Przejdź do zawartości

Naczelny Dowódca Sił Zbrojnych (Polska)

Dodaj linki
Przejrzana
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Naczelny Wódz Polskich Sił Zbrojnych)

Naczelny Dowódca Sił Zbrojnych (dawniej, w zależności od okresu: Najwyższy Naczelnik Siły Zbrojnej, Naczelny Wódz, Naczelny Dowódca Wojsk, Głównodowodzący Sił Zbrojnych, Komendant Główny Wojsk) – najwyższe stanowisko służbowe w Wojsku Polskim obsadzane na czas wojny przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, na wniosek Prezesa Rady Ministrów.

W czasie pokoju Prezydent RP wskazuje natomiast, na wniosek Prezesa Rady Ministrów, osobę przewidzianą do mianowania na stanowisko Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych, którą powinien być żołnierz zawodowy w stopniu generała (admirała); osoba ta przygotowuje się do realizacji zadań wynikających z kompetencji Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych, do czasu mianowania Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych lub wskazania przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej innej osoby przewidzianej do mianowania na to stanowisko, w szczególności poprzez branie udziału w strategicznych grach i ćwiczeniach obronnych, planowaniu użycia Sił Zbrojnych do obrony państwa oraz w przygotowywaniu wojennego systemu dowodzenia Siłami Zbrojnymi. Na funkcję tę wskazywany jest zwyczajowo Szef Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, jako że dowodzi on Siłami Zbrojnymi przy pomocy dowódców rodzajów Sił Zbrojnych do czasu mianowania Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych i przejęcia przez niego dowodzenia, natomiast za przygotowanie stanowiska dowodzenia Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych odpowiada Dowódca Operacyjny Rodzajów Sił Zbrojnych. Skuteczne pełnienie stanowiska Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych podczas wojny jest zwyczajowo uznawane za podstawową przesłankę uzasadniającą mianowanie na stopień marszałka Polski.

Aż do 1794 r. był to tytuł należący do polskiego monarchy – księcia albo króla. Stanowisko Naczelnego Wodza/Dowódcy pełnione przez osobę inną niż władca pojawiło się po raz pierwszy u kresu istnienia Rzeczypospolitej Obojga Narodów, w okresie insurekcji kościuszkowskiej, kiedy to funkcję Najwyższego Naczelnika Siły Zbrojnej Narodowej pełnili: Tadeusz Kościuszko oraz Tomasz Wawrzecki. W czasach Księstwa Warszawskiego pod panowaniem Fryderyka Augusta I, funkcję Naczelnego Wodza pełnili: Louis Nicolas Davout, Józef Poniatowski, Michał Sokolnicki, Antoni Paweł Sułkowski, Jan Henryk Dąbrowski i Wincenty Krasiński. W okresie zaborów godność ta przypadła w Królestwie Kongresowym początkowo wielkiemu księciu Konstantemu Pawłowiczowi Romanowowi, a w kolejnych latach była ona noszona przez dyktatorów powstań: listopadowego (Józefa Chłopickiego, Michała Gedeona Radziwiłła, Jana Zygmunta Skrzyneckiego, Henryka Dembińskiego, Ignacego Prądzyńskiego, Kazimierza Małachowskiego, Macieja Rybińskiego, Jana Nepomucena Umińskiego i ponownie Macieja Rybińskiego) oraz styczniowego (Ludwika Mierosławskiego, Mariana Langiewicza, Wykonawczą Komisję Dyktatorską oraz Romualda Traugutta), z kolei poza Królestwem Kongresowym, podczas powstania krakowskiego w 1846 r. dyktator powstania Jan Tyssowski powołał na funkcję Naczelnego Wodza Wojsk Polskich Erazma Skarżyńskiego, a w trakcie powstania wielkopolskiego w 1848 r. funkcję tę pełnił dyktator powstania Ludwik Mierosławski.

W okresie Królestwa Polskiego (1917–1918) stanowisko Naczelnego Dowódcy Wojsk Polskich pełnił początkowo Hans Hartwig von Beseler, a następnie – po krótkim okresie wakatu (kiedy pełnił je faktycznie Tadeusz Rozwadowski) – objął ją Józef Piłsudski. W II Rzeczypospolitej funkcję – początkowo Naczelnego Dowódcy Wojsk Polskich, a od 1919 r Naczelnego Wodza – pełnił przez okres walk o granice powstającego Państwa Polskiego nadal Józef Piłsudski, a wraz z nim początkowo również autonomiczni i oficjalnie niezależni wodzowie powstań na terytoriach spornych z Niemcami i Litwą (powstania wielkopolskiego: Stanisław Taczak i Józef Dowbor-Muśnicki, tak zwanego „buntu Żeligowskiego”: Lucjan Żeligowski oraz Daniel Konarzewski, a także powstań śląskich, tj. I powstania i II powstania śląskiego: Alfons Zgrzebniok, a następnie III powstania śląskiego z nominacji dyktatora Wojciecha Korfantego: Maciej Mielżyński i Kazimierz Zenkteller), a później w trakcie kampanii wrześniowej II wojny światowej Edward Śmigły-Rydz, zaś w Rządzie RP na uchodźstwie funkcję tę pełnili kolejno: Władysław Sikorski, Kazimierz Sosnkowski, Tadeusz Komorowski, Władysław Anders, ponownie Tadeusz Komorowski, ponownie Władysław Anders, Michał Tokarzewski-Karaszewicz, Antoni Brochwicz-Lewiński, Stefan Dembiński, Stanisław Kopański, Zygmunt Bohusz-Szyszko, Bronisław Duch i Klemens Rudnicki.

