Joachim Lelewel
![]() Joachim Lelewel (po 1831) | |
Data i miejsce urodzenia |
22 marca 1786 |
---|---|
Data i miejsce śmierci |
29 maja 1861 |
Narodowość |
polska |
Dziedzina sztuki | |
Ważne dzieła | |
| |
![]() |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/22/Portret_Joachima_Lelewela_w_wieku_dojrza%C5%82ym.jpg/238px-Portret_Joachima_Lelewela_w_wieku_dojrza%C5%82ym.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/05/Banner_of_the_Kingdom_of_Poland_from_the_Sejm_Chamber_%28November_Uprising%29.svg/240px-Banner_of_the_Kingdom_of_Poland_from_the_Sejm_Chamber_%28November_Uprising%29.svg.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9c/Gr%C3%B3b_lelewelowski_na_Cmentarzu_Montmartre.jpg/240px-Gr%C3%B3b_lelewelowski_na_Cmentarzu_Montmartre.jpg)
Joachim Lelewel (ur. 22 marca 1786 w Warszawie, zm. 29 maja 1861 w Paryżu) – polski historyk, bibliograf[1], slawista, numizmatyk, poliglota (znał 12 języków), heraldyk, działacz polityczny oraz wolnomularz. Idee Joachima Lelewela wywarły wpływ na kształtowanie się światopoglądu Edwarda Dembowskiego[2].
Rodzina
[edytuj | edytuj kod]Pochodził z rodziny szwedzkiej Loelhoeffel de Leowensprung, osiadłej w Prusach Wschodnich[3].
Jego dziadkiem był Henryk Loelhoeffel von Lowensprung, lekarz nadworny króla Augusta III. Ojciec Joachima, Karol Maurycy był prawnikiem i skarbnikiem Komisji Edukacji Narodowej (1778-1794), otrzymał polski indygenat (1775) ze zmianą nazwiska na Lelewel.
Braćmi Joachima byli Jan Paweł, inżynier i malarz, oraz Prot Adam, oficer napoleoński.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Profesor i poseł
[edytuj | edytuj kod]Profesor Liceum Krzemienieckiego, Uniwersytetu Wileńskiego i Uniwersytetu Warszawskiego.
Członek czynny Towarzystwa Królewskiego Przyjaciół Nauk w Warszawie w 1829 roku[4].
Lelewel był również założycielem, w 1815 roku, Tygodnika Wileńskiego – czasopisma o charakterze naukowo-literackim, na łamach którego debiutował m.in. Adam Mickiewicz.
Poseł na sejm Królestwa Polskiego (1830).
Powstanie listopadowe
[edytuj | edytuj kod]Był prezesem założonego w trakcie powstania listopadowego Towarzystwa Patriotycznego (1/12/1830) – radykalnego odłamu obozu powstańczego, dążącego do wprowadzenia fundamentalnych reform społecznych. Jako najpopularniejszy przywódca kojarzony z lewicą rewolucyjną został w propagandzie reakcyjnych przeciwników okrzyknięty „Tygrysem Polskim”, choć w rzeczywistości zajmował stanowisko legalistyczne i bronił zachowawczej polityki Józefa Chłopickiego[5]. Był członkiem kierowanej przez Adama Czartoryskiego Rady Administracyjnej (3/12-18/12/1830).
Poseł na sejm powstańczy (18/12) z powiatu żelechowskiego[6], przewodniczący sejmowej Komisji Praw Organicznych i Administracyjnych.
Przypisuje mu się zorganizowanie demonstracji patriotycznej 25 stycznia 1831, ku czci dekabrystów. Jako poseł z powiatu żelechowskiego województwa podlaskiego na sejm powstańczy[7] podpisał 25 stycznia 1831 akt detronizacji Mikołaja I Romanowa[8]. Jest prawdopodobnie autorem hasła Za wolność naszą i waszą, które widniało na sztandarach powstańczych.
Był członkiem Rządu Narodowego Królestwa Polskiego (od 29 stycznia do 5 października 1831).
