasze (reportaże), Kraków: Znak, 1984
  • Kadencja (wspomnienia), Kraków: Oficyna Literacka, 1986
  • Kapitan (powieść), Paryż: Libella, 1986
  • Ultima thule (opowiadania), Warszawa: Czytelnik, 1987
  • Maleńka encyklopedia totalizmu, Kraków: Znak, 1990
  • Historyjki (opowiadania), Warszawa: Czytelnik, 1990
  • Mija dzień (opowiadania), Kraków: WL, 1994
  • Jeszcze nie wszystko (opowiadania), Kraków: Baran i Suszczyński
  • Wszyscy szukamy (eseje), Warszawa: Biblioteka „Więzi”, 1998
  • Obiady przy świecach (wybór opowiadań), Rosner & Wspólnicy, 2003
  • Dziennik (dzienniki) T. I 1945-1956, Kraków: WL, 2009; T. II 1957-1963, Kraków: WL, 2011; T. III 1964-1972, Kraków: WL, 2014; T. IV 1973-1980, Kraków: WL, 2015 (ss. 728) ​ISBN 978-83-08-05483-3​; T. V 1981–1989, Kraków: WL, 2017 (s. 896) ​ISBN 978-83-08-06309-5

Scenariusze filmowe:

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Lesław Bartelski M.: Polscy pisarze współcześni, 1939-1991: Leksykon. Wyd. Nauk. PWN. ISBN 83-01-11593-9.
  2. JAN ŻARYN (IPN) Pułapka interpretacji Rzeczpospolita 2004.01.17. [dostęp 24 września 2008].
  3. Tomasz Strzyżewski 2015 ↓, s. 95.
  4. Janusz Szuber: Okrągłe oko pogody. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2010, s. 38-39. ISBN 83-08-03058-0.
  5. Janusz Szuber: Tam, gdzie niedźwiedzie piwo warzą. Olszanica: Wydawnictwo BOSZ, 2004, s. 61. ISBN 83-87730-87-4.
  6. Na melinę (1965) TV. filmweb.pl. [dostęp 2017-08-12].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • A. Werner, Wysoko. Nie na palcach, Wydawnictwo Literackie, 2003.
  • Współcześni polscy pisarze i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny, T. 8, pod red. J. Czachowskiej, A. Szałagan. Warszawa: WSiP, 2003, s. 135. ISBN 83-02-08697-5.
  • Tomasz Strzyżewski: Wielka księga cenzury PRL w dokumentach. Warszawa: Prohibita, 2015, s. 95. ISBN 978-83-61344-70-4.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]