W początkowym okresie Polski Ludowej jedynym Naczelnym Dowódcą Wojska Polskiego był w latach 1944–1947 marszałek Michał Rola-Żymierski, ale po wejściu w życie w 1952 r. Konstytucji PRL funkcja ta na wiele lat utraciła swoje umocowanie prawne, przywrócone dopiero w 1983 r. poprzez nowelizację konstytucji, natomiast Mała Konstytucja z 1992 r. przewidywała możliwość powoływania Naczelnego Wodza. Ostatecznie umocowanie ustrojowe Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych uwzględnione zostało również we współcześnie obowiązującej Konstytucji RP z 1997 r., dookreślonej poprzez ustawę o stanie wojennym oraz o kompetencjach Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych i zasadach jego podległości konstytucyjnym organom Rzeczypospolitej Polskiej[1], szczegółowo wskazującą miejsce i zadania Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych w systemie kierowania obroną kraju[2], a ponadto ustawę z dnia 14 grudnia 1995 r. o urzędzie Ministra Obrony Narodowej, wskazującą organ, który do czasu mianowania Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych i przejęcia przez niego dowodzenia dowodzi Siłami Zbrojnymi przy pomocy dowódców rodzajów Sił Zbrojnych[3], a także ustawę z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny, wskazującą organ dowodzący Siłami Zbrojnymi odpowiedzialny za przygotowanie stanowiska dowodzenia Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych i zarazem ustalającą procedurę wskazywania oraz kompetencje osoby przewidzianej do mianowania na stanowisko Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych[4]; w III Rzeczypospolitej osobami tymi byli, kolejno: Marek Tomaszycki, Leszek Surawski, Rajmund Andrzejczak i Wiesław Kukuła.

III Rzeczpospolita (od 1992 r.)

[edytuj | edytuj kod]

W uchwalonej na fali przemian demokratycznych Małej Konstytucji z 1992 r. określona została procedura powołania na czas wojny Naczelnego Wodza, ale we współczesnej Konstytucji RP z 1997 r. powrócono do nazwy Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych. Zgodnie z jej art. 134 ust. 4[5], Na czas wojny Prezydent Rzeczypospolitej, na wniosek Prezesa Rady Ministrów, mianuje Naczelnego Dowódcę Sił Zbrojnych. W tym samym trybie może on Naczelnego Dowódcę Sił Zbrojnych odwołać. Kompetencje Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych i zasady jego podległości konstytucyjnym organom Rzeczypospolitej Polskiej określa ustawa., a ponadto jej art. 198 ust. 1 wylicza tę funkcję wśród podsądnych Trybunału Stanu[6]. Szczegółowe kompetencje Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych dookreśliła ustawa z dnia 29 sierpnia 2002 r. o stanie wojennym oraz o kompetencjach Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych i zasadach jego podległości konstytucyjnym organom Rzeczypospolitej Polskiej[1], natomiast ustawa z dnia 14 grudnia 1995 r. o urzędzie Ministra Obrony Narodowej wskazywała pierwotnie Szefa Sztabu Generalnego WP jako osobę, która do czasu mianowania Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych i przejęcia przez niego dowodzenia dowodzi Siłami Zbrojnymi przy pomocy dowódców rodzajów Sił Zbrojnych[3]. Żaden z ww. aktów ustrojowych w ówczesnym kształcie nie zawierał natomiast procedury uprzedniego wskazywania osoby przewidzianej do mianowania na stanowisko Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych.

Dopiero w 2013 r. weszła w życie ustawa zmieniająca ustawę o urzędzie Ministra Obrony Narodowej oraz ustawę o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej, zobowiązująca Prezydenta RP do wskazywania, na wniosek Prezesa Rady Ministrów, osoby przewidzianej do mianowania na stanowisko Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych na czas wojny, ale jednocześnie odebrała ona Szefowi Sztabu Generalnego WP kompetencje do dowodzenia rodzajami Sił Zbrojnych RP na stopie pokojowej, a zamiast tego ustanowione zostały w Wojsku Polskim trzy równorzędne naczelne stanowiska wojskowe: Szef Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, odpowiedzialny odtąd za planowanie strategiczne, przygotowanie stanowisk dowodzenia dla naczelnych organów władzy państwowej sprawujących zwierzchnictwo nad Siłami Zbrojnymi oraz reprezentowanie Sił Zbrojnych RP w (wówczas jedynie ceremonialnej) roli najwyższego funkcją żołnierza zawodowego, a obok niego Dowódca Generalny Rodzajów Sił Zbrojnych] oraz Dowódca Operacyjny Rodzajów Sił Zbrojnych — i to ten ostatni przejął odtąd odpowiedzialność za planowanie, organizowanie i prowadzenie operacji w ramach użycia Sił Zbrojnych do czasu mianowania Naczelnego Dowódcy oraz za przygotowanie stanowiska dowodzenia Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych[7].

Kolejna nowelizacja ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej, obowiązująca od 30 kwietnia 2015 r., dookreśliła kompetencje osoby przewidzianej do mianowania na stanowisko Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych; miała ona przygotowywać się do realizacji zadań wynikających z kompetencji Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych, do czasu mianowania Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych lub wskazania przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej innej osoby przewidzianej do mianowania na to stanowisko, w szczególności poprzez branie udziału w strategicznych grach i ćwiczeniach obronnych, planowaniu użycia Sił Zbrojnych do obrony państwa oraz w przygotowywaniu wojennego systemu dowodzenia Siłami Zbrojnymi[8]. Z uwagi na opisany wyżej ówczesny podział kompetencji, 20 czerwca 2015 r. to Dowódca Operacyjny Rodzajów Sił Zbrojnych gen. broni Marek Tomaszycki wskazany został przez Prezydenta RP Bronisława Komorowskiego jako osoba przewidziana do mianowania na stanowisko Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych na czas wojny i pozostał nią aż do zakończenia zawodowej służby wojskowej i przejścia do rezerwy w dniu 28 kwietnia 2017 r. Jako kolejna osoba przewidziana do mianowania na stanowisko Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych wskazany został jednak na mocy postanowienia Prezydenta RP Andrzeja Dudy z 5 maja 2017 r. Szef Sztabu Generalnego Wojska Polskiego generał broni Leszek Surawski[9], podobnie jak jego następca Rajmund Andrzejczak, mianowany 2 lipca 2018 r. Szefem Sztabu Generalnego WP i jednocześnie awansowany na stopień generała broni, a wkrótce potem wskazany również na mocy postanowienia prezydenta Rzeczypospolitej Andrzeja Dudy z 1 sierpnia 2018 r. jako osoba przewidziana do mianowania na stanowisko Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych[10]. Zarazem jeszcze tego samego roku weszła w życie kolejna nowelizacja ustawy o urzędzie Ministra Obrony Narodowej oraz ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej, która ponownie uczyniła Szefa Sztabu Generalnego WP najwyższym dowódcą rodzajów Sił Zbrojnych RP do czasu mianowania Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych i jednocześnie podporządkowała mu Dowódcę Operacyjnego Rodzajów Sił Zbrojnych, Dowódcę Generalnego Rodzajów Sił Zbrojnych oraz Szefa Inspektoratu Wsparcia Sił Zbrojnych, przy czym to w kompetencjach Dowódcy Operacyjnego RSZ pozostało przygotowanie stanowiska dowodzenia Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych[11].