5 października 1831 wraz z oddziałami powstańczymi pod dowództwem ostatniego wodza naczelnego powstania gen. dyw. Macieja Rybińskiego przekroczył granicę Królestwa Polskiego i Prus w okolicach wsi Jastrzębie, gdzie ogłoszono kapitulację i złożono broń. Wraz z armią na emigrację udały się też władze powstańcze z ostatnim prezesem Rządu Narodowego Bonawenturą Niemojowskim, członkowie sejmu, liczni politycy oraz znani poeci porucznik Wincenty Pol i Seweryn Goszczyński. Odchodząc na obczyznę oświadczyli, że nie zrezygnują z podjętego celu. Po przekroczeniu granicy pruskiej na rzece Pissie wraz z żołnierzami armii polskiej został internowany w obozie nad Drwęcą w okolicach zabudowań klasztoru franciszkanów w Brodnicy.
Podczas powstania listopadowego została mu przekazana dokumentacja z kancelarii Pawła Monrenheima, kierownika kancelarii dyplomatycznej Królestwa Polskiego. Zgodnie z ustaleniami historyków, odpowiada za zniszczenie części z 30 kartonów poufnej korespondencji dyplomatycznej. Pobudki, jakimi się kierował, pozostają nieznane[9].
Emigracja
[edytuj | edytuj kod]Po upadku powstania emigrował z kraju. Był członkiem sejmu powstańczego na emigracji[10]. Był członkiem Towarzystwa Litewskiego i Ziem Ruskich w Paryżu w 1832 roku[11]. Na emigracji był działaczem, a po kilku latach przywódcą Młodej Polski, założonej w szwajcarskim Bernie 12 maja 1834 przez Feliksa Nowosielskiego, Stolzmana, F. Gordaszewskiego, K. Zaleskiego i J. Dybowskiego półtajnej organizacji o charakterze demokratyczno-republikańskim, związanej z Młodą Europą Giuseppe Mazziniego. W 1834 roku zaocznie skazany przez władze rosyjskie na powieszenie za udział w powstaniu listopadowym[12]. W 1837 założył i kierował Zjednoczeniem Emigracji Polskiej, które dążyło do politycznego zjednoczenia całej polskiej emigracji (nie mylić ze Zjednoczeniem Emigracji Polskiej powstałym w Paryżu w 1866 roku).
Politycznie był zwolennikiem ustroju republikańskiego.
Zainicjowana przez niego tzw. szkoła lelewelowska (badająca procesy historyczne w ich całości) miała istotny wpływ na rozwój polskiej historiografii. W latach 1842–1852 w Poznaniu na podstawie jego prac historycznych powstały Starożytności Polskie, pierwsza polska encyklopedia historyczna napisana przez przedstawicieli tej szkoły: Jędrzeja Moraczewskiego, Emila Kierskiego, Antoniego Poplińskiego, Jana Konstantego Żupańskiego[13][14] .
Był członkiem honorowym Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk[15]. W 1847 roku wybrano go na wiceprezesa Międzynarodowego Towarzystwa Demokratycznego[16]. Na bankiecie założycielskim Towarzystwa we wrześniu tego roku Lelewel spotkał Karola Marksa, z którym nawiązał przyjacielską relację i zaangażował w działalność dla sprawy niepodległości Polski[17].
26 maja 1861 ciężko chory przewieziony został przez przyjaciół z Brukseli do prywatnej kliniki w Paryżu. Próba ratowania jego zdrowia nie powiodła się i trzy dni później Lelewel zmarł[18]. Po uroczystym nabożeństwie został pochowany na cmentarzu Montmartre[18].
W 1929 r., w związku z 350. rocznicą założenia Uniwersytetu Wileńskiego, z którym Lelewel był związany, jego prochy zostały sprowadzone do Wilna i złożone na cmentarzu Na Rossie[18].
Pomysłodawca odznaczenia w randze orderu „Gwiazda Wytrwałości”.
Genealogia
[edytuj | edytuj kod]4. Henryk Loelhoeffel von Lowensprung | ||||||
2. Karol Maurycy Lelewel | ||||||
5. Konstancja von Jauch | ||||||
1. Joachim Lelewel | ||||||
6. Franciszek Ignacy Szeluta-Małynicki h. Kalwaria | ||||||
3. Ewa Szeluta-Małynicka h. Kalwaria | ||||||
7. Antonina Cieciszowska z Cieciszewa h. Pierzchała | ||||||
Joachim Lelewel w filmie
[edytuj | edytuj kod]Postać Joachima Lelewela występuje w filmie Młodość Chopina (1951) w reżyserii Aleksandra Forda. W rolę historyka wcielił się Tadeusz Białoszczyński.
