Michał Anioł

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Michał Anioł Buonarroti)
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy włoskiego artysty. Zobacz też: inne znaczenia tego pojęcia.
Michelangelo Buonarroti
Michelangelo-Buonarroti crop.jpg
Jacopino del Conte, Portret Michała Anioła (fragment), ok. 1535, Casa Buonarroti, Florencja[1].
Imiona i nazwisko Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni
Data i miejsce urodzenia 6 marca 1475
Caprese
Data i miejsce śmierci 18 lutego 1564
Rzym
Narodowość Włoch
Dziedzina sztuki malarstwo, rzeźba, poezja
Styl renesans, prekursor baroku
Ważne dzieła freski w Kaplicy Sykstyńskiej
Pietà
Dawid
projekt kopuły Bazyliki św. Piotra
Muzeum artysty http://www.ibiblio.org/wm/paint/auth/michelangelo/
Galeria w Wikimedia Commons Galeria w Wikimedia Commons
Teksty na Wikiźródłach Teksty na Wikiźródłach
Cytaty w Wikicytatach Cytaty w Wikicytatach

Michelangelo Buonarroti (Michał Anioł, Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni[2]; ur. 6 marca 1475 w Caprese, prowincji Toskanii we Włoszech, zm. 18 lutego 1564 w Rzymie) – włoski malarz, rzeźbiarz, poeta i architekt epoki Odrodzenia.

Autor między innymi fresków w Kaplicy Sykstyńskiej. Wśród rzeźb najbardziej znane są Pietà i Dawid. Z dzieł architektonicznych – projekt kopuły bazyliki świętego Piotra. Jego działalność artystyczna jest związana z Bolonią (1494–1495), Florencją (1501–1505, 1517–1534) a przede wszystkim z Rzymem (1496–1501, 1505–1517, 1534–1564), gdzie twórczość artysty objęta została mecenatem papieskim. Wykształcony we florenckim warsztacie malarza Domenico Ghirlandaio, a w dziedzinie rzeźby w pracowni Bertolda di Giovanniego. Wbrew obiegowym opiniom to nie Michał Anioł zaprojektował mundury Watykańskiej Gwardii Szwajcarskiej[3].

Młodość[edytuj | edytuj kod]

Michał Anioł urodził się w rodzinie Buonarroti Simoni należącej do starych florenckich rodów mieszczańskich. Gdy miał zaledwie kilka tygodni, jego rodzina przeniosła się do Florencji. Jego ojciec Lodovico pełnił w tym czasie obowiązki burmistrza Chiusi i Caprese. Matka, Francesca di Neri di Miniato del Sera, zmarła 6 grudnia 1481 roku, kiedy artysta miał 6 lat. Z tego względu młody Michał Anioł był wychowywany przez spokrewnioną rodzinę kamieniarzy, co ukierunkowało jego późniejsze zainteresowania.

Od 1 kwietnia 1488 roku rozpoczął terminowanie w pracowni Domenica Ghirlandaia, uznanego florenckiego malarza. W okresie tym artysta poznał techniki malowania fresków, jednakże bardziej pociągała go rzeźba. Rok później przeszedł do pracowni rzeźbiarza Bertolda di Giovanni, który zarządzając zbiorem Medyceuszów, wprowadził Michała Anioła w otoczenie Lorenza de’ Medici, zw. il Magnifico (Wawrzyńca Wspaniałego), władcy Florencji. Przebywał na jego dworze w latach 1490-1492.

Z tego względu często odwiedzał ogrody pałacu Medyceuszów, tam też zwrócił na jego prace uwagę Lorenzo de' Medici, który roztoczył opiekę nad młodym wówczas chłopcem zapewniając mu mieszkanie na terenie pałacu, wykształcenie oraz stałą pensję. Jego edukacją zajmowali się dwaj myśliciele i filozofowie: Marsilio Ficino, założyciel szkoły ateńskiej we Florencji, i hrabia Giovanni della Mirandola. W okresie tym powstały takie dzieła jak płaskorzeźby Madonna przy schodach (ok. 1490–1492 rok) i Bitwa centaurów (1491–1492 rok, obydwa dzieła znajdują się obecnie w Casa Buonarroti we Florencji).

W roku 1494 przebywając w Bolonii wyrzeźbił świecznik w formie klęczącego, nagiego anioła i posągi świętych: Petroniusza i Prokulusa w San Domenico.

