Uniwersytet Wileński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Uniwersytet Wileński
Universitas Vilnensis
University of Vilnius
Vilniaus universitetas
Data założenia 1 kwietnia 1579
Państwo  Litwa
Adres Universiteto gatvė 3
LT-01513 Vilnius
Rektor prof. dr hab. Artūras Žukauskas
Członkostwo EUA, Sieć Utrechcka
Położenie na mapie Litwy
Mapa lokalizacyjna Litwy
Uniwersytet Wileński
Uniwersytet Wileński
Ziemia54°40′57″N 25°17′14″E/54,682500 25,287222
Strona internetowa
Uniwersytet Wileński, dziedziniec Skargi, kościół św. Janów, Aula Kolumnowa
Uniwersytet Wileński, dziedziniec Skargi, kościół św. Janów, Aula Kolumnowa
Dziedziniec Piotra Skargi
Piotr Skarga, pierwszy rektor Akademii Wileńskiej
Marcin Poczobutt-Odlanicki SJ, rektor Akademii Wileńskiej w latach 1780–1799
Polscy profesorowie uniwersytetu w okresie II RP
Marian Zdziechowski, rektor Uniwersytetu Stefana Batorego w latach 1925–1926
Aula Kolumnowa Uniwersytetu Stefana Batorego

Uniwersytet Wileński (lit. Vilniaus universitetas) – państwowy uniwersytet w Wilnie, założony w 1579 przez króla Polski Stefana Batorego jako Akademia i Uniwersytet Wileński. W okresie II Rzeczypospolitej w latach 1919–1939 Uniwersytet Stefana Batorego, trzeci najstarszy uniwersytet na ziemiach Rzeczypospolitej Obojga Narodów i jeden z najstarszych uniwersytetów w Europie Wschodniej i Północnej. Współcześnie nazwę tę nosi największy uniwersytet litewski.

W podziemiach Uniwersytetu znajduje się niewielka świątynia, poświęcona czterem bogom i czterem boginiom z religii Bałtów[1].

Historia[edytuj]

Uczelnia jezuicka[edytuj]

Uczelnia powstała w roku 1579, kiedy król Stefan Batory przeznaczył środki na przekształcenie Kolegium Jezuitów w Wilnie w Akademię i Uniwersytet Wileński Towarzystwa Jezusowego (łac. Academia et Universitas Vilnensis Societatis Jesu). W tym samym roku ustanowienie tej uczelni oficjalnie zaaprobował papież Grzegorz XIII. Oficjalnym językiem wykładowym była łacina, zaś wykładowcami byli uczeni pochodzących z różnych części Europy. Początkowo posiadała wydziały filozoficzny i teologiczny, później także prawny.

Uczelnia bardzo długo stanowiła jedyną wyższą szkołę na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego założoną w celu krzewienia kultury polskiej na ziemiach północno-wschodnich Rzeczypospolitej, a jej największy rozkwit i promieniowanie przypada na pierwszą połowę XVII wieku. Do najbardziej znanych uczonych związanych z jezuickim okresem uczelni należą m.in. Maciej Kazimierz Sarbiewski SI – polski poeta neołaciński światowej sławy, Wojciech Wijuk Kojałowicz – polski teolog, który jest autorem pierwszej „Historii Litwy”, Marcin Śmiglecki – autor popularnego w całej Europie podręcznika logiki, wykorzystywanego m.in. na uniwersytecie w Oksfordzie. Wówczas na Akademii nauki pobierał m.in. Jan Karol Chodkiewicz – jeden z najwybitniejszych polskich i europejskich dowódców wojskowych początku XVII wieku, oraz Stefan Łuskina – polski jezuita, po kasacie zakonu właściciel i wydawca pierwszego regularnego dziennika w Polsce – Gazety Warszawskiej. Akademia Wileńska stała się ważnym ośrodkiem kontrreformacji w Wielkim Księstwie Litewskim. Jej wykładowcami byli m.in. Piotr Skarga i Jakub Wujek – pierwsi rektorzy Akademii, Marcin Laterna, Mikołaj Łęczycki, Franciszek Bohomolec, Adam Naruszewicz, Marcin Poczobutt-Odlanicki. W XVIII wieku dzięki polskim jezuitom na uczelni tej opracowano zasady gramatyki i ortografii jęz. litewskiego i rozpoczęto wydawanie pierwszych książek po litewsku. W 1753 roku twórcą i organizatorem nowo otwartego obserwatorium astronomicznego i utworzonego przy nim wydziału fizyki i astronomii stał się Tomasz Żebrowski, po jego śmierci pieczę tę objął Marcin Poczobutt-Odlanicki.