Twórczość
[edytuj | edytuj kod]- Edda, czyli Księga religii dawnych Skandynawii mięszkańców (1807)
- Rzut oka na dawność litewskich narodów i związki ich z Herulami (1808)
- Uwagi nad Mateuszem herbu Cholewa polskim XII wieku dzieiopisem, a w sczególności nad pierwszą dzieiów iego xięgą (1811)
- Historyka tudzież o łatwem i pozytecznem nauczaniu historyi (1815)
- Joachima Lelewela badania starożytności we względzie geografji: część naukowa (1818)
- Dodatek do Teodora Wagi Historyi książąt i królów polskich: panowanie Stanislawa Augusta (1819)
- Vincent Kadłubek: Ein historisch-kritischer Beytrag zur slavischen Literatur [Wincenty Kadłubek: Historyczno-krytyczny przyczynek do dziejów literatury słowiańskiej] (1822). Wspólnie z Józefem Maksymilianem Ossolińskim i Samuelem Gottliebem Linde.
- Joachima Lelewela bibljograficznych ksiąg dwoje – Tom 1 (1823) Tom 2 (1826)
- Edda: to jest Księga religii dawnych Skandynawii mieszkańców (1828)
- Dzieje bibliotek do Dziennika Warszawskiego (1828)
- Dzieje Polski Joachim Lelewel potocznym sposobem opowiedział, do nich dwanaście krajobrazów skreślił (1829)
- Początkowe prawodawstwa polskie cywilne i kryminalne do czasów jagiellońskich (1829)
- Tableau de la Pologne ancienne et moderne: sous les rapports géographiques, statistiques... (1830). Wspólnie z Conradem Malte-Brun, Leonardem Chodźko i Michałem Podczaszyńskim.
- Essai historique sur la législation polonaise civile et criminelle, jusqu’au temps des Jagellons, depuis 930 jusqu’en 1430 [Esej historyczny o polskim prawodawstwie cywilnym i kryminalnym do czasów jagiellońskich, od roku 930 do 1430] (1830)
- Panowanie króla polskiego Stanisława Augusta Poniatowskiego: obejmującé trzydziestoletnie usilności narodu podźwignienia się, ocalénia bytu i niepodległości (1831)
- Historyczna parallela Hiszpanii z Polską w XVI, XVII, XVIII wieku (1831)
- Śpiewy historyczne Niemcewicza: z uwagami Lelewela (1835). Uwagi do dzieła Juliana Ursyna Niemcewicza.
- Numismatique du Moyen-Age considérée sous le Rapport du Type (1835). Wspólnie z Józefem Straszewiczem.
- Polska odradzająca się, czyli dzieje polskie od roku 1795 potocznie opowiedziane (1836)
- Pythéas de Marseille et la géographie de son temps [Pyteasz z Marsylii i geografia jego czasów] (1836)
- Joachim Lelewel’s kleinere Schriften geographisch-historischen Inhalts [Drobne pisma Joachima Lelewela o tematyce geograficzno-historycznej] (1836)
- Joachima Lelewela porównanie dwu powstań narodu polskiego 1794 i 1830-1831 (1840)
- Études numismatiques et archéologiques [Studia numizmatyczne i archeologiczne]. Tom 1 Bruxelles (1841) Tom 2 Bruxelles (1840)
- Type gaulois ou celtique: atlas (1841)
- Gilbert de Lannoy i jego podróże (1844)
- Histoire de Pologne [Historia Polski] Tom 1 (1844) Tom 2 (1844) Atlas (1844)
- Dzieje Litwy i Rusi aż do unii z Polską w Lublinie 1569 zawartej (1844)
- La Pologne au moyen âge [Polska w średniowieczu], 3 tomy. Poznań (1846)
- Stracone obywatelstwo stanu kmiecego w Polsce (1846)
- Polska wieków średnich, czyli Joachima Lelewela w dziejach narodowych polskich postrzeżenia Tom wstępny (1853) Tom 1 (1855) Tom 2 (1847) Tom 3 (1851) Tom 4 (1851)
- Géographie du moyen âge [Geografia średniowieczna] Tome I (1852) Tome II (1852) Tomes III et IV (1852) épilogue (1852)
- Géographie des Arabes [Geografia Arabów] Paris (1851)
- Notice historique sur Benjamin de Tudèle [Nota historyczna o Beniaminie z Tudeli] (1852). Wspólnie z Eliakimem Carmoly.