Początki twórczości[edytuj | edytuj kod]

Po śmierci Wawrzyńca Wspaniałego Michał Anioł opuścił pałac Medyceuszów i wrócił do rodzinnego domu. Pracował nad posągiem Herkulesa (dzieło zaginęło w XVIII wieku). W tym czasie studiował też anatomię, wykonując potajemnie sekcje zwłok w szpitalu przy klasztorze Santo Spirito za cichą zgodą przeora. W dowód wdzięczności wyrzeźbił dla klasztoru drewniany krucyfiks – jedyną w swoim dorobku polichromowaną rzeźbę w drewnie.

W roku 1495 kuzyn Wawrzyńca Medyceusza zamówił wykonanie rzeźby śpiącego Kupidyna. Dzieło tak dokładnie oddawało antyczne kanony piękna, że Wawrzyniec namówił Michała Anioła na spatynowanie rzeźby. Tak spreparowane dzieło zostało sprzedane handlarzom i dotarło do Rzymu, nabyte tam przez Rafaela Riario, znawcę sztuki i protektora artystów, tytularnego kardynała San Giorgio al Velabro. Jednakże szybko do uszu kardynała dotarła informacja, że dzieło zostało wykonane we Florencji. Dzięki temu zdarzeniu Michał Anioł pod koniec czerwca 1496 roku przyjechał do Rzymu, gdzie wykonał kilka zleceń (posąg Bachusa, inną wersję Kupidyna), między innymi Pietę Watykańską (1497–1500), która znajduje się w Bazylice św. Piotra w Rzymie. W roku 1501 na prośbę ojca powrócił do Florencji, gdzie podjął się wyrzeźbienia posągu Dawida. Prace nad tym dziełem zakończył 25 stycznia 1504 roku. Posąg stanął przed pałacem florenckiej Signorii. W tym samym czasie powstała także Madonna dla kościoła Notre-Dame w Brugii.

We Florencji artysta zajął się wykonaniem na zamówienie dzieł do katedry florenckiej: posągów do Ołtarza Piccolominiego oraz 12 posągów apostołów. W roku 1504 otrzymał zamówienie na dekorację ściany w Palazzo Vecchio, naprzeciw bitwy zaczętej przez Leonarda da Vinci. Tematem obrazu było zaskoczenie kąpiących się florenckich żołnierzy przez nieprzyjaciół w bitwie pod Cascina. Nie wykończył kartonu do tego dzieła, fragmenty kompozycji znane są tylko z rycin Markantonia i A. Veneziana.

Dalsza twórczość[edytuj | edytuj kod]

Michał Anioł został zaproszony w roku 1505 do Rzymu przez papieża Juliusza II. Był to pierwszy z siedmiu papieży, dla których artysta pracował w Rzymie. Buonarroti zaczął realizację papieskiego grobowca, który miał się składać z blisko 40 posągów. Pracę musiał jednak przerwać, by wykonać ogromny brązowy posąg papieża przed kościołem San Petronio w Bolonii, skończony w 1508 roku, a zniszczony w 1511.

Lata 1508-1512 poświęcił Michał Anioł freskom plafonowym w Kaplicy Sykstyńskiej w Rzymie, przedstawiając w dziewięciu polach historię ludzkości od stworzenia świata, przez grzech pierworodny aż do biblijnego potopu.

Fresk w Kaplicy Sykstyńskiej przedstawiający Sąd Ostateczny

W następnych latach prace nad grobowcem Juliusza II były kontynuowane. Powstały rzeźby takie jak Mojżesz (1513–1516) oraz Rachela i Lea (1542). Równocześnie zaś z nimi artysta rozpoczął marmurowy posąg Chrystusa zmartwychwstałego dla kościoła Santa Maria sopra Minerva (1514). Zaczętej w roku 1516 z polecenia Leona X budowy nowej fasady dla kościoła San Lorenzo we Florencji Michał Anioł również nie skończył, pracując od 1520 przy Kaplicy Medycejskiej tamże. W roku 1523 wykonał klatkę schodową w Biblioteca Laurenziana we Florencji. Nad Kaplicą Medycejską pracował z przerwami do roku 1534. Zawiera ona grobowe pomniki Lorenza i Giuliana de Medici[4].

W roku 1529 Buonarroti udał się do Wenecji, gdzie wykonał dla księcia Ferrary obraz Leda z łabędziem, znany współcześnie tylko z kopii. Po powrocie do Rzymu w roku 1534 malował do 1541 Sąd Ostateczny na ścianie ołtarzowej Kaplicy Sykstyńskiej. W tym samym czasie powstały rzeźby: Dzień, Świt, Zmierzch (1520–1535).