Podobne uregulowania zawarte zostały w nowej ustawie z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny[4]. Na mocy Postanowienia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 25 października 2023 r. nr 112.99.2023 o wskazaniu osoby przewidzianej do mianowania na stanowisko Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych, jako osoba przewidziana do mianowania na stanowisko Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych wskazany został gen. Wiesław Kukuła.

Osoby przewidziane do mianowania na stanowisko Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych
Zdjęcie Okres Osoba Opis
22.06.2015 – 28.04.2017 Marek Tomaszycki
(ur. 1958)		 osoba przewidziana do mianowania na stanowisko Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych wskazana postanowieniem Prezydenta RP z dnia 20 czerwca 2015[12], Dowódca Operacyjny RSZ, generał broni
29.04.2017 – 02.07.2017 Leszek Surawski
(ur. 1960)		 osoba przewidziana do mianowania na stanowisko Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych wskazana postanowieniem Prezydenta RP z dnia 5 maja 2017[13], Szef Sztabu Generalnego WP, generał
02.07.2017 – 25.10.2023 Rajmund Andrzejczak
(ur. 1967)		 osoba przewidziana do mianowania na stanowisko Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych wskazana postanowieniem Prezydenta RP z 1 sierpnia 2018[10], Szef Sztabu Generalnego WP, generał broni
25.10.2023 – nadal Wiesław Kukuła
(ur. 1972)		 osoba przewidziana do mianowania na stanowisko Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych wskazana postanowieniem Prezydenta RP z 25 października 2023[14], Szef Sztabu Generalnego WP, generał

Historia

[edytuj | edytuj kod]

Okres przedrozbiorowy

[edytuj | edytuj kod]
 Osobny artykuł: Władcy Polski.

Od IX do XVIII w. naczelnymi wodzami wojsk polskich byli polscy monarchowie – książęta i królowie. Wojewodowie-palatyni w średniowieczu oraz hetmani wielcy w Rzeczypospolitej szlacheckiej byli jedynie zastępcami naczelnych wodzów-monarchów.

Franciszek Smuglewicz, Przysięga Kościuszki na Rynku w Krakowie, 1797

Sytuację tę zmieniła dopiero wojna polsko-rosyjska trwająca od 16 maja do 26 lipca 1792 roku i zakończona przedwczesną kapitulacją wojsk polskich w konsekwencji przystąpienia Stanisława Augusta Poniatowskiego do konfederacji targowickiej, wskutek czego targowiczanie zajęli przy pomocy wojsk rosyjskich wszystkie województwa Rzeczypospolitej, likwidując organy władzy powołane przez Sejm Czteroletni, a rok później doszło do kryzysu bankowego i II rozbioru Polski. 21 lutego 1794 r. Rada Nieustająca na polecenie posła rosyjskiego Osipa Igelströma uchwaliła redukcję wojska Rzeczypospolitej o połowę oraz przymusowy werbunek zredukowanych do wojska rosyjskiego i pruskiego, powodując 24 marca 1794 r. wybuch insurekcji kościuszkowskiej. Akt powstania powoływał niezależnego od króla Najwyższego Naczelnika Siły Zbrojnej Narodowej i składał w jego ręce całkowitą władzę. Sprawował on najwyższą władzę wojskową nad wojskiem powstańczym. Przysługiwało mu prawo nominowania na wszystkie stopnie wojskowe. Sprawował także najwyższą władzę wykonawczą, swoje decyzje miał konsultować z utworzoną dopiero 10 maja 1794 r. Radą Najwyższą Narodową. Radzie przysługiwało też prawo do wyznaczania następcy Naczelnika w razie jego śmierci lub dostania się do niewoli[15].

Najwyżsi Naczelnicy Siły Zbrojnej Narodowej:

Księstwo Warszawskie

[edytuj | edytuj kod]

Księstwo Warszawskie nie było pełnoprawnym uczestnikiem stosunków międzynarodowych, a jego siły zbrojne stanowiły część wojsk francuskich i realizowały zadania zlecane przez dowództwo cesarskie. Zgodnie z rozkazem Napoleona Bonaparte z 12 lipca 1807 zwierzchnią władzę wojskową nad wszystkimi oddziałami francuskimi, saskimi i polskimi na terytorium Księstwa otrzymał marszałek Louis Davout. 21 marca 1809 nominację na naczelnego wodza wszystkich sił na terenie Księstwa Warszawskiego uzyskał książę Józef Poniatowski[2]. Książę Józef Poniatowski stał się samodzielnym wodzem w okresie wojny z Austrią. Przygotowywana do udziału na głównym teatrze operacji wojennych toczonych przez Francję z V koalicją antynapoleońską, armia polska pozostała ostatecznie w kraju i stawiła skutecznie czoła przeważającemu liczebnie i technicznie korpusowi austriackiemu. W późniejszym okresie, w działaniach przeciw Rosji, oddziały polskie zostały rozdzielone do korpusów francuskich, a książę Józef dowodził jednym z nich[17].

Naczelni wodzowie wojsk polskich Księstwa Warszawskiego:

Królestwo Polskie (Kongresowe)

[edytuj | edytuj kod]

Po upadku Księstwa Warszawskiego powołane zostało na kongresie wiedeńskim Królestwo Polskie. Choć stanowisko to nie było przewidziane w konstytucji z 1815 roku, funkcję tę sprawował brat cara Aleksandra I. Konstanty zapewnił sobie niepodzielną i niekontrolowaną władzę nad wszystkimi instytucjami wojska Królestwa Polskiego, a ponadto nad Samodzielnym Korpusem Litewskim utworzonym w 1817 r. w oparciu o poborowych z obszaru tzw. Ziem Zabranych[21].

Naczelny wódz Wojska Polskiego Królestwa Kongresowego oraz (1817–1827) Samodzielnego Korpusu Litewskiego:

Powstanie listopadowe

[edytuj | edytuj kod]

Stanowisko Naczelnego Wodza zostało przywrócone w okresie powstania listopadowego. Uchwała Sejmu z 24 stycznia 1831 w art. 1 stanowiła, że dowódca wojsk polskich nosić będzie tytuł Naczelnego Wodza siły zbrojnej narodowej, używać będzie jako oznakę rangi dubeltowego haftu jeneralskiego i na szlifach na krzyż złożone dwie buławy hetmańskie. Kompetencje przyznane przez sejm Wodzowi Naczelnemu sprawiały, że jego władza była niezawisła, a w sprawach polityki zbrojeniowej oraz strategii wojennej nie podlegały kontroli. Dysponując takimi uprawnieniami wodzowie naczelni w powstaniu listopadowym zawiedli pokładane w nich nadzieje, a w większości byli zwolennikami układów z Rosją. Brak umiejętności dowodzenia wojskami cechował gen. Jana Skrzyneckiego. Także Michał Radziwiłł i Henryk Dembiński nie posiadali odpowiednich kwalifikacji do dowodzenia armią. Ostatni z wodzów naczelnych, gen. Maciej Rybiński, nie był w stanie zmobilizować podległych wojsk do działań ofensywnych[22]. Klęska powstania listopadowego oznaczała kres funkcjonowania armii narodowej, w tym stanowiska naczelnego wodza[23].

Naramienniki naczelnego wodza powstania listopadowego Jana Skrzyneckiego

Wodzowie naczelni powstania listopadowego:

Powstanie styczniowe

[edytuj | edytuj kod]

W okresie powstania styczniowego Komitet Centralny Narodowy, a następnie Tymczasowy Rząd Narodowy i Rząd Narodowy powoływały dyktatorów powstania, którzy pełnili funkcję naczelnego dowódcy wojsk polskich. Pierwszym był Ludwik Mierosławski, drugim – Marian Langiewicz, a następnie naczelne dowództwo pozostawało przez krótki okres w gestii Wykonawczej Komisji Dyktatorskiej. Po jej rozwiązaniu Tymczasowy Rząd Narodowy ogłosił odezwę, w której stwierdzono, że więcej nie zostanie wybrany dyktator. Pomimo to, w późniejszym okresie ostatnim dyktatorem powstania został Romuald Traugutt[26].

Dyktatorzy i naczelni wodzowie wojsk powstania styczniowego:

Powstanie krakowskie

[edytuj | edytuj kod]

Powstanie krakowskie wybuchło w 1846 r. we wszystkich trzech zaborach, ale głównie w Galicji. Ukonstytuował się wówczas Rząd Narodowy Rzeczypospolitej Polskiej, a 24 lutego 1846 władzę dyktatora objął podoficer Jan Tyssowski, którego posunięciami kierował rewolucjonista Edward Dembowski, natomiast na stanowisko Naczelnego Wodza został przez Tyssowskiego powołany por. Erazm Skarżyński. W trakcie oblężenia Krakowa przez armię austriacką Tyssowski i Skarżyński zdołali opuścić Kraków i na czele znacznego oddziału udać się 3 marca na granicę z Prusami, gdzie dotarli 4 marca, stąd niekiedy przyjmuje się, że koniec powstania nastąpił właśnie tego dnia[28].

Naczelny Wódz Siły Zbrojnej Narodowej (odpowiadający przed dyktatorem Janem Tyssowskim):

Powstanie wielkopolskie (1848)

[edytuj | edytuj kod]

Na wieść o berlińskiej rewolucji marcowej utworzono w Poznaniu 20 marca Komitet Narodowy, do którego przyłączyli się wypuszczeni z pruskiego więzienia działacze związani z przygotowaniami powstania w 1846 roku (Ludwik Mierosławski i Karol Libelt). Komitet proklamował niepodległość Polski, odmawiając bezpośredniego wcielenia części Poznańskiego do Królestwa Prus i przystąpił do organizacji sił zbrojnych. Naczelnym wodzem powstania został Ludwik Mierosławski. 8 maja doszło do podpisania umowy kapitulacyjnej, a główne siły Mierosławskiego złożyły broń 9 maja w Bardzie[29][30].

Naczelny wódz wojsk powstania wielkopolskiego (1848):

Królestwo Polskie (Regencyjne)

[edytuj | edytuj kod]

W czasie I wojny światowej, za sprawą Komisji Sejmowo-Konstytucyjnej powołanej przez Tymczasową Radę Stanu Królestwa Polskiego, podjęto próbę realizacji aktu 5 Listopada. Uchwalony 28 lipca 1917 Projekt Konstytucji Państwa Polskiego zakładał istnienie stanowiska Naczelnego Wodza Sił Zbrojnych, którym miał być przyszły król. Ze względu na zmianę uwarunkowań polityczno-strategicznych w kolejnym roku, projekt ten nie był już procedowany. Stanowił jednak poważną inspirację dla działań na polu legislacyjnym po odzyskaniu przez Polskę niepodległości[23].

OkresNajwyższy zwierzchnik Naczelny dowódca
Zdjęcie Osoba Opis
10.04.1917 – 12.10.1918Wilhelm II Hohenzollern oraz Karol I Habsburg
Hans Hartwig von BeselerNaczelny Dowódca Wojsk Polskich Królestwa Polskiego (Regencyjnego) zwanych Polską Siłą Zbrojną od 10 kwietnia 1917 do 24 października 1918[31], Generalny Gubernator Warszawski (1915–1918), generał-pułkownik.
12 – 24.10.1918Rada Regencyjna
25.10 – 11.11.1918


Tadeusz Rozwadowski (de facto)

Rada Regencyjna (de iure)		Szef Sztabu Wojsk Polskich Królestwa Polskiego od 25 października do 15 listopada 1918, powołany po przejęciu 12 października zwierzchnictwa nad wojskami przez Radę Regencyjną i złożeniu 24 października dymisji przez Hansa von Beselera, generał dywizji (od 1916, CK Armia), generał broni (od 1 kwietnia 1921)[32].
11 – 14.11.1918
Józef PiłsudskiNaczelny Dowódca Wojsk Polskich (od 11 do 29 listopada 1918[33]) i zarazem Minister Spraw Wojskowych (od 17 do 22 listopada 1918), brygadier (od 1915, armia Cesarstwa Niemieckiego)
14 – 29.11.1918[34]Naczelny Dowódca Wojsk Polskich (oraz de iure Regent) Józef Piłsudski