Od II poł. XVII wieku Akademia stopniowo traciła na znaczeniu, a ponowny jej rozkwit nastąpił w czasach stanisławowskich, kiedy to podjęto próbę reformy nauczania uniwersyteckiego w duchu oświecenia. Uniwersytety miały stać się w zasadzie wyższymi szkołami zawodowymi[2].

Szkoła Główna Litewska[edytuj]

 Zobacz też kategorię: Szkoła Główna Litewska.

Po kasacie zakonu jezuitów w 1773 roku Akademia została w 1781 roku przejęta i zreformowana na uczelnię świecką przez pierwsze polskie ministerstwo oświaty publicznej – Komisję Edukacji Narodowej. Otrzymała wówczas nazwę Szkoły Głównej Litewskiej (analogicznie Akademia Krakowska została Szkołą Główną Koronną); podporządkowano jej szkoły wojewódzkie. Jednym z elementów reformy było rozpoczęcie wykładania po polsku i litewsku na niektórych wydziałach (literatury i historii Polski i Litwy, nauk przyrodniczych i matematycznych). W okresie tym uczelnia nadal posiadała, oficjalnie tradycyjną, łacińską nazwę „"Academia et Universitas Vilnensis” – z której usunięto tylko słowa „Societatis Jesu”. Reforma doprowadziła do dynamicznego rozkwitu uczelni. Nawiązała ona ściślejsze kontakty z nauką europejską zwłaszcza na polu nauk ścisłych. Posiadała m.in. najlepszy w Rzeczypospolitej wydział medyczny założony przez sprowadzonego z Wiednia Johanna Petera Franka.[potrzebny przypis]

Szkoła Główna Wileńska[edytuj]

Po III rozbiorze Polski w 1795 roku uczelnia działała jako Szkoła Główna Wileńska[3].

Cesarski Uniwersytet Wileński[edytuj]

 Zobacz też kategorię: Cesarski Uniwersytet Wileński.

W 1803 roku odzyskała swój status i za zgodą cara Aleksandra I funkcjonowała pod nazwą Cesarskiego Uniwersytetu Wileńskiego uzyskując szeroką autonomię. Uniwersytetowi zostało podporządkowane szkolnictwo ośmiu guberni zamieszkałych przez prawie 9 milionów ludzi. Był największą szkołą wyższą nie tylko w zaborze rosyjskim, ale także w państwie rosyjskim[4]. Mimo rozbiorów Polski uczelnia utrzymała wysoki poziom nauczania.

W okresie aż do powstania listopadowego uczelnia przeżyła kolejny, krótki okres świetności i była najsilniejszą pod względem naukowym uczelnią polską. Do najbardziej znanych uczonych tego okresu związanych z Uniwersytetem należą: Wawrzyniec Gucewicz, Jan Śniadecki, Jędrzej Śniadecki, Hieronim Stroynowski, Franciszek Narwojsz, Joachim Lelewel, Michał Oczapowski, Szymon Dowkont i Józef Frank – syn Johanna Petera Franka. W okresie tym na uczelni studiowało też dwóch najbardziej znanych polskich poetów romantycznych: Adam Mickiewicz i Juliusz Słowacki. W 1817 r. na uniwersytecie zawiązało się Towarzystwo Filomatyczne[5].

Cesarska Wileńska Akademia Medyko-Chirurgiczna[edytuj]

Po stłumieniu powstania listopadowego car Mikołaj I ukazem z 1 maja 1832 zamknął Uniwersytet Wileński[6]. Była to kara za udział wielu uczonych i studentów w powstaniu. Tym samym ukazem car zdecydował o przekazaniu wydziałów medycznego i teologicznego pod zarząd Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w celu reorganizacji. Z wydziału medycznego miała powstać akademia medyczna, a z wydziału teologicznego akademia duchowna. Część majątku zlikwidowanego uniwersytetu przeznaczono na potrzeby obu tych uczelni. Obserwatorium Astronomiczne Uniwersytetu Wileńskiego przekazano pod zarząd Akademii Nauk. Zlikwidowany został Wileński Okręg Naukowy, a wszystkie jego szkoły, w tym Liceum Krzemienieckie przyłączono do Białoruskiego Okręgu Naukowego. Bezcenne zbiory biblioteki Liceum Krzemienieckiego do tej pory stanowią fundament Ukraińskiej Biblioteki Narodowej[7]. Ukazem z 31 sierpnia 1832 roku car Mikołaj I zarządził utworzenie Cesarskiej Wileńskiej Akademii Medyko-Chirurgicznej ze stanem 200 studentów[8]. Jej uroczyste otwarcie nastąpiło 1 września 1832 roku. Akademia funkcjonowała przez następnych 10 lat. 26 kwietnia 1834 roku car zadecydował o przekazaniu tej części majątku Uniwersytetu Wileńskiego, która nie została przejęta przez Akademię Medyko-Chirurgiczną i Akademię Duchowną, do Uniwersytetu św. Włodzimierza w Kijowie i do Cesarskiego Uniwersytetu Charkowskiego[9]. 20 sierpnia 1840 roku na wniosek Ministra Oświecenia Narodowego zdecydowano o przekształceniu Akademii Medyko-Chirurgicznej w wydział lekarski Uniwersytetu św. Włodzimierza w Kijowie[10]. 31 grudnia 1841 roku car Mikołaj I podpisał ukaz o jej ostatecznym zamknięciu w dniu 1 sierpnia 1842 roku[11].

Wileńska Akademia Duchowna po przeniesieniu w 1842 roku do Petersburga została przekształcona w Cesarską Rzymskokatolicką Akademię Duchowną.

Uniwersytet Stefana Batorego[edytuj]

Uczelnia została ponownie odtworzona dopiero w 1919 roku. Duże zasługi dla odnowienia Uniwersytetu miał Józef Kazimierz Ziemacki. W czerwcu 1919 powstał Komitet Wykonawczy Odbudowy Wileńskiego Uniwersytetu pod przewodnictwem J. Ziemackiego, mianowano go honorowym rektorem. Wielomiesięczne starania zakończyły się sukcesem. Pierwszym oficjalnym rektorem USB został Michał M. Siedlecki. Uniwersytet uzyskał wtedy nazwę Uniwersytet Stefana Batorego w Wilnie. Językiem wykładowym w okresie międzywojennym był język polski. W okresie międzywojennym uczelnia nie dorównała dawnej świetności. Jednym z najlepszych wydziałów była filologia polska, w cieniu której powstała grupa poetycka Żagary, do której m.in. należeli Teodor Bujnicki i Czesław Miłosz. Na wydziale historii kształcił się wówczas Paweł Jasienica, a wykładali m.in. Feliks Koneczny, Henryk Elzenberg, Stanisław Pigoń, Marian Zdziechowski. W 1938 r. utworzono Wydział Rolniczy[12].

 Zobacz też kategorię: Uniwersytet Stefana Batorego w Wilnie.

Okres II wojny światowej[edytuj]

Po 17 września 1939 roku Wilno zostało zajęte przez wojska rosyjskie, a 28 października miasto wraz z uczelnią przejęły władze Republiki Litewskiej. Wprowadzono po raz pierwszy jako oficjalny język wykładowy język litewski, choć z braku własnych kadr pozostawiono na stanowiskach wielu polskich profesorów, którzy prowadzili zajęcia nadal po polsku. 15 grudnia 1939 roku polska uczelnia została zamknięta przez litewskie władze; z uniwersytetu w Kownie przeniesiono Wydział Prawa i Wydział Nauk Humanistycznych, zaś rektorem UW został prof. Mykolas Biržiška. Wydziały Uniwersytetu Stefana Batorego – Prawa i Nauk Społecznych, Medycyny, Humanistyczny i Matematyczno-Przyrodniczy działały w podziemiu. W roku 1943 Uniwersytet Wileński został zamknięty przez władze niemieckie, część profesorów aresztowano i zesłano do obozu w Stutthof.

Okres powojenny[edytuj]

Jesienią 1944 roku wznowiono działalność. Uczelnia stała się prowincjonalnym uniwersytetem ZSRR, ale nadal z głównym językiem wykładowym litewskim (a niektóre przedmioty w jęz. rosyjskim).

W 1945 r. polskim profesorom i studentom dawnego Uniwersytetu Stefana Batorego nie pozwolono nauczać na swojej macierzystej wileńskiej uczelni. Wilno znalazło się w granicach Związku Sowieckiego. Kilku profesorów i docentów dawnego Uniwersytetu znalazło się na obczyźnie: w Londynie powstała organizacja o nazwie Społeczność Akademicka USB, której członkami byli m.in. Stanisław Kościałkowski, Wacław Komarnicki, Wiktor Sukiennicki, Walerian Meysztowicz i Marian Bohusz-Szyszko, który utworzył szkołę malarską. Znakomita większość ocalałej kadry naukowej, administracja i studenci przymusowo wysiedleni z ojczystej ziemi, trafili do Torunia, gdzie powstawał nowy uniwersytet. Do Torunia przyjechali m.in. rektor Władysław Dziewulski i prorektor Tadeusz Czeżowski oraz profesorowie: Jan Prüffer, Henryk Elzenberg, Tymon Niesiołowski, Konrad Górski, Jerzy Remer, Wilhelmina Iwanowska, Stefan Srebrny i wielu innych.

Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu kontynuuje tradycję Uniwersytetu Stefana Batorego. Do Torunia trafiła też część pamiątek po Uniwersytecie Stefana Batorego.

Od odzyskaniu przez Litwę niepodległości w 1990 roku uniwersytet nosi nazwę: Vilniaus Universitetas, a oficjalnym językiem wykładowym jest język litewski, a niektóre studia są prowadzone w jęz. angielskim.

Uniwersytet Wileński jest największą uczelnią Litwy. W roku 2005 studiowało na nim 22 618 studentów, z tego 15 789 w trybie dziennym.

Uniwersytet składa się z 12 wydziałów, posiada również ogród botaniczny, obserwatorium astronomiczne i centrum obliczeniowo-badawcze.

Rektorzy[edytuj]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Rektorzy Uniwersytetu Wileńskiego.

Rektorzy Szkoły Głównej Wileńskiej (1779–1803) i Cesarskiego Uniwersytetu Wileńskiego (1803–1832)[13]:

Rektorzy Uniwersytetu Stefana Batorego (1919–1939):

 Z tym tematem związana jest kategoria: Rektorzy Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie.

Rektorzy Uniwersytetu Wileńskiego 1940–1955

Rektorzy Uniwersytetu im. Vincasa Kapsukasa 1955–1990

Rektorzy Uniwersytetu Wileńskiego 1990–2007

Kadra naukowa[edytuj]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Wykładowcy Uniwersytetu Wileńskiego.

Absolwenci[edytuj]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Absolwenci Uniwersytetu Wileńskiego.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Rodzimowierstwo. W: Stanisław Potrzebowski: Słowiański ruch Zadruga. Szczecin: Wydawnictwo Triglav, 2016, s. 188. ISBN 978-83-62586-96-7.
  2. Prawo rzymskie, słownik encyklopedyczny pod redakcją Witolda Wołodkiewicza, Warszawa 1986, s. 226.
  3. Magdalena Gawrońska-Garstka, Rys historii Uniwersytetu Wileńskiego, w: Przegląd Naukowo-Metodyczny. Edukacja dla Bezpieczeństwa nr 3, 2009, s. 71.
  4. Egidijus Aleksandravičius, Antanas Kulakauskas, Pod władzą carów. Litwa w XIX wieku, Kraków 2003, s. 263.
  5. Literatura polska : przewodnik encyklopedyczny. Julian Krzyżanowski (red.). T. 1: A–M. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1984, s. 261–262. ISBN 83-01-05368-2.
  6. Józef Bieliński: Stan nauk lekarskich za czasów Akademii Medyko-Chirurgicznej Wileńskiej, bibliograficznie przedstawiony : przyczynek do dziejów medycyny w Polsce. Warszawa: 1888, s. 13-14.
  7. Egidijus Aleksandravičius, Antanas Kulakauskas: Pod władzą carów. Litwa w XIX wieku. Kraków: 2003, s. 79-80.
  8. Józef Bieliński: Stan nauk lekarskich za czasów Akademii Medyko-Chirurgicznej Wileńskiej, bibliograficznie przedstawiony : przyczynek do dziejów medycyny w Polsce. Warszawa: 1888, s. 15.
  9. Józef Bieliński: Stan nauk lekarskich za czasów Akademii Medyko-Chirurgicznej Wileńskiej, bibliograficznie przedstawiony : przyczynek do dziejów medycyny w Polsce. Warszawa: 1888, s. 84.
  10. Józef Bieliński: Stan nauk lekarskich za czasów Akademii Medyko-Chirurgicznej Wileńskiej, bibliograficznie przedstawiony : przyczynek do dziejów medycyny w Polsce. Warszawa: 1888, s. 86.
  11. Józef Bieliński: Stan nauk lekarskich za czasów Akademii Medyko-Chirurgicznej Wileńskiej, bibliograficznie przedstawiony : przyczynek do dziejów medycyny w Polsce. Warszawa: 1888, s. 92.
  12. Ustawa z dnia 9 kwietnia 1938 r. o utworzeniu Wydziału Rolniczego w Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie (Dz.U. z 1938 r. Nr 26, poz. 233).
  13. Daniel Beauvois: Szkolnictwo polskie na ziemiach litewsko-ruskich 1803–1832. T. 1: Uniwersytet Wileński. Lublin: Redakcja Wydawnictw Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 1991, s. 55–72. ISBN 83-228-0214-5.

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]