- Épilogue de la géographie du moyen âge (1857)
- Cześć bałwochwalcza Sławian i Polski (1857)
- Lotniki piśmiennictwa tułaczki polskiej (1859)
- Geografja. Opisanie krajów polskich (1859)
- O monetach błaznów i niewiniątek z powodu dzieła Rigollota kilka słów Joachima Lelewela (1860)
- Trzy konstytucje polskie. 1791, 1807, 1815. Poznań (1861)
- Histoire de la Lithuanie et de la Ruthénie jusqu’a leur union définitive avec la Pologne conclue a Lublin en 1569 [Historia Litwy i Rusi do czasu ich unii z Polską zawartej w Lublinie w 1569 roku] (1861)
- Nauki dające poznać zrzódła historyczne (1863)
- Historya Polska do końca panowania Stefana Batorego: dzieło pośmiertne. pbc.biaman.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-09-16)]. (1863)
- Dzieje Polski które stryj synowcom swoim opowiedział (1863)
- Dzieje bibliotek (1868)
- Pamiętnik z roku 1830-31 (1924)
- Listy emigracyjne Joachima Lelewela. Wydała i wstępem poprzedziła Helena Więckowska. (Pięć tomów). Tom I (1831-1835) wydany w 1948 i tom II (1836-1841) w 1949 oraz tom III (1842-1848) wyd. w 1952 w Krakowie przez Polską Akademię Umiejętności. Tom IV (1849-1861) wyd. w 1954 i tom V (1831-1860), wyd. w 1956 jako dodatek przez Ossolineum we Wrocławiu i w Krakowie oraz Indeks Ogólny do 5 tomów.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Literatura polska: przewodnik encyklopedyczny. Julian Krzyżanowski (red.). T. 1: A–M. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1984, s. 555. ISBN 83-01-05368-2.
- ↑ Narski 1969 ↓, s. 379.
- ↑ Wiesława Albrecht-Szymanowska: Lelewel Joachim. W: Dawni pisarze polscy od początków piśmiennictwa do Młodej Polski. T. 2. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 2001, s. 320. ISBN 83-02-08101-9.
- ↑ Lista imienna członków Towarzystwa Królewskiego Przyjaciół Nauk w Warszawie w styczniu 1829 roku, [Warszawa], [1829], s. 4.
- ↑ Żbikowski 1981 ↓, s. 252.
- ↑ Andrzej Biernat, Ireneusz Ihnatowicz, Vademecum do badań nad historią XIX i XX wieku, Warszawa 2003, s. 481, 586.
- ↑ Andrzej Biernat, Ireneusz Ihnatowicz, Vademecum do badań nad historią XIX i XX wieku, Warszawa 2003, s. 481.
- ↑ Dayarusz Sejmu z R. 1830–1831, wydał Michał Rostworowski, T. I, Kraków 1907, s. 245.
- ↑ Piotr Wincenciuk , Policje tajne w Królestwie Polskim (1815–1830) i dzieje ich spuścizny aktowej, „Miscellanea Historico-Archivistica”, T. 19, 2012, s. 203–222 .
- ↑ Walenty Zwierkowski, O Sejmie w Emigracji, Poitiers 1839, s. 10.
- ↑ Druk ulotny, odezwa Towarzystwa Litewskiego i Ziem Ruskich, Paryż 23 sierpnia 1832, niepaginowana.
- ↑ Tygodnik Petersburski 1834, nr 89, s. 533.
- ↑ Moraczewski 1982 ↓.
- ↑ Gloger 1901 ↓.
- ↑ Bolesław Erzepki, Spis członków Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu, Poznań 1896, s. 3.
- ↑ Norman Davies, „Boże Igrzysko. Historia Polski. Wydanie poszerzone”, Kraków 2010, s. 27.
