Okręty rakietowe typu Orkan

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Okręty rakietowe typu Orkan
(proj. 660M)
Ilustracja
ORP „Grom” w 2011 roku
Kraj budowy  Niemcy
 Polska
Użytkownicy  Marynarka Wojenna
Stocznia Kadłuby w VEB Peenewerft,
Wyposażenie i przebudowa w Stoczni Północnej
Wejście do służby 1992-1995
Zbudowane okręty 3
Okręty w służbie 3
Dane taktyczno-techniczne
Wyporność pełna: 369 ton
standardowa: 333 ton
Długość 48,9 metra
Szerokość 8,65 metra
Zanurzenie 2,15 metra
Napęd 3 silniki wysokoprężne M520 o mocy 3970 kW każdy, napędzające 3 śruby
Prędkość 36 węzłów
Zasięg 4500 Mm przy prędkości 13 węzłów
Załoga 36 osób
Uzbrojenie 1 uniwersalna armata morska AK-176M,
1 armata AK-630M,
2 × karabiny maszynowe WKM-B,
1 × IV wyrzutnia FAM-14 dla rakiet przeciwlotniczych Strzała-2M,
do 8 przeciwokrętowych pocisków manewrujących RBS15 Mk 3

Okręty rakietowe typu Orkan, również okręty rakietowe projektu 660M − seria trzech, małych okrętów budowanych pierwotnie jako jedne z siedmiu jednostek projektu 151 (Sassnitz) w Niemieckiej Republice Demokratycznej dla tamtejszej floty. W 1990 roku kadłuby trzech z nich wraz z pokładówkami zostały odkupione przez stronę polską od stoczni VEB Peenewerft oraz przebudowane na okręty rakietowe projektu 660. Tak przebudowane jednostki wcielono do służby w Marynarce Wojennej w latach 1992, 1994 oraz 1995 jednak pozbawione były one uzbrojenia rakietowego[1].

W wyniku modernizacji przeprowadzonej w latach 2008–2009 okręty wyposażono w nowoczesny sprzęt elektroniczny oraz pociski przeciwokrętowe. Zmodernizowane jednostki oznaczono jako okręty rakietowe projektu 660M[2].

Głównymi zadaniami stawianymi przed jednostkami typu Orkan jest wykonanie uderzeń rakietowych na okręty nawodne i statki przeciwnika, zwalczanie środków napadu powietrznego, zapewnianie osłony przeciwokrętowej oraz przeciwlotniczej własnych okrętów i statków, a także patrolowanie i ochrona szlaków komunikacyjnych[3].

Wszystkie okręty służą obecnie w 3 Flotylli Okrętów w Gdyni w Dywizjonie Okrętów Bojowych[4].

Historia[edytuj | edytuj kod]

W 1972 roku w Polsce ruszył program zakładający budowę nowych okrętów rakietowych dla Marynarki Wojennej, które miały przewyższać dotychczas użytkowane inne jednostki tej klasy we flocie. Program oznaczono projektem 665 i nadano kryptonim „Tukan”. W wyniku prac prowadzonych prac rozwojowych Marynarka Wojenna dysponować miała kutrami rakietowo-artyleryjski o wyporności około 470 ton, rozwijającymi prędkość około 38 węzłów. Uzbrojenie kutrów projektu 665 stanowić miały 4 wyrzutnie pocisków przeciwokrętowych, dziobową armatą 76,2 mm oraz dwoma armatami AK-630 na rufie. W roku 1977 projekt zatwierdzony został przez Marynarkę Wojenną[5][2].

Tym samym rozpoczęły się przygotowania do budowy pierwszego okrętu, poprzez zakup materiałów potrzebnych do budowy jednostki prototypowej. W 1978 roku rozpoczęły się problemy z realizacją programu, m.in. dostawca uzbrojenia wstrzymał dostawy, zaś rok później podjęto decyzję o zamknięciu całego programu i rezygnacji z budowy okrętów tego typu[6].

W związku z tym, kierownictwo Marynarki Wojennej zmuszone było do zakupu od ZSRR czterech okrętów rakietowych projektu 1241RE (ORP „Górnik”, ORP „Hutnik”, ORP „Metalowiec” i ORP „Rolnik”). Decyzja ta pozwoliła na wycofywanie używanych wówczas kurów rakietowych projektu 205 Osa[7]. Jednak te cztery jednostki projektu 1241 nie zapełniały jednak luki, powstałej po wycofanych kutrach typu Osa. Zaszła więc konieczność wypełnienia tej luki poprzez zakup nowych okrętów, lecz sytuacja polityczna oraz gospodarcza kraju nie pozwalała na to[2][7].