Powstanie wielkopolskie (1918–1919)

[edytuj | edytuj kod]

Armia Wielkopolska podczas powstania wielkopolskiego 1918–1919 podporządkowana była Komisariatowi Naczelnej Rady Ludowej. Pierwszym dowódcą Armii (jak i całego powstania) był mjr Stanisław Taczak, lecz z przyczyn personalnych (zbyt niski stopień) i politycznych (dopuszczał do organizacji rad żołnierskich) Józef Piłsudski zaproponował komisariatowi NRL dwóch innych kandydatów na to stanowisko: gen. Eugeniusza de Henninga-Michaelisa i gen. Józefa Dowbora-Muśnickiego. Ostatecznie Rada wybrała Muśnickiego i to on 11 stycznia otrzymał mocą dekretu NRL tytuł "Głównodowodzącego wszystkich Sił Zbrojnych Polskich byłego zaboru pruskiego"[35]. 25 maja 1919 r. Armia Wielkopolska podporządkowana została Naczelnemu Dowództwu WP, przy zachowaniu jej odrębnej organizacji. Ostatecznie rozkazem z 6 lutego 1920 roku nastąpiło zjednoczenie Wojska Polskiego i Armii Wielkopolskiej[36].

Głównodowodzący wojsk wielkopolskich (1918–1919):

Powstania ślaskie

[edytuj | edytuj kod]

Na Górnym Śląsku doszło w latach 1919–1921 do trzech konfliktów zbrojnych między tamtejszą ludnością polską i niemiecką, w związku z napięciami wywołanymi decyzją światowych mocarstw o przeprowadzeniu na tym terytorium plebiscytu, mającego zdecydować o jego przynależności państwowej[37]. Część ludności domagającej się przyłączenia regionu do Polski wstąpiła do Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska podlegającej Naczelnej Radzie Ludowej, która w okresie poprzedzajacym głosowanie dokonała dwóch zrywów zbrojnych (I powstanie śląskie – od 16 sierpnia do 24 sierpnia 1919 r.; II powstanie śląskie – od 19/20 sierpnia do 25 sierpnia 1920 r.) – drugi spośród nich okazał się Polaków zwycięski. Kolejny, trzeci zryw zbrojny (III powstanie śląskie – od 2/3 maja do 5 lipca 1921 r.) wybuchł już po przeprowadzeniu 20 marca 1921 r plebiscytu, a rząd polski oficjalnie odciął się od odpowiedzialności za niego, jednak ostatecznie zakończył się on 5 lipca 1921 r. rozejmem[38], w następstwie którego Międzysojusznicza Komisja Rządząca i Plebiscytowa na Górnym Śląsku 12 października 1921 r. podjęła uchwałę o korzystniejszym dla Polski podziale (do ok. ⅓) spornego obszaru, co Rada Ambasadorów zatwierdziła 20 października 1921[39]. Polsce przypadło 50% hutnictwa i 76% kopalń węgla, co miało ogromne znaczenie dla gospodarczego bytu II Rzeczypospolitej.

Komendant główny Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska w I powstaniu śląskim:

Wódz Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska w II powstaniu śląskim:

Naczelni wodzowie Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska w III powstaniu śląskim (podlegali dyktatorowi Wojciechowi Korfantemu[40]):

Pod koniec III powstania zbuntowana przeciwko dyktatorowi Wojciechowi Korfantemu grupa oficerów grupy „Wschód” ogłosiła w dniu 3 czerwca 1921 r. kpt. Karola Grzesika głównodowodzącym wojsk powstańczych, jednak dzień później śląscy marynarze z oddziału por. mar. Oszka przeprowadzili aresztowania buntowników[41].

Bunt Żeligowskiego

[edytuj | edytuj kod]

Wraz z ogłoszeniem 12 października 1920 r. przez generała Lucjana Żeligowskiego powstania Litwy Środkowej dowodzone przez niego wojsko, które brało udział w tzw. „buncie Żeligowskiego”, stało się automatycznie Wojskiem Litwy Środkowej i podjęło nawet nieudaną próbę zajęcia Kowna. Litwa Środkowa pozostawała w stanie niewypowiedzianej wojny z Republiką Litewską (tzw. Litwą Kowieńską) do czasu zawarcia 29 listopada 1920 Traktatu w Kownie. 30 listopada 1921 r. gen. Żeligowski rozwiązał Naczelne Dowództwo Wojsk Litwy Środkowej i ustanowił Dowództwo Wojsk Litwy Środkowej, a 1 grudnia 1921 roku Dowódcą Wojsk Litwy Środkowej został gen. ppor. Daniel Konarzewski i był nim do czasu zjednoczenia Litwy Środkowej z Rzecząpospolitą 18 kwietnia 1922 r.[42]

Naczelny Dowódca Wojsk Litwy Środkowej:

Dowódca Wojsk Litwy Środkowej:

II Rzeczpospolita

[edytuj | edytuj kod]

Konstytucja marcowa w art. 46 głosiła Prezydent Rzeczypospolitej jest zarazem najwyższym zwierzchnikiem sił zbrojnych Państwa, nie może jednak sprawować naczelnego dowództwa w czasie wojny.  Naczelnego Wodza sił zbrojnych Państwa na wypadek wojny mianuje Prezydent Rzeczypospolitej na wniosek Rady Ministrów, przedstawiony przez Ministra Spraw Wojskowych, który za akty, związane z dowództwem w czasie wojny, jak i za wszelkie sprawy kierownictwa wojskowego – odpowiada przed Sejmem.

Na mocy dekretu Prezydenta RP Ignacego Mościckiego z dnia 6 sierpnia 1926 o sprawowaniu dowództwa nad siłami zbrojnymi w czasie pokoju i ustanowieniu Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych[43] powołany został urząd Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych, będącego stałym zastępcą Ministra Spraw Wojskowych we wszystkich sprawach, dotyczących przygotowania sił zbrojnych i Państwa do obrony na wypadek konfliktu zbrojnego i kandydatem na Naczelnego Wodza. Za pośrednictwem Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych i Ministra Spraw Wojskowych zwierzchnictwo nad Siłami Zbrojnymi w czasie pokoju sprawował Prezydent RP. Inspektor nie był odpowiedzialny przed Sejmem i rządem (podlegał bezpośrednio prezydentowi).

Konstytucja kwietniowa:  Prezydent Rzeczypospolitej był Zwierzchnikiem Sił Zbrojnych (art. 12.d), mianował i zwalniał Naczelnego Wodza i Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych (art. 13 d), postanawiał o użyciu sił zbrojnych do obrony Państwa; w razie mianowania Naczelnego Wodza prawo dysponowania siłami zbrojnymi przechodziło na niego; za akty, związane z dowództwem, Naczelny Wódz odpowiadał przed Prezydentem Rzeczypospolitej, jako Zwierzchnikiem Sił Zbrojnych (art. 63).

ZdjęcieOsobaOpis
Józef PiłsudskiTymczasowy Naczelnik Państwa oraz Naczelny Dowódca Wojsk Polskich (od 29 listopada 1918 do 20 lutego 1919[44]), a następnie Naczelnik Państwa oraz Naczelny Wódz (od 20 lutego 1919 do 14 grudnia 1922[45]).

Po przewrocie majowym Generalny Inspektor Sił Zbrojnych przewidziany na stanowisko Naczelnego Wodza (od 27 sierpnia 1926 do 12 maja 1935) i zarazem Minister Spraw Wojskowych (od 16 maja 1926 do 16 grudnia 1930 oraz od 29 marca 1931 do 12 maja 1935), a także Prezes Rady Ministrów (od 2 października 1926 do 27 czerwca 1928 oraz od 25 sierpnia 1930 do 4 grudnia 1930), Pierwszy Marszałek Polski (od 19 marca 1920).

Edward Śmigły-RydzGeneralny Inspektor Sił Zbrojnych przewidziany na stanowisko Naczelnego Wodza (od 12 maja 1935 do 1 września 1939), a następnie je pełniący (od 1 września 1939 do 7 listopada 1939), Marszałek Polski (od 10 listopada 1936)[46][47].

Rząd RP na uchodźstwie

[edytuj | edytuj kod]
ZdjęcieOsobaOpis
Władysław SikorskiNaczelny Wódz i Generalny Inspektor Sił Zbrojnych (od 7 listopada 1939 do 4 lipca 1943) oraz Premier Rządu RP na uchodźstwie (1939–1943), generał broni (24 grudnia 1940).
Kazimierz SosnkowskiNaczelny Wódz i Generalny Inspektor Sił Zbrojnych (od 8 lipca 1943 do 30 września 1944), zwolniony ze stanowiska Naczelnego Wodza przez Prezydenta RP pod presją rządu brytyjskiego za krytykę Wielkiej Brytanii w kwestii braku pomocy dla powstania warszawskiego zawartą w przemówieniu radiowym z 1 września 1944; generał broni (od 10 listopada 1936).
Tadeusz KomorowskiNaczelny Wódz (od 30 września 1944 do 5 października 1944), generał dywizji (od 1 marca 1944)[48].
Władysław Anderstymczasowo p.o. Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych i Naczelnego Wodza (od 5 października 1944 do 21 czerwca 1945), gdy gen. Komorowski trafił do niewoli niemieckiej, generał dywizji (od 11 sierpnia 1941).
Tadeusz KomorowskiGeneralny Inspektor Sił Zbrojnych i Naczelny Wódz (od 21 czerwca 1945[49] do 8 listopada 1946), generał dywizji (od 1 marca 1944).
Władysław AndersGeneralny Inspektor Sił Zbrojnych pełniący obowiązki Naczelnego Wodza (od 8 listopada 1946 do 4 sierpnia 1954), generał broni (od 16 maja 1954).
Michał Tokarzewski-KaraszewiczGeneralny Inspektor Sił Zbrojnych pełniący obowiązki Naczelnego Wodza (1954 – 22 maja 1964), generał broni (ze starszeństwem od 19 marca 1964)[50][51].
Antoni Brochwicz-Lewińskitymczasowo p.o. Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych i Naczelnego Wodza (23 maja 1964 – ), generał brygady (ze starszeństwem od 15 sierpnia 1962)[52].
Stefan DembińskiGeneralny Inspektor Sił Zbrojnych pełniący obowiązki Naczelnego Wodza (1964 – 27 marca 1972), generał dywizji (od 11 listopada 1964).
Stanisław KopańskiGeneralny Inspektor Sił Zbrojnych pełniący obowiązki Naczelnego Wodza (17 lipca 1972 – 1976)[53], generał dywizji (od 23 października 1944).
Zygmunt Bohusz-SzyszkoGeneralny Inspektor Sił Zbrojnych pełniący obowiązki Naczelnego Wodza (19 marca 1976 – 18 lutego 1980), generał dywizji (od 1 czerwca 1945)[54].
Bronisław DuchGeneralny Inspektor Sił Zbrojnych pełniący obowiązki Naczelnego Wodza (19 lutego 1980 – 9 października 1980), generał dywizji (od 1 czerwca 1945)[55].
Klemens RudnickiGeneralny Inspektor Sił Zbrojnych pełniący obowiązki Naczelnego Wodza (9 października 1980 – 22 grudnia 1990), generał dywizji (od 11 listopada 1990)[56].

Polska Ludowa i III Rzeczpospolita (do 1992 r.)

[edytuj | edytuj kod]

Po powołaniu pod koniec II wojny światowej komunistycznego rządu w Polsce, Naczelnym Dowódcą z jego ramienia został gen. Michał Rola-Żymierski, w 1945 roku awansowany na stopień Marszałka Polski. Uchwalona w 1952 r. Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej początkowo nie wspominała o stanowisku naczelnego dowódcy. Stanowiła jedynie, że Rada Państwa obsadza stanowiska cywilne i wojskowe, przewidziane ustawami (art. 25.8), a także (w okresach między sesjami Sejmu) wprowadza stan wojny i stan wojenny oraz ogłasza mobilizację (art. 28), zaś Rada Ministrów sprawuje ogólne kierownictwo w dziedzinie obronności kraju i organizacji sił zbrojnych Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej oraz określa corocznie kontyngent obywateli powoływanych do czynnej służby wojskowej. Funkcję „Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych na czas wojny” wprowadziła dopiero nowela ustrojowa z 21 listopada 1983 r. Sejm dokonał wówczas rozdzielenia funkcji Prezesa Rady Ministrów i przewodniczącego Komitetu Obrony Kraju, temu ostatniemu (obieranemu przez Sejm) stanowisku przypisując funkcję Zwierzchnika Sił Zbrojnych PRL, a zarazem przyznał Radzie Państwa uprawnienie do mianowania na okres wojny Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych PRL[57]. Po zniesieniu Rady Państwa w 1989 r. uprawnienie to zostało przekazane Sejmowi, a jeżeli ten nie mógłby się zebrać - Prezydentowi, a także umocowane w przepisach Konstytucji PRL, obowiązujących również (do 1992 r.) w początkowym okresie III RP[58][59].

ZdjęcieOsobaOpis
Michał Rola-ŻymierskiNaczelny Dowódca Armii Ludowej (1944) i Naczelny Dowódca Wojska Polskiego (1944–1947), Marszałek Polski (od 3 maja 1945).

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]
  • Tadeusz Bór-Komorowski, Armia podziemna, Warszawa 1994, ISBN 83-11-08338-X.
  • Tomasz Kośmider: Naczelny dowódca (wódz) – wnioski z przeszłości. W: Tomasz Kośmider (red.): Naczelny dowódca sił zbrojnych w systemie obronnym państwa polskiego. Warszawa: Akademia Obrony Narodowej, 2014. ISBN 978-83-7523-329-2.
  • Tadeusz Kryska-Karski, Stanisław Żurakowski, Generałowie Polski Niepodległej, Warszawa 1991.
  • Ryszard Mirowicz, Edward Rydz-Śmigły. Działalność wojskowa i polityczna, Warszawa: Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, 1988, ISBN 83-202-0603-0, OCLC 834904363.
  • Piotr Stawecki, Słownik biograficzny generałów Wojska Polskiego 1918–1939, Warszawa 1994, ISBN 83-11-08262-6.
  • Polski czyn zbrojny w II wojnie światowej, tom II, Walki formacji polskich na zachodzie 1939–1945, Warszawa 1981, opracowanie zbiorowe pod redakcją Witolda Biegańskiego, ISBN 83-11-06577-2.

