Ślazowate
![]() Ślaz zaniedbany | |
Systematyka[1][2] | |
Domena | |
---|---|
Królestwo | |
Podkrólestwo | |
Nadgromada | |
Gromada | |
Podgromada | |
Nadklasa | |
Klasa | |
Nadrząd | |
Rząd | |
Rodzina |
ślazowate |
Nazwa systematyczna | |
Malvaceae Juss. Gen. Pl.: 271. 4 Aug 1789, nom. cons. |
Ślazowate, malwowate (Malvaceae Juss.) – rodzina roślin należąca do rzędu ślazowców (Malvales). Obejmuje 244 rodzaje z 4225 gatunkami[3]. Są to rośliny zielne, krzewy i drzewa szeroko rozprzestrzenione na Ziemi, we wszystkich niemal strefach klimatycznych. Większość gatunków występuje w strefie tropikalnej. Podrodziny Malvoideae i Bombacoideae najbardziej zróżnicowane są na kontynentach amerykańskich, Byttnerioideae, Grewioideae i Sterculioideae rozprzestrzenione są w strefie równikowej, a rośliny z podrodziny Tilioideae rosną na półkuli północnej[4].
W Polsce występują dziko lub jako rośliny uprawiane lub dziczejące gatunki z rodzajów: anoda (Anoda), ketmia (Hibiscus), malwa (Alcea), prawoślaz (Althaea), ślaz (Malva), ślazówka (Lavatera), ślęzawa (Malope), zaślaz (Abutilon)[5]. Rośliny z tej rodziny produkują cyklopropenowe kwasy tłuszczowe i chinony z terpenoidów[2]. U licznych przedstawicieli występują komórki śluzowe (wytwarzające śluzy)[6].
Ważne znaczenie ekonomiczne ma kakaowiec właściwy dostarczający nasion zwanych kakao, służących do wyrobu wielu produktów spożywczych, ale stosowanych też w farmacji i kosmetyce (zob. proszek kakaowy, masło kakaowe, czekolada). Nasiona koli, bogate w kofeinę, służą do aromatyzowania napojów. Jadalnych owoców dostarczają rośliny z rodzajów durian, baobab, ketmia, Quararibea, jako warzywa spożywane są młode pędy niektórych gatunków ketmii, juty i baobabów. Ważnymi roślinami włóknodajnymi są przedstawiciele rodzaju bawełna. Puchowiec pięciopręcikowy dostarcza włókna kapok. Włókna juta pozyskiwane są z roślin z rodzaju juta, ale też wielu innych gatunków tej rodziny (ketmia konopiowata, Clappertonia ficifolia, Decaschistia capitata, Malachra capitata i in.). Wiele roślin stosowanych jest w ziołolecznictwie i kosmetologii (np. ślaz, sferomalwa, ślazowiec). Rodzaje drzewiaste takie jak lipa, topolipka, ogorzałka, Heritiera dostarczają cenionego surowca drzewnego. Bardzo liczne rośliny z tej rodziny uprawiane są jako ozdobne ze względu na efektowne kwiaty, ale też jako cienio- i miododajne drzewa[3].
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]- Pokrój
- Rośliny zielne, krzewy i drzewa, rzadko pnącza. Cechują się okryciem pędów kępiasto skupionymi lub gwiazdkowatymi włoskami, czasem zmieszanymi z włoskami pojedynczymi, gruczołkami i łuskami, rzadko też z kolcami[3].
- Liście
- Ulistnienie skrętoległe. Liście pojedyncze lub dłoniasto złożone, o blaszce całobrzegiej, ząbkowanej, piłkowanej, karbowanej i w różnym stopniu wcinanej. Przylistki obecne, choć czasem zredukowane lub szybko opadające. Ogonek liściowy na obu końcach zwykle nieco zgrubiały[3].