W latach dziewięćdziesiątych XX wieku podjęto decyzję o odkupieniu od Niemieckiej Marynarki Wojennej trzech kadłubów niedokończonych jednostek projektu 151 budowanych w stoczni VEB Peenewerft. Okręty projektu 151 budowano pierwotnie dla floty Niemieckiej Republiki Demokratycznej[1]. Niemcy planowali budowę łącznie do 9 takich jednostek lecz po zjednoczeniu Niemiec zarzucono realizację projektu. Finalnie wybudowano 7 okrętów[8]. Odkupione przez Polskę kadłuby odholowano do Stoczni Północnej w celu przebudowy i wyposażenia. Okręty oznaczono projektem 660[7].

Jednak ze względu na problemy finansowe w kraju panujące w tamtym czasie proces wyposażania i uzbrajania jednostek uległ znacznemu przedłużeniu i nie udało się uzbroić je w główne uzbrojenie rakietowe. Planowano aby jednostki uzbrojone były w przeciwokrętowe pociski manewrujące Ch-35, jednak plan ten nie doszedł do skutku. Z powodu wycofywania ze służby kutrów projektu 205 postanowiono wprowadzić jednostki typu Orkan do służby bez głównego uzbrojenia aby utrzymać ciągłość szkolenia załóg[9]. Rola okrętów przed dozbrojeniem ograniczała się do ścigaczy artyleryjskich[2]. Jednostki wprowadzono do służby jako OORP „Orkan”, „Piorun” i „Grom” kolejno w latach 1992, 1994 i 1995[2].

W 2006 podpisano umowę z firmą Thales Naval Nederland dotyczącą modernizacji okrętów oraz co najważniejsze, uzbrojenia ich w pociski przeciwokrętowe. Proces modernizacji okrętów trwał w latach 2008-2009, odbywał się w Stoczni Marynarki Wojennej. Jednostki częściowo przebudowano, zainstalowano na nich między innymi nowe systemy nawigacji, radary oraz nowe wyposażenie elektroniczne. Okręty dozbrojono w dwa karabiny maszynowe oraz pociski przeciwokrętowe RBS15 Mk 3, jednak nie wymieniono dotychczasowego uzbrojenia artyleryjskiego składającego się z działa AK-176M, wielolufowego systemu artyleryjskiego AK-630, wyrzutni rakiet przeciwlotniczych Strzała-2M oraz siłowni. Integracja okrętów z RBS15 Mk 3 zakończyła się w 2015 roku, do tego czasu okręty dysponowały przejściowo pociskami RBS15 Mk 2[7][2].

W latach 2018-2023 planowano przeprowadzenie gruntownej modernizacji jednostek poprzez wymianę siłowni okrętowych na nowe, dotychczasowego uzbrojenia artyleryjskiego oraz modernizacji okrętowego systemu dowodzenia Tacticos oraz radaru wykrywania celów powietrznych i nawodnych Sea Giraffe. Jednak w 2020 roku Ministerstwo Obrony Narodowej wycofało się z realizacji tego programu[10][11].

Numer

burtowy[12]

Nazwa[12] Położenie

stępki[12]

Wodowanie[12] Wejście do służby[12] Los okrętu
421 ORP „Orkan” 12 sierpnia 1990 29 września 1990 18 września 1992 w służbie
422 ORP „Piorun” 10 września 1990 19 października 1990 11 marca 1994 w służbie
433 ORP „Grom” 12 października 1990 11 grudnia 1990 28 kwietnia 1995 w służbie

Konstrukcja[edytuj | edytuj kod]

Opis ogólny[edytuj | edytuj kod]

Sylwetka okrętów projektu 660 (przed modernizacją)

Okręty typu Orkan są klasyfikowane jako Małe Okręty Rakietowe (MOR). Zbudowane zostały w układzie jednokadłubowca o klasycznej konstrukcji. Mają one długość wynoszącą 48,9 metra, szerokość 8,65 metra i zanurzenie 2,15 metra. Okręty te wypierają 369 ton wyporności pełnej i 333 standardowej[3]. Kadłub zbudowano ze stali oraz jest w całości spawany wzdłużnym układem wiązań. Dodatkowo grubość kadłuba ma zmienną grubość, wynoszącą od 3 do 7 milimetrów. Efekt ten udało się osiągnąć dzięki zastosowaniu stali o podwyższonej wytrzymałości[13]. W konstrukcję dna kadłuba wkomponowano specjalne fundamenty pod silniki oraz generatory prądu, zaś sam kadłub podzielono grodziami wodoszczelnymi na kilka wodoszczelnych przedziałów[13]. Nadbudówka jednostek wykonana została w całości z aluminium oraz podobnie jak kadłub, jest całkowicie spawana. Połączono ją z pokładem za pomocą bimetalu. Dodatkowo ze stopów aluminium wykonano część grodzi przedziałów oraz międzypokład[13].