Od roku 1547 Michał Anioł prowadził budowę Bazyliki św. Piotra w Rzymie, podczas której zmienił całkowicie plany swoich poprzedników – Bramantego i Antonia da Sangallo. Plan jego stwarza budowlę centralną z kopułą. Nad budową bazyliki pracował do końca życia, ale nie zdołał jej ukończyć. Dokończenie budowli nastąpiło dopiero przy końcu stulecia. Michał Anioł zajmował się też innymi budowlami w Rzymie, jak ukształtowaniem placu kapitolińskiego, budową kościoła S. Maria degli Angeli, Palazzo Farnese i fortyfikacjami, z których Porta Pia zaczęta była w 1564 według jego planów.

Z dzieł Michała Anioła wymienić jeszcze należy: figurę klęczącą Amora (Londyn), płaskorzeźbę Madonna z Chrystusem i św. Janem (we Florencji i podobną w Londynie), czterech jeńców z grobowca Juliusza II (Florencja, dwóch w Paryżu), grupę Zwycięzcy (Florencja), Dawida (Florencja) i okrągły obraz Św. Rodzina (Uffizi). Ostatnia Pieta jaką wykonał w latach (1550–1553) dla katedry we Florencji, miała zostać, według ostatniej woli twórcy, postawiona na jego grobie.

Główny temat rzeźb Michała Anioła stanowiła postać ludzka, w której artysta upatrywał głęboki sens. Pracował wyłącznie w marmurze, bez pomocy uczniów (nie licząc pracy przy sklepieniu Kaplicy Sykstyńskiej, gdzie miał trzynastu pomocników). Zafascynowany kontrastem powierzchni surowej i wygładzonej dłutem, pozostawiał szereg prac niedokończonych.

Główne dzieła[edytuj | edytuj kod]

Rzeźby[edytuj | edytuj kod]

Michelangelo pietà rondanini.jpg
nr tytuł czas powstania technika i wymiary miejsce przechowywania ilustracja
1. Walka centaurów z Lapitami 1490-1492 marmur, 80,5 × 88 cm Casa Buonarroti, Florencja Michelangelo, battaglia dei centauri, casa buonarroti.jpg
2. Madonna przy schodach 1490-1492 relief marmurowy, 56,7 × 40,1 cm Casa Buonarroti, Florencja Madonna of the stairs.jpg
3. Krucyfiks 1492 drewno polichromowane, 142 × 135 cm kościół Santo Spirito, Florencja Santo Spirito, sagrestia, crocifisso di michelangelo 04.JPG
4. Pietà watykańska 1497–1500 marmur, wys. 174 cm Bazylika św. Piotra na Watykanie
Michelangelo's Pieta 5450 cropncleaned.jpg
5. Bachus 1497-1499 marmur, wys. 203 cm Museo Nazionale del Bargello, Florencja
Michelangelo Bacchus.jpg
6. Madonna z Brugii po 1501 marmur, 128 cm (łącznie z podstawą) Onze-Lieve-Vrouwekerk, Brugia
Madonna michelangelo.jpg
7. Dawid 1501–1504 marmur, wys. 517 cm Galleria dell’Accademia, Florencja
Michelangelos David.jpg
8. Mojżesz do nagrobka papieża Juliusza II 1513–1516 marmur, wys. 235 cm Bazylika św. Piotra w Okowach, Rzym
Michelangelo Mose 2007.jpg
9. Jeńcy do nagrobka papieża Juliusza II
Umierający jeniec 1513–1516 wys. 228 cm, marmur Luwr, Paryż
Dying slave Louvre MR 1590.jpg
Zbuntowany jeniec wys. 209cm, marmur
Michelangelo-The Rebellious Slave.jpg
10. nagrobki w kaplicy Medyceuszów
nagrobek Giuliana di Piera de’ Medici
Vita activa, Noc i Dzień
1520–1535 marmur kościół San Lorenzo we Florencji
nagrobek Lorenza II di Piera de’ Medici
Vita contemplativa, Zmierzch i Jutrzenka (Poranek)
11. Zwycięstwo Palazzo Vecchio, Florencja
Palazzo vecchio, michelangelo, genio della vittoria 01.JPG
12. Rachel i Lea do nagrobka papieża Juliusza II 1542
13. Pietà Florencka 1547–1553 wys. 226 cm, marmur Museo dell’Opera del Duomo, Florencja
Michelangelo Pieta Firenze.jpg
14. Pietà Rondanini 1564 Castello Sforzesco, Mediolan
Michelangelo pietà rondanini.jpg


Freski[edytuj | edytuj kod]

Sklepienie Kaplicy Sykstyńskiej – Stworzenie Adama

Odkryto, że Michał Anioł miał w zwyczaju „podpisywać” się na swoich freskach, malując wśród innych postaci swój własny wizerunek. Można znaleźć go na Fresku w Kaplicy Sykstyńskiej, a latem 2009 roku odkryto podobny detal także na freskach w Cappella Paolina[5].