- Kwiaty
- Zwykle obupłciowe i promieniste (nieco asymetryczne u Helicteroideae). Zebrane w kwiatostany będące w różnym stopniu zmodyfikowaną wierzchotką, na ogół z podsadkami. Kwiatostany wyrastają w różnych pozycjach – szczytowo, w kątach liści, zdarza się także kaulifloria. Na szypule kwiatowej częsty jest kieliszek tworzony z trzech lub większej liczby zrośniętych listków. Kielich składa się z 5 działek zwykle wolnych, rzadziej zrośniętych w różnym stopniu, czasem też barwnych – pełniących funkcję powabni. na wewnętrznej stronie działek u części przedstawicieli (czasem na płatkach) wykształcają się miodniki. Korona tworzona jest przez pięć płatków, zwykle wolnych, ew. zrastających się u nasady, czasem także z nitkami pręcików. Pręciki i słupki umieszczone są na wypukłym dnie kwiatowym (wyżej niż nasada okwiatu), tworzącym androgynofor. Liczne pręciki (od 5 do ponad tysiąca) skupione są grupach, o nitkach nagich lub w różnym stopniu zrastających się, w tym też w formie cylindra otaczających zalążnię. Ta jest górna i powstaje zwykle z 5 owocolistków, czasem większej lub mniejszej ich liczby. Owocolistki mogą pozostać wolne lub zrastają się. Zwieńczone są pojedynczymi lub zrastającymi się szyjkami słupka, czasem na szczycie rozgałęzioną. Znamiona są połączone lub podzielone[3].
- Owoce
- Pękające lub niepękające torebki, czasem rozłupnie, skrzydlaki[3], jagody lub orzechy[4]. Torebki bywają wyścielone włoskami lub są mięsiste, z miąższem. Nasiona często owłosione, oskrzydlone lub okryte osnówką[3].
Systematyka
[edytuj | edytuj kod]- Pozycja systematyczna rodziny według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016)
ślazowce |
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
- Podział rodziny według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016)
Do rodziny należą 243 rodzaje zawierające ponad 4225 gatunków. W dawniejszych systemach klasyfikacyjnych wiele z tych grup wyróżnianych było w randze odrębnych rodzin, jednak w świetle współczesnej wiedzy tradycyjnie wyróżniane taksony miały charakter parafiletyczny lub polifiletyczny[2][4]. Zresztą cechy diagnostyczne wyróżniające przedstawicieli rodzin tradycyjnie wyróżnianych (Malvaceae, Bombacaceae Kunth, Sterculiaceae Ventenat i Tiliaceae Jussieu) były nieostre i różnie ujmowane, tak że wiele rodzajów różnie przez różnych badaczy było klasyfikowanych. Badania molekularne potwierdziły monofiletyzm tylko ślazowatych Malvaceae sensu stricto tj. we współczesnym ujęciu podrodziny Malvoideae[4]. W obrębie rodziny wyróżnia się obecnie 9 grup roślin w randze podrodzin[2].
ślazowate |
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||
- Wykaz rodzajów[7]
Podrodzina Grewioideae Hochreutiner
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8b/Grewia_laevigata_Vahl.jpg/220px-Grewia_laevigata_Vahl.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/94/Entelea_arborescens_kz2.jpg/220px-Entelea_arborescens_kz2.jpg)
- Należy tu ok. 25 rodzajów z 770 gatunkami występującymi w strefie międzyzwrotnikowej[2].
- Ancistrocarpus Oliv.
- Apeiba Aubl.
- Clappertonia Meisn.
- Colona Cav.
- Corchorus L. – juta
- Desplatsia Bocq.
- Duboscia Bocq.
- Eleutherostylis Burret
- Entelea R. Br.
- Erinocarpus Nimmo ex J. Graham
- Glyphaea Hook. f.
- Goethalsia Pittier
- Grewia L. – grewia[8]
- Heliocarpus L.
- Hydrogaster Kuhlm.
- Luehea Willd.
- Lueheopsis Burret
- Microcos L.
- Mollia Mart.
- Pseudocorchorus Capuron
- Sparrmannia L. f. – lipka
- Tetralix Griseb.
- Trichospermum Blume
- Triumfetta L.
- Vasivaea Baill.
- Vinticena Steud.
Podrodzina Byttnerioideae Hochreutiner
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b1/Commersonia_hermanniifolia_Dee_Why.jpg/220px-Commersonia_hermanniifolia_Dee_Why.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8e/Starr-011205-0008-Melochia_umbellata-flowers_and_fruits-Keaukaha-Hawaii_%2824175993389%29.jpg/220px-Starr-011205-0008-Melochia_umbellata-flowers_and_fruits-Keaukaha-Hawaii_%2824175993389%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/10/Desert_Rose_%28Hermannia_grandiflora%29_%2832750315915%29.jpg/220px-Desert_Rose_%28Hermannia_grandiflora%29_%2832750315915%29.jpg)
- Należy tu ok. 26 rodzajów z 650 gatunkami występującymi w strefie międzyzwrotnikowej, a szczególnie w Ameryce Południowej[2].
Plemię Byttnerieae
- Abroma Jacq.
- Ayenia L.
- Byttneria Loefl.
- Kleinhovia L.
- Leptonychia Turcz.
- Maxwellia Baill.
- Megatritheca Cristóbal
- Rayleya Cristóbal
- Scaphopetalum Mast.
Plemię Lasiopetaleae
- Commersonia J. R. Forst. & G. Forst.
- Guichenotia J. Gay
- Hannafordia F. Muell.
- Keraudrenia J. Gay
- Lasiopetalum Sm.
- Lysiosepalum F. Muell.
- Rulingia R. Br.
- Seringia J. Gay
- Thomasia J. Gay
Plemię Hermannieae
- Dicarpidium F. Muell.
- Gilesia F. Muell.
- Hermannia L.
- Melochia L.
- Waltheria L.
Plemię Theobromateae
- Glossostemon Desf.
- Guazuma Mill.
- Herrania Goudot
- Theobroma L. – kakaowiec
Podrodzina Brownlowioideae Burret
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/10/Desert_Rose_%28Hermannia_grandiflora%29_%2832750315915%29.jpg/220px-Desert_Rose_%28Hermannia_grandiflora%29_%2832750315915%29.jpg)
- Należy tu 8–9 rodzajów z 68 gatunkami. Takson opisywany także w randze odrębnej rodziny Berryaceae Doweld lub Brownlowiaceae Cheek[2].
- Berrya Roxb.
- Brownlowia Roxb.
- Christiana DC.
- Diplodiscus Turcz.
- Hainania Merr.
- Indagator Halford
- Jarandersonia Kosterm.
- Pentace Hassk.
- Pityranthe Thwaites
Podrodzina Dombeyoideae Beilschmied
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/Kanaka_champa.jpg/220px-Kanaka_champa.jpg)
- Należy tu 20–21 rodzajów z 381 gatunkami. Takson wyróżniany czasem jako odrębna rodzina Dombeyaceae Desfontaines. Rośliny występują głównie w Afryce i południowej Azji, szczególnie licznie na Madagaskarze i Maskarenach[2].
- Astiria Lindl.
- Burretiodendron Rehder
- Cheirolaena Benth.
- Corchoropsis Siebold & Zucc.
- Dombeya Cav.
- Eriolaena DC.
- Harmsia K. Schum.
- Helmiopsiella Arènes
- Helmiopsis H. Perrier
- Melhania Forssk.
- Nesogordonia Baill.
- Paradombeya Stapf
- Paramelhania Arènes
- Pentapetes L.
- Pterospermum Schreb.
- Ruizia Cav.
- Schoutenia Korth.
- Sicrea (Pierre) Hallier f.
- Trochetia DC.
- Trochetiopsis Marais
Podrodzina Helicteroideae Meisner
- Należy tu 12 rodzajów z 95 gatunkami. Takson opisywany był jako odrębna rodzina Durionaceae Cheek, Helicteraceae J. Agardh i Triplochitonaceae Schumann. Zaliczane tu rośliny występują w tropikach, zwłaszcza w Azji południowo-wschodniej[2].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/62/Sterculia_fruit.jpg/220px-Sterculia_fruit.jpg)
- Boschia Korth.
- Coelostegia Benth.
- Cullenia Wight
- Durio Adans. – durian
- Helicteres L.
- Kostermansia Soegeng
- Mansonia J. R. Drumm. ex Prain
- Neesia Blume
- Neoregnellia Urb.
- Reevesia Lindl.
- Triplochiton K. Schum.
- Ungeria Schott & Endl.
Podrodzina Sterculioideae Burnett
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6a/Cola_acuminata%2C_flower_of_the_Kola_Nut_tree_%289906050364%29.jpg/220px-Cola_acuminata%2C_flower_of_the_Kola_Nut_tree_%289906050364%29.jpg)
- Należy tu 12 rodzajów z 430 gatunkami. Takson opisywany był jako odrębna rodzina Sterculiaceae Salisbury. Zaliczane tu rośliny występują w strefie międzyzwrotnikowej[2].
- Acropogon Schltr.
- Brachychiton Schott & Endl.
- Cola Schott & Endl. – kola
- Firmiana Marsili
- Franciscodendron B. Hyland & Steenis
- Heritiera Aiton
- Hildegardia Schott & Endl.