W części dziobowej kadłuba, na międzypokładzie znajdują się pomieszczenia mieszkalne dla załogi, barbeta armaty AK-176M oraz skrajnik dziobowy. Poniżej, także w części dziobowej znajduje się przedział siłowni. W części rufowej umiejscowione są dwa przedziały siłowni, pomieszczenie gospodarcze oraz skrajnik rufowy[13]. Układ kominowy ulokowany jest w burtach. Okręty mają dwukondygnacyjną nadbudówkę. Na najwyższej kondygnacji znajduje się okrętowe stanowisko dowodzenia GSD, gdzie w jego części wysuniętej bliżej dziobu, znajduje się sterówka[13]. Na dolnym pokładzie pokładówki znajdują się kabiny oficerskie. Część pokładówki wysunięta w kierunku rufy zbudowana jest w sposób demontowalny, co pozwala na jej usunięcie w celu łatwiejszego dostępu do siłowni[13]. Okręty na dachu pokładówki miały początkowo zamontowany kratowany masz z systemami radiolokacyjnymi oraz elektronicznymi, który w wyniku przeprowadzonej modernizacji wymieniony został na nowy stanowiący jednolitą bryłę[13].

Układ napędowy[edytuj | edytuj kod]

Siłownia jednostek zbudowana jest w układzie CODAD. Napęd okrętów projektu 660M stanowią 3 silniki wysokoprężne M520 o mocy 3970 kW każdy[14]. Każdy silnik napędza za pośrednictwem wału napędowego jedną, stałą śrubę okrętową[15]. Energię elektryczną na okręcie wytwarzają trzy zespoły prądotwórcze. Tak skonfigurowany układ napędowy pozwala osiągnąć prędkość maksymalną wynoszącą 36 węzłów, jednak podczas prób morskich ORP „Orkan” osiągnął prędkość 38,5 węzła[15]. W dziobowej części kadłuba, znajdują się dwa silniki M520 umiejscowione bo obu burtach oraz jeden agregat, natomiast w części rufowej znajduje się jeden silnik oraz dwa zespoły prądotwórcze. W celu ochłodzenia spalin podczas ich opuszczania z układu kominowego, mieszane są one z wodą w tłumikach za pomocą wtrysków. Zabieg ten ogranicza widoczność w podczerwieni. Okręty posiadają trzy stery, które napędzane są elektrohydrauliczną maszyną sterową[15]. Zapas paliwa zabieranego przez jednostki wynosi maksymalnie 28,5 tony[12].

Wyposażenie elektroniczne[edytuj | edytuj kod]

Widok od rufy na ORP „Orkan” przed modernizacją. Widoczny jest kratowany masz, na którego topie jest radar NUR-27 i radar nawigacyjny. Na rufie znajduje się wyrzutnia celów pozornych Mars-4M
Widok na zmodernizowany ORP „Grom”, widoczny jest na pierwszym planie nowy radar kierowania ogniem Sting-EO, walcowane anteny systemu Breń oraz nowy maszt, na którym zamontowany jest radar 3D oraz nawigacyjny

Projekt 660[edytuj | edytuj kod]

Okręty rakietowe proj. 660 przed modernizacją z początku XXI wieku, dysponowały innym zestawem wyposażenia elektronicznego. Okręty dysponowały polską stacją radiolokacyjną NUR-27XA służącą do wykrywania zarówno celów powietrznych jak i nawodnych. Antena radaru zamontowana była na szczycie kratowanego masztu. Poniżej stacji NUR znajdował się radar nawigacyjny SRN-443XTA również produkcji krajowej. Początkowo planowano by radar wykrywania celów powietrznych i nawodnych był stabilizowany, jednak po przeprowadzonych próbach morskich okazało się to zbędne i zrezygnowano z tego pomysłu[16][17].

Jednostki wyposażono w system kierowania ogniem oraz wykrywania celów, w którego skład wchodził radar kierowania ogniem artylerii Wympieł-AME, który tożsamy był z systemem obecnym na okrętach typu Mołnia (także używanych w Marynarce Wojennej). Radar kierowania ogniem zamontowany był na specjalnym podwyższeniu na dachu nadbudówki, tuż nad mostkiem nawigacyjnym. Dodatkowo okręty posiadają celownik systemu Kołonka dla armat AK-630M i AK-176M. Okręty typoszeregu wyposażono w pasywny zestaw zakłócający Derkacz-2 składający się z czterech, zmodyfikowanych wyrzutni Mars-4M dla celów pozornych średniego zasięgu kalibru 57 mm, które umiejscowione były na rufie oraz ośmiu dwunastolufowych wyrzutni bliskiego zasięgu kalibru 70 mm znajdujących się po obu burtach. Wyrzutnie celów pozornych odpalane mogły być zarówno automatycznie jak i ręcznie[16][17].