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. 1 2 Dz. U. z 2025 r. poz. 504 (ISAP)
  2. 1 2 Kośmider (red.) 2014 ↓, s. 15.
  3. 1 2 Dz. U. z 2025 r. poz. 445 (ISAP)
  4. 1 2 Dz. U. z 2025 r. poz. 825 (ISAP)
  5. ↑ Art. 134 ust. 4 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 (Dz. U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483 (ISAP)).
  6. ↑ Art. 198 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483 (ISAP))
  7. ↑ Ustawa z dnia 21 czerwca 2013 r. o zmianie ustawy o urzędzie Ministra Obrony Narodowej oraz niektórych innych ustaw. (Dz. U. z 2013 r. poz. 852 (ISAP))
  8. ↑ Ustawa z dnia 5 marca 2015 r. o zmianie ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej oraz niektórych innych ustaw. (Dz. U. z 2015 r. poz. 529 (ISAP))
  9. ↑ Prezydent RP wskazał kandydata na Naczelnego Dowódcę Sił Zbrojnych
  10. 1 2 M.P. z 2018 r. poz. 985 (ISAP).
  11. ↑ Ustawa z dnia 4 października 2018 r. o zmianie ustawy o urzędzie Ministra Obrony Narodowej oraz ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej. (Dz. U. z 2018 r. poz. 2182 (ISAP))
  12. ↑ M.P. z 2015 r. poz. 615 (ISAP)
  13. ↑ M.P. z 2017 r. poz. 668 (ISAP)
  14. ↑ M.P. z 2023 r. poz. 1349 (ISAP)
  15. ↑ Andrzej Zahorski, Powstanie kościuszkowskie 1794, w: Stefan Kieniewicz, Andrzej Zahorski, Władysław Zajewski, Trzy powstania narodowe, Warszawa 1992, s. 17–36.
  16. ↑ De facto do momentu pojmania w ramach bitwy pod Maciejowicami w dniu 10 października 1794 r. Nowy naczelnik został ogłoszony dwa dni później, tj. 12 października.
  17. ↑ Kośmider (red.) 2014 ↓, s. 16.
  18. ↑ Naczelny dowódca wojsk francuskich, polskich i saskich w Księstwie Warszawskim
  19. ↑ Andrzej Biernat, Ireneusz Ihnatowicz, Vademecum do badań nad historią XIX i XX wieku, Warszawa 2003, s. 470.
  20. ↑ Naczelny wódz wojsk polskich w służbie francuskiej (z nominacji Napoleona I Bonaparte)
  21. ↑ Kośmider (red.) 2014 ↓, s. 16–17.
  22. ↑ Kośmider (red.) 2014 ↓, s. 17.
  23. 1 2 Kośmider (red.) 2014 ↓, s. 18.
  24. 1 2 pełniący obowiązki
  25. ↑ Od 25 września sprawował też najwyższą władzę cywilną
  26. ↑ Ireneusz Ihnatowicz, Andrzej Biernat, Vademecum do badań nad historią XIX i XX wieku, Warszawa 2003, s. 485.
  27. ↑ Countries Ph-Pu [online], www.rulers.org [dostęp 2017-11-26].
  28. ↑ Powstanie Krakowskie 1846 roku [online], Podgorze.pl, 16 marca 2015 [dostęp 2021-02-24] (pol.).
  29. ↑ Andrzej Grabski, Eligiusz Kozłowski, i inni: Zarys dziejów wojskowości polskiej do roku 1864. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1966.
  30. ↑ Bogusław Polak: Lance do boju. Poznań: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1986. ISBN 83-03-01373-4.
  31. ↑ Centralne Archiwum Wojskowe: VII. Narodziny Wojska Polskiego (październik – grudzień 1918) , s. 145
  32. ↑ Centralne Archiwum Wojskowe: VII. Narodziny Wojska Polskiego (październik – grudzień 1918) , s. 146
  33. ↑ Okres od przekazania Piłsudskiemu najwyższej władzy wojskowej przez Radę Regencyjną w Warszawie i następnie samorozwiązania się kilka dni później Rady z przekazaniem Piłsudskiemu pełni władzy, poprzez następujący po nim kilkudniowy okres współistnienia w Warszawie dotychczasowego prowizorium rządowego Królestwa Polskiego i desygnowanego przez Piłsudskiego Rządu Ludowego Republiki Polskiej, aż po formalne zniesienie monarchii wskutek wejścia w życie dekretu Naczelnika Państwa o najwyższej władzy reprezentacyjnej Republiki Polskiej (Dz. U. z 1918 r. Nr 17, poz. 41 (ISAP))
  34. ↑ Okres od samorozwiązania się Rady Regencyjnej z przekazaniem Piłsudskiemu pełni władzy, poprzez następujący po nim kilkudniowy okres współistnienia w Warszawie dotychczasowego prowizorium rządowego Królestwa Polskiego i desygnowanego przez Piłsudskiego Rządu Ludowego Republiki Polskiej, aż po formalne zniesienie monarchii wskutek wejścia w życie w dniu 29 listopada 1918 dekretu Naczelnika Państwa o najwyższej władzy reprezentacyjnej Republiki Polskiej (Dz. U. z 1918 r. Nr 17, poz. 41 (ISAP))
  35. ↑ Wrzosek M., Wojny o granice Polski Odrodzonej, Wiedza Powszechna, 1992, ISBN 83-214-0752-8
  36. ↑ Krzysztof Margasiński. Szerokotorowy pociąg pancerny „Generał Konarzewski” 1. Dywizji Strzelców Wielkopolskich (2). „Świat Kolei”. 10/2019, s. 24, 2019.
  37. ↑ „Zarówno polscy, jak i niemieccy historycy zgadzają się, że jeśli chodzi o stronę niemiecką, było 90 proc. przyjezdnych i najwyżej 10 proc. miejscowych [uczestników powstania], a jeśli chodzi o stronę polską, to było 90 proc. miejscowych i najwyżej 10 proc. przyjezdnych” por. wywiad z prof. Franciszkiem Markiem, [w:] „Nowe Państwo”, nr 1/2012, s. 66–68.
  38. ↑ Piotr Pregiel, Tomasz Przerwa, Dzieje Śląska, Wrocław: Cadus, 2005, ISBN 83-917616-4-9.
  39. ↑ Dz. U. 1922 nr 44 poz. 369
  40. ↑ Z przemówienia Korfantego z 3 maja 1921: „Rząd polski odwołał mnie ze stanowiska komisarza plebiscytowego, ponieważ nie byłem w stanie zapobiec puczowi.” źródło: Sigmund Karski, Albert (Wojciech) Korfanty. Eine Biographie.
  41. ↑ Jarosław Mrożkiewicz, Za polskość tej ziemi. jasnet.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-12-03)]..
  42. ↑ Wiesław B. Łach: „Bunt Żeligowskiego”. Kulisy połączenia Wileńszczyzny do Polski 1920-1922. Warszawa: Wydawnictwo Bellona, 2014. ISBN 978-83-11-13198-9.
  43. ↑ Dz. U. z 1926 r. Nr 79, poz. 445 (ISAP).
  44. ↑ okres od formalnego zniesienia monarchii 29 listopada 1918 do uchwalenia przez Sejm małej konstytucji wraz z zatwierdzeniem Piłsudskiego na urzędzie
  45. ↑ okres od uchwalenia przez Sejm małej konstytucji wraz z zatwierdzeniem Piłsudskiego na urzędzie do przekazania przez Piłsudskiego zwierzchnictwa Sił Zbrojnych pierwszemu Prezydentowi RP
  46. ↑ Dekret Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 1 września 1939 o sprawowaniu zwierzchnictwa nad Siłami Zbrojnymi, o organizacji naczelnych władz wojskowych i o komisarzach cywilnych – od chwili mianowania Naczelnego Wodza (Dz. U. z 1939 r. Nr 86, poz. 543 (ISAP)).
  47. ↑ W dniu 27 września 1939 w m. Dragoslavele napisał list do Prezydenta RP o następującej treści „Do Pana Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Wobec tego, że jestem internowany i pozbawiony wolności – składam funkcję Naczelnego Wodza do dyspozycji Pana Prezydenta – Rydz Śmigły”.
  48. ↑ dekret Prezydenta RP z dnia 30 września 1944 zastrzegał, że „Pan Generał wstępuje w prawa i obowiązki Naczelnego Wodza z chwilą rozpoczęcia swych czynności w siedzibie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej i Rządu”
  49. ↑ zgodnie z dekretem Prezydenta RP z dnia 30 września 1944 ustalającym, że „Pan Generał wstępuje w prawa i obowiązki Naczelnego Wodza z chwilą rozpoczęcia swych czynności w siedzibie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej i Rządu”, co nastąpiło w dniu 21 czerwca 1945.
  50. ↑ Dekret Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 23 maja 1964r.. „Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej”, s. 16, Nr 3 z 24 czerwca 1964.
  51. ↑ Pamięci gen. Waleriana Czumy. „Biuletyn”. Nr 1 (6), s. 64, Maj 1964. Koło Lwowian w Londynie.
  52. ↑ Dekret Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 23 maja 1964 r.. „Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej”, s. 16, Nr 3 z 24 czerwca 1964.
  53. ↑ Dziennik Ustaw RP nr 3 z 21 lipca 1972 r.
  54. ↑ Dziennik Ustaw RP na Uchodźstwie. eprints.hist.pl. [dostęp 2016-12-04].
  55. ↑ Dziennik Ustaw RP na Uchodźstwie. eprints.hist.pl. [dostęp 2016-12-04].
  56. ↑ Z.J., Frontowy generał polskiego szlaku, „Głos Katolicki”, 34 (1566), 27 września 1992.
  57. ↑ Ustawa z dnia 21 listopada 1983 r. o zmianie ustawy o powszechnym obowiązku obrony Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. (Dz. U. z 1983 r. Nr 61, poz. 278 (ISAP))
  58. ↑ Ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. o zmianie Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. (Dz. U. z 1989 r. Nr 19, poz. 101 (ISAP))
  59. ↑ Ustawa z dnia 29 maja 1989 r. o przekazaniu dotychczasowych kompetencji Rady Państwa Prezydentowi Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i innym organom państwowym. (Dz. U. z 1989 r. Nr 34, poz. 178 (ISAP))
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Naczelny_Dowódca_Sił_Zbrojnych_(Polska)&oldid=80017403”