- Octolobus Welw.
- Pterocymbium R. Br.
- Pterygota Schott & Endl.
- Scaphium Schott & Endl.
- Sterculia L.
Podrodzina Tilioideae Arnott – lipowe
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c5/Bombus_terrestris_queen_-_Tilia_cordata_-_Keila.jpg/220px-Bombus_terrestris_queen_-_Tilia_cordata_-_Keila.jpg)
- Należą tu 3 rodzaje z 50 gatunkami. Takson opisywany był jako odrębna rodzina Tiliaceae Jussieu[2].
- Craigia W. W. Sm. & W. E. Evans
- Mortoniodendron Standl. & Steyerm.
- Tilia L. – lipa
Podrodzina Malvoideae Burnett – ślazowe
- Podrodzina obejmująca 78 rodzajów z 1670 gatunkami. Opisywana w niektórych systemach jako rodzina ślazowatych Malvaceae sensu stricto (np. w systemie Reveala).
Plemię Gossypieae
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7c/Gossypium_arboreum2.jpg/220px-Gossypium_arboreum2.jpg)
- Alyogyne Alef.
- Cephalohibiscus Ulbr.
- Cienfuegosia Cav.
- Gossypioides Skovst. ex J. B. Hutch.
- Gossypium L. – bawełna
- Hampea Schltdl.
- Kokia Lewton
- Lebronnecia Fosberg
- Thespesia Sol. ex Corrêa – topolipka
Plemię Hibisceae
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2c/Abelmoschus_manihot.jpg/220px-Abelmoschus_manihot.jpg)
- Abelmoschus Medik. – piżmian
- Anotea (DC.) Kunth
- Cenocentrum Gagnep.
- Decaschistia Wight & Arn.
- Fioria Mattei
- Helicteropsis Hochr.
- Hibiscadelphus Rock
- Hibiscus L. – ketmia
- Humbertianthus Hochr.
- Humbertiella Hochr.
- Kosteletzkya C. Presl
- Macrostelia Hochr.
- Malachra L.
- Malvaviscus Fabr.
- Megistostegium Hochr.
- Papuodendron C. T. White
- Pavonia Cav.
- Peltaea (C. Presl) Standl.
- Perrierophytum Hochr.
- Phragmocarpidium Krapov.
- Radyera Bullock
- Rojasimalva Fryxell
- Senra Cav.
- Symphyochlamys Gürke
- Talipariti Fryxell
- Urena L.
- Wercklea Pittier & Standl.
Plemię Kydieae
- Dicellostyles Benth.
- Julostylis Thwaites
- Kydia Roxb.
- Nayariophyton T. K. Paul
Plemię Malveae
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9c/Indian_abutilon_Abutilon_indicum_3268.jpg/220px-Indian_abutilon_Abutilon_indicum_3268.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d5/Alcea_July_2011-2.jpg/220px-Alcea_July_2011-2.jpg)
- Abutilon Mill. – zaślaz
- Acaulimalva Krapov.
- Akrosida Fryxell & Fuertes
- Alcea L. – malwa
- Allosidastrum (Hochr.) Krapov. et al.
- Allowissadula D. M. Bates
- Althaea L. – prawoślaz
- Anisodontea C. Presl
- Anoda Cav. – anoda
- Asterotrichion Klotzsch
- Bakeridesia Hochr.
- Bastardia Kunth
- Bastardiastrum (Rose) D. M. Bates
- Bastardiopsis (K. Schum.) Hassl.
- Batesimalva Fryxell
- Billieturnera Fryxell
- Briquetia Hochr.
- Callirhoe Nutt.
- Calyculogygas Krapov.
- Calyptraemalva Krapov.
- Corynabutilon (K. Schum.) Kearney
- Cristaria Cav.
- Dendrosida Fryxell
- Dirhamphis Krapov.
- Eremalche Greene
- Fryxellia D. M. Bates
- Fuertesimalva Fryxell
- Gaya Kunth
- Gynatrix Alef.
- Herissantia Medik.
- Hochreutinera Krapov.
- Hoheria A. Cunn.
- Horsfordia A. Gray
- Iliamna Greene
- Kearnemalvastrum D. M. Bates
- Kitaibela Willd. – kitajbela
- Krapovickasia Fryxell
- Lavatera L. – ślazówka
- Lawrencia Hook.