- ↑ Adam Ciołkosz , Karol Marks a powstanie styczniowe | Lewicowo.pl [online], lewicowo.pl [dostęp 2022-06-14] .
- ↑ a b c Joachim Lelewel (1786-1861) [online], dzieje.pl [dostęp 2022-04-30] (pol.).
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Igor Narski: Polscy myśliciele końca XVIII w. – pierwszej połowy XIX w.. W: Krótki zarys historii filozofii. Pod redakcją M.T. Jowczuka, T.I. Ojzermana, I.J. Szczipanowa. Przeł. Marian Drużkowski i in.. Wyd. II, poprawione i uzupełnione. Warszawa: Książka i Wiedza, listopad 1969, s. 378–381. (pol.).
- Helena Więckowska, Joachim Lelewel. Uczony – polityk – człowiek. Warszawa, Czytelnik, 1980. Ilustr. Kalendarium życia i dzieła.
- Ignacy Chrzanowski, Tajemnica ostatnich dni Joachima Lelewela w świetle źródeł, 1937.
- Panowanie króla polskiego Stanisława Augusta Poniatowskiego
- Jędrzej Moraczewski, Starożytności Polskie. Ku wygodzie czytelnika porządkiem abecadłowym zebrane t. I-II. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe. Warszawa 1982
- Zygmunt Gloger: hasło „Encyklopedie polskie” w Encyklopedia staropolska ilustrowana. T. II. Warszawa: Druk P. Laskauera i W. Babickiego, 1901, s. 130–135.
- Piotr Żbikowski, Koźmianowskie paszkwile na powstanie listopadowe, „Pamiętnik Literacki”, 72 (4), 1981, s. 233–260 .
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Joachim Lelewel – bibliografia osobowa w LitDok Bibliografia Historii Europy Środkowo-Wschodniej, Instytut Herdera w Marburgu
- Lelewel – czyli przez Białystok do Wilna i Brukseli
- Joachim Lelewel. Za tym bibliofilem szli na barykady
- Kolekcja Joachima Lelewela w serwisie Polona.pl
- Dzieła w FBC
- Dzieła w archive.org
- Dzieła w Google
- ISNI: 0000000121281348
- VIAF: 36951224
- LCCN: n81110500
- GND: 118779362
- BnF: 121247765
- SUDOC: 02814094X
- NKC: jo2003168054
- BNE: XX970317
- NTA: 070661243
- BIBSYS: 90216549
- CiNii: DA03649648
- Open Library: OL294836A
- PLWABN: 9810616537405606
- NUKAT: n94000490
- J9U: 987007264472105171
- PTBNP: 55617
- NSK: 000087319
- CONOR: 176623459
- ΕΒΕ: 138402
- BLBNB: 000264848
- LIH: LNB:V*162901;=BF
- Absolwenci i studenci Cesarskiego Uniwersytetu Wileńskiego
- Członkowie Komitetu Narodowego Polskiego (1831–1832)
- Członkowie Młodej Polski
- Członkowie sejmu polskiego na emigracji 1832–1848
- Członkowie Towarzystwa Patriotycznego (powstanie listopadowe)
- Członkowie Towarzystwa Litewskiego i Ziem Ruskich
- Członkowie Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk
- Członkowie rządów powstańczych (powstanie listopadowe)
- Członkowie Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie
- Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego
- Działacze polistopadowych organizacji rewolucyjnych i niepodległościowych
- Ludzie urodzeni w Warszawie
- Pochowani na cmentarzu Na Rossie w Wilnie
- Polscy heraldycy
- Polscy slawiści
- Polscy numizmatycy
- Polscy bibliografowie
- Polscy tłumacze literatury islandzkiej
- Polska szlachta
- Posłowie na Sejm Królestwa Polskiego (powstanie listopadowe)
- Powstańcy listopadowi internowani w Królestwie Prus
- Skazani na karę śmierci za udział w powstaniu listopadowym
- Sygnatariusze aktu detronizacji Mikołaja I Romanowa (1831)
- Urodzeni w 1786
- Wykładowcy Cesarskiego Uniwersytetu Wileńskiego
- Wykładowcy Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego
- Wykładowcy Liceum Krzemienieckiego (1805–1831)
- Zmarli w 1861