Obrazy[edytuj | edytuj kod]

Plac na wzgórzu Kapitol

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Michał Anioł może się poszczycić kilkoma osiągnięciami architektonicznymi, m.in.

Śmierć[edytuj | edytuj kod]

Michał Anioł zmarł 18 lutego 1564 roku w Rzymie. Śmierć, a właściwie pogrzeb Michała Anioła związany był z drobnym incydentem. Nastąpiła przepychanka między rzeźbiarzami a malarzami, których pierwsi nie chcieli wpuścić na uroczystość pogrzebu[6]. Artysta został wybrany patronem powstałej we Florencji rok przed jego śmiercią Accademia del disegno (Akademii rysunku)[7]. Na nagrobku wzniesionym przez Akademię w kościele Santa Croce we Florencji, projektu Giorgio Vasariego, przedstawione są personifikacje trzech sztuk (od lewej Malarstwo, Rzeźba, Architektura). Ponad nimi umieszczone zostało popiersie artysty. Znak trzech nachodzących na siebie kół ilustruje tezę Michała Anioła, iż podstawą jego wszechstronności była umiejętność rysunku (disegno)[7].

Opis twórczości Michała Anioła[edytuj | edytuj kod]

Pomnik Michelangela Buonarrotiego

Dzieła Michała Anioła odzwierciedlają jego bogatą osobowość. Kunszt widać we freskach Kaplicy Sykstyńskiej, gdzie ruchy i formy ciała są dynamiczne. Przez ożywienie ruchem form architektonicznych stał się prekursorem sztuki barokowej. Miał kilku uczniów (Daniele da Volterra i Sebastiano del Piombo), jednak jego twórczość wpłynęła na sztukę włoską.

W swych pracach umiał wyrazić emocje. Jego prace charakteryzują się trójwymiarowością, bogactwem ruchów i gestów oraz dramatyzmem.

Poezja Michała Anioła[edytuj | edytuj kod]

Michał Anioł na początku zajmował się malarstwem, później przez ostatnie 30 lat życia sławę zdobywał jako rzeźbiarz. Pod koniec życia zajmował się także poezją, wydając wiele sonetów i kazań. Temat jego utworów obraca się wokół spraw miłości i śmierci.

Jego sonety zostały wydane po raz pierwszy przez jego siostrzeńca M. Buonarrotiego w roku 1623 i tłumaczone później na wiele języków (polskie tłum. m.in. Lucjana Siemieńskiego – zbiór Poezye Michała – Anioła Buonarrotego i Edwarda Porębowicza). Poezje Michała Anioła przełożył Leopold Staff (1922, ze wstępem i przypisami).

Przypisy

  1. Informacje o obrazie ze strony Mediateca di Palazzo Medici Riccardi (wł.).
  2. Praca zbiorowa, 2006, Wielka Kolekcja Sławnych Malarzy, t. 2 Michał Anioł, Polskie Media Amer. Com, ISBN 83-7425-435-1.
    • Giorgio Vasari, Żywoty najsławniejszych malarzy, rzeźbiarzy i architektów t. 1–2, tłumaczenie Karol Estreicher, Warszawa-Kraków, 1985–1990
    • Giovanni Papini, Michał Anioł na tle epoki, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa, 1959.
  3. http://www.vatican.va/roman_curia/swiss_guard/swissguard/divisa_en.htm, Oficjalna witryna Watykanu w języku ang. dotycząca Gwardii Szwajcarskiej.
  4. Peter Barenboim, „Michelangelo Drawings – Key to the Medici Chapel Interpretation”, Moscow, Letny Sad, 2006, ISBN 5-98856-016-4.
  5. Roman Sidorski, Jak podpisywał się Michał Anioł?, „Histmag.org”, 5 lipca 2009.
  6. Karol Estreicher, Historia sztuki w zarysie, PWN Warszawa 1984.
  7. 7,0 7,1 Waźbiński Z., Disegno w teorii artystycznej XVI wieku: Italia w: Disegno – rysunek u źródeł sztuki nowożytnej, red. Tadeusz J. Żuchowski, Sebastian Dudzik, Wyd. Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2001, ISBN 83-231-1355-6.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]