- Lecanophora Speg.
- Malacothamnus Greene
- Malope L. – ślęzawa
- Malva L. – ślaz
- Malvastrum A. Gray – malwoślaz
- Malvella Jaub. & Spach
- Meximalva Fryxell
- Modiola Moench
- Modiolastrum K. Schum.
- Monteiroa Krapov.
- Napaea L.
- Neobaclea Hochr.
- Neobrittonia Hochr.
- Nototriche Turcz.
- Palaua Cav.
- Periptera DC.
- Phymosia Desv. ex Ham.
- Plagianthus J. R. Forst. & G. Forst.
- Pseudabutilon R. E. Fr.
- Rhynchosida Fryxell
- Robinsonella Rose & Baker f.
- Sida L. – ślazowiec
- Sidalcea A. Gray – ślazownik
- Sidasodes Fryxell & Fuertes
- Sidastrum Baker f.
- Sphaeralcea A. St.-Hil. – sferomalwa
- Tarasa Phil.
- Tetrasida Ulbr.
- Wissadula Medik.
Podrodzina Bombacoideae Burnett – wełniakowe
- Podrodzina obejmująca 90 gatunków grupowanych w 16 do 28 rodzajów (w zależności od ujęcia systematycznego). Opisywana w niektórych systemach jako rodzina wełniakowatych Bombacaceae Kunth.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a8/Adansonia_grandidieri04.jpg/220px-Adansonia_grandidieri04.jpg)
- Adansonia L. – baobab
- Aguiaria Ducke
- Bernoullia Oliv.
- Bombax L. – wełniak
- Camptostemon Mast.
- Catostemma Benth.
- Cavanillesia Ruiz & Pav.
- Ceiba Mill. – puchowiec
- Chiranthodendron Larreat.
- Eriotheca Schott & Endl.
- Fremontodendron Coville
- Gyranthera Pittier
- Huberodendron Ducke
- Lagunaria (DC.) Rchb.
- Matisia Humb. & Bonpl.
- Neobuchia Urb.
- Ochroma Sw. – ogorzałka
- Pachira Aubl.
- Patinoa Cuatrec.
- Pentaplaris L. O. Williams & Standl.
- Phragmotheca Cuatrec.
- Pseudobombax Dugand
- Quararibea Aubl.
- Rhodognaphalon (Ulbr.) Roberty
- Scleronema Benth.
- Septotheca Ulbr.
- Spirotheca Ulbr.
- Uladendron Marc.-Berti
- Pozycja w systemie Reveala (1993–1999)
Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa ukęślowe (Dilleniidae Takht. ex Reveal & Tahkt.), nadrząd Malvanae Takht., rząd ślazowce (Malvales Dumort.), podrząd Malvineae Rchb., rodzina ślazowate (Malvaceae Juss.)[9].
Rodzina ślazowatych według Reveala jest wąsko wydzielona i odpowiada podrodzinie Malvoideae według ujęcia Angiosperm Phylogeny Website.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ a b c d e f g h i j k Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2016-11-02] (ang.).
- ↑ a b c d e f g Maarten J.M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase: Plants of the World. Richmond UK, Chicago USA: Kew Publishing, Royal Botanic Gardens, The University of Chicago Press, 2017, s. 388-393. ISBN 978-1-842466346.
- ↑ a b c d Margaret M. Hanes: Malvaceae Jussieu. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2019-07-25].
- ↑ Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Vascular Plants of Poland - A Checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 1995. ISBN 83-85444-38-6.
- ↑ Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe 2. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 133. ISBN 83-7079-779-2.
- ↑ United States Department of Agriculture Agricultural Research Service: Family: Malvaceae Juss.. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-02-19]. (ang.).
- ↑ Włodzimierz Seneta: Drzewa i krzewy liściaste. D-H. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1996, s. 257. ISBN 83-01-12029-0.
- ↑ Crescent Bloom: Malvaceae. The Compleat Botanica. [dostęp 2010-02-19]. (ang.).
- EoL: 4321
- Flora of China: 10534
- Flora of North America: 10534
- GBIF: 6685
- identyfikator iNaturalist: 48797
- IPNI: 30000208-2
- ITIS: 21608
- NCBI: 3629
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:30000208-2
- Tela Botanica: 100935
- identyfikator Tropicos: 42000104
- identyfikator taksonu Fossilworks: 53879
- CoL: CDB