Naczelny Wódz Polskich Sił Zbrojnych

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Naczelny Wódz lub Naczelny Dowódca – najwyższa funkcja wojskowa w Wojsku Polskim. Od 1917 r. mianowany tylko na czas wojny.

Okres I Rzeczypospolitej[edytuj]

Od IX w. do 1795 r. naczelnymi wodzami wojsk polskich byli polscy monarchowie – książęta i królowie. Wojewodowie-palatyni w średniowieczu oraz hetmani wielcy w Rzeczypospolitej szlacheckiej byli jedynie zastępcami naczelnych wodzów-monarchów.

Lista naczelnych wodzów wojsk polskich I Rzeczypospolitej: Władcy Polski

Okres zaborów[edytuj]

W okresie Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego (Kongresowego) rozdzielono po raz pierwszy godność głowy państwa (monarchy) od godności naczelnego wodza. Głowa państwa sprawowała najwyższe zwierzchnictwo nad wojskiem, ale nie przysługiwał jej tytuł naczelnego wodza.

Lista naczelnych wodzów wojsk polskich Księstwa Warszawskiego: Naczelni wodzowie wojsk polskich Księstwa Warszawskiego.

Naczelny Wódz Wojsk Polskich Królestwa Polskiego (Kongresowego) w okresie konstytucyjnym: Konstanty Pawłowicz Romanow.

Lista naczelnych wodzów wojsk polskich Królestwa Polskiego (Kongresowego) w okresie powstania listopadowego: Wodzowie naczelni powstania listopadowego.

Okres I wojny światowej - Królestwo Polskie[edytuj]

Zdjęcie Osoba Opis
Von Bessler.jpg Hans Hartwig von Beseler Naczelny Dowódca Wojsk Polskich Królestwa Polskiego (Regencyjnego) zwanych Polską Siłą Zbrojną od 10 kwietnia 1917 do 24 października 1918[1], Generalny Gubernator Warszawski (1915–1918), generał-pułkownik.
Zdjęcie Osoba Opis
Rada Regencyjna Naczelne Dowódzwo Wojsk Polskich Królestwa Polskiego od 24 października do 11 listopada 1918, to znaczy pomiędzy dymisją Hansa von Beselera, a mianowaniem Józefa Piłsudskiego. Rada sprawowała naczelne dowództwo przy pomocy Szefa Sztabu Wojsk Polskich[2]

II Rzeczpospolita[edytuj]

Konstytucja marcowa w art. 46 głosiła Prezydent Rzeczypospolitej jest zarazem najwyższym zwierzchnikiem sił zbrojnych Państwa, nie może jednak sprawować naczelnego dowództwa w czasie wojny.  Naczelnego Wodza sił zbrojnych Państwa na wypadek wojny mianuje Prezydent Rzeczypospolitej na wniosek Rady Ministrów, przedstawiony przez Ministra Spraw Wojskowych, który za akty, związane z dowództwem w czasie wojny, jak i za wszelkie sprawy kierownictwa wojskowego — odpowiada przed Sejmem.

Konstytucja kwietniowa:  Prezydent Rzeczypospolitej był Zwierzchnikiem Sił Zbrojnych (art. 12.d), mianował i zwalniał Naczelnego Wodza i Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych (art. 13 d), postanawiał o użyciu sił zbrojnych do obrony Państwa; w razie mianowania Naczelnego Wodza prawo dysponowania siłami zbrojnymi przechodziło na niego; za akty, związane z dowództwem, Naczelny Wódz odpowiadał przed Prezydentem Rzeczypospolitej, jako Zwierzchnikiem Sił Zbrojnych (art. 63).

Zdjęcie Osoba Opis
Jozef Pilsudski1.jpg Józef Piłsudski Naczelny Dowódca Wojsk Polskich Królestwa Polskiego (11-14 listopada 1918), Republiki Polskiej oraz II Rzeczypospolitej (od 14 listopada 1918 do 14 grudnia 1922), Tymczasowy Naczelnik Państwa (od 22 listopada 1918) i Naczelnik Państwa (od 20 lutego 1919 do 14 grudnia 1922), Pierwszy Marszałek Polski (od 19 marca 1920), Generalny Inspektor Sił Zbrojnych (od 27 sierpnia 1926 do 12 maja 1935), Minister Spraw Wojskowych {17 do 23 listopada 1918, 16 maja 1926 do 12 maja 1935}.

Okres II wojny światowej[edytuj]

Zdjęcie Osoba Opis
Edward Rydz-Smigly.jpg Edward Śmigły-Rydz Generalny Inspektor Sił Zbrojnych (od 12 maja 1935 do 7 listopada 1939), Marszałek Polski (od 10 listopada 1936), Naczelny Wódz (od 1 września 1939[3] do 7 listopada 1939[4]).
Wladyslaw Sikorski 2.jpg Władysław Sikorski Naczelny Wódz i Generalny Inspektor Sił Zbrojnych (od 7 listopada 1939 do 4 lipca 1943) oraz Premier Rządu RP na uchodźstwie (1939–1943), generał broni (24 grudnia 1940).
Sosnkowski Kazimierz.jpg Kazimierz Sosnkowski Naczelny Wódz i Generalny Inspektor Sił Zbrojnych (od 8 lipca 1943 do 30 września 1944), zwolniony ze stanowiska Naczelnego Wodza przez Prezydenta RP pod presją rządu brytyjskiego za krytykę Wielkiej Brytanii w kwestii braku pomocy dla powstania warszawskiego zawartą w przemówieniu radiowym z 1 września 1944; generał broni (od 10 listopada 1936).
Bor.jpg Tadeusz Komorowski Naczelny Wódz (od 30 września 1944 do 8 listopada 1946), generał dywizji (od 1 marca 1944), zgodnie z dekretem Prezydenta RP z dnia 30 września 1944 mianowany Naczelnym Wodzem z zastrzeżeniem, że „Pan Generał wstępuje w prawa i obowiązki Naczelnego Wodza z chwilą rozpoczęcia swych czynności w siedzibie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej i Rządu”, co nastąpiło w dniu 21 czerwca 1945. W okresie od 5 października 1944 do 5 maja 1945, kiedy gen. Komorowski przebywał w niewoli niemieckiej, obowiązki Naczelnego Wodza wykonywali: Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, Minister Obrony Narodowej i szef Sztabu Naczelnego Wodza.
Wladyslaw Anders.jpg Władysław Anders Pełniący obowiązki Naczelnego Wodza (od 26 lutego 1945 do 21 czerwca 1945), Generalny Inspektor Sił Zbrojnych (od 8 listopada 1946 do 4 sierpnia 1954), generał broni (od 16 maja 1954).

Polska Rzeczpospolita Ludowa[edytuj]

Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej początkowo nie wspominała o stanowisku naczelnego dowódcy. Stanowiła jedynie, że Rada Państwa obsadza stanowiska cywilne i wojskowe, przewidziane ustawami (art. 25.8), wprowadza stan wojny (w przerwie między obradami Sejmu) i stan wojenny oraz ogłasza mobilizację (art. 28), zaś Rada Ministrów sprawuje ogólne kierownictwo w dziedzinie obronności kraju i organizacji sił zbrojnych Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej oraz określa corocznie kontyngent obywateli powoływanych do czynnej służby wojskowej. Stanowisko Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych wprowadziła ustawa z 21 listopada 1983[5].

Zdjęcie Osoba Opis
Rola-Żymierski Michał.jpg Michał Rola-Żymierski Naczelny Dowódca Armii Ludowej (1944–1947), Marszałek Polski (od 3 maja 1945).
Wojciech Jaruzelski.jpg Wojciech Jaruzelski Zwierzchnik Sił Zbrojnych PRL i Naczelny Dowódca na okres wojny (od 22 listopada 1983), generał armii (od 23 września 1973). W listopadzie 1983 Wojciech Jaruzelski, łączący funkcje państwowe (Prezesa Rady Ministrów i Ministra Obrony Narodowej) z funkcją partyjną (I Sekretarza Komitetu Centralnego PZPR) postanowił formalnie przekazać kierowanie Siłami Zbrojnymi PRL gen. broni Florianowi Siwickiemu, lecz nie zamierzał pozbawiać się bezpośredniego wpływu na jedno z dwóch najważniejszych ministerstw. W tym celu podjął działania zwieńczone w dniu 22 listopada 1983 następującymi decyzjami organów ustawodawczych i wykonawczych państwa: Sejm PRL powołał jednomyślnie gen. broni Floriana Siwickiego na urząd Ministra Obrony Narodowej oraz gen. armii Wojciecha Jaruzelskiego na stanowisko przewodniczącego Komitetu Obrony Kraju i Zwierzchnika Sił Zbrojnych PRL, natomiast Rada Państwa mianowała gen. armii Wojciecha Jaruzelskiego Naczelnym Dowódcą Sił Zbrojnych na okres wojny.

III Rzeczpospolita[edytuj]

W myśl art. 134 ust. 4 Konstytucji RP[6]:

Na czas wojny Prezydent Rzeczypospolitej, na wniosek Prezesa Rady Ministrów, mianuje Naczelnego Dowódcę Sił Zbrojnych. W tym samym trybie może on Naczelnego Dowódcę Sił Zbrojnych odwołać. Kompetencje Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych i zasady jego podległości konstytucyjnym organom Rzeczypospolitej Polskiej określa ustawa.

Od 1 stycznia 2015 r. Wojskiem Polskim na stopie pokojowej dowodzą trzy równorzędne organy wojskowe: Szef Sztabu Generalnego WP (występujący podczas centralnych uroczystości państwowych z udziałem wojska jako najwyższy funkcją żołnierz zawodowy), Dowódca Operacyjny Rodzajów Sił Zbrojnych i Dowódca Generalny Rodzajów Sił Zbrojnych. 22 czerwca 2015 r. Dowódca Operacyjny Rodzajów Sił Zbrojnych generał broni Marek Tomaszycki został mianowany przez Prezydenta RP na stanowisko kandydata na Naczelnego Dowódcę Sił Zbrojnych na czas wojny. Stało się to po ponad roku od śmierci poprzedniego kandydata - generała armii Wojciecha Jaruzelskiego. Z dniem 28 kwietnia 2017 r gen. Tomaszycki zakończył zawodową służbę wojskową, przechodząc w stan spoczynku. Postanowieniem Prezydenta RP Andrzeja Dudy z dnia 5 maja 2017 r., Szef Sztabu Generalnego Wojska Polskiego generał broni Leszek Surawski został wskazany, jako osoba przewidziana do mianowania na stanowisko Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych http://www.prezydent.pl/aktualnosci/nominacje/art,55,prezydent-rp-wskazal-kandydata-na-naczelnego-dowodce-sil-zbrojnych.html.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Centralne Archiwum Wojskowe: VII. Narodziny Wojska Polskiego (październik – grudzień 1918) [1], s. 145
  2. Centralne Archiwum Wojskowe: VII. Narodziny Wojska Polskiego (październik – grudzień 1918) [2], s. 146
  3. Dekret Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 1 września 1939 o sprawowaniu zwierzchnictwa nad Siłami Zbrojnymi, o organizacji naczelnych władz wojskowych i o komisarzach cywilnych – od chwili mianowania Naczelnego Wodza (Dz.U. z 1939 r. Nr 86, poz. 543).
  4. W dniu 27 września 1939 w m. Dragoslavele napisał list do Prezydenta RP o następującej treści „Do Pana Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Wobec tego, że jestem internowany i pozbawiony wolności – składam funkcję Naczelnego Wodza do dyspozycji Pana Prezydenta – Rydz Śmigły”.
  5. Dz.U. 1983 nr 61 poz. 278
  6. Art. 134 ust. 4 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 (Dz.U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483).

Bibliografia[edytuj]

  • Tadeusz Bór-Komorowski, Armia podziemna, Warszawa 1994, ​ISBN 83-11-08338-X​.
  • Tadeusz Kryska-Karski, Stanisław Żurakowski, Generałowie Polski Niepodległej, Warszawa 1991.
  • Ryszard Mirowicz, Edward Rydz-Śmigły. Działalność wojskowa i polityczna, Warszawa 1988, ​ISBN 83-202-0603-0​.
  • Piotr Stawecki, Słownik biograficzny generałów Wojska Polskiego 1918-1939, Warszawa 1994, ​ISBN 83-11-08262-6​.
  • Polski czyn zbrojny w II wojnie światowej, tom II, Walki formacji polskich na zachodzie 1939-1945, Warszawa 1981, opracowanie zbiorowe pod redakcją Witolda Biegańskiego, ​ISBN 83-11-06577-2​.