Na dodatkowe wyposażenie składało się, m.in. z systemu ORO-1, który przeznaczony był do wykrywania opromieniowywania okrętu poprzez falę radarową, zintegrowanym systemem określania pozycji SZOP-4, systemu wykrywania ruchu okrętu OZRO, radionamiernika oraz systemu łączności wewnętrznej i zewnętrznej[16][17].

Projekt 660M[edytuj | edytuj kod]

W roku 2006 podpisano umowę z firmą Thales Naval Nederland na modernizację oraz dozbrojenia okrętów projektu 660 w pociski rakietowe. Proces modernizacji odbywał się w latach 2008–2009 i obejmował wszystkie trzy okręty służące w PMW. Prace zrealizowano w Stoczni Marynarki Wojennej w Gdyni. W wyniku prowadzonych prac, wymieniono praktycznie całe wyposażenie elektroniczne okrętów. Jednostki częściowo przebudowano, w celu dostosowania ich do przenoszenia pocisków przeciwokrętowych oraz nowego wyposażenia radarowego. Dotychczas używaną stację radiolokacyjną NUR-27 wymieniono na nowoczesną, trójwspółrzędną, wielozadaniową stację dozoru nawodnego i powietrznego Sea Giraffe 3-D, system odentyfikacji „swój-obcy” (IFF), nowy system kierowania ogniem wraz z anteną radaru Sting-EO, system walki elektronicznej Breń produkcji polskiej oraz system dowodzenia i kierowania ogniem Tacticos. Dodatkowo okręty wyposażono w nowoczesne Centrum Bojowo–Informacyjne (BCI). Okręty wyposażono także w łącza wymiany danych Link-11[18][19].

Radar Sea Giraffe zamontowano na nowym maszcie, który zastąpił dotychczasową konstrukcję kratowaną. Radar kierowania ogniem ulokowany został w tym samym miejscu co poprzedni Wympieł-AME. Dodatkowo okręty wyposażono w dwa nowe radary nawigacyjne SM Bridgemaster-E. Zmodernizowanym okrętom zmieniono numer projektu poprzez dodanie litery M (zModernizowany) oznaczając je jako okręty rakietowe projektu 660M. W wyniku przeprowadzonych prac okręty stały się interoperacyjne z NATO[18][19].

Uzbrojenie[edytuj | edytuj kod]

Uzbrojenie okrętów, widoczna jest armata AK-176M (na dziobie), kontenery z pociskami RBS15 Mk 2, armata AK-630M (na rufie), wyrzutnia FAM-14 oraz stanowiska karabinu WKM-B po bokach pokładówki
Pocisk RBS15 Mk 3 jednego z okrętów Orkan w kontenerze startowym
System celowniczy Kołonka na pokładzie ORP „Grom”

Uzbrojenie okrętów Orkan jest typowe dla okrętów rakietowo-artyleryjskich. Uzbrojenie artyleryjskie składa się z pojedynczej, morskiej armaty uniwersalnej AK-176M kalibru 76,2 mm oraz pojedynczej armaty przeciwlotniczej AK-630M. Osłonę przeciwlotniczą stanowi jedna, czteroprowadnicowa wyrzutnia FAM-14 dla pocisków Strieła-2M[16][20]. Przed modernizacją oznaczoną jako proj. 660M okręty nie posiadały uzbrojenia w postaci pocisków przeciwokrętowych i de facto były to ścigacze artyleryjskie. Po przeprowadzonej modernizacji okręty wyposażono w statywy pod kontenery startowe z pociskami RBS15 Mk 2, które były rozwiązaniem tymczasowym do czasu dostarczenia zamówionych pocisków RBS15 Mk 3. Dodatkowo w wyniku modernizacji okręty dozbrojono także w dwa wielkokalibrowe karabiny maszynowe WKM-B kalibru 12,7 mm[16][20].

AK-176M to radziecka, morska armata uniwersalna, stanowiąca główne uzbrojenie artyleryjskie okrętów Orkan. Usytuowano ją w części dziobowej okrętów, przed nadbudówką. Część artyleryjska działa składa się z armaty automatycznej kalibru 76,2 mm[21]. Automatyka działa na zasadzie krótkiego odrzutu lufy. Lufa gwintowana, monoblokowa, wyposażona w przedmuchiwacz. Zamek pionowy, klinowy. Naboje donoszone automatycznie, z dwóch stron, z magazynu pod wieżą. Lufa ma system chłodzenia wodą zaburtową podczas strzelania. Armata dysponuje kątami poniesienia wynoszącymi od -15° do +85°, oraz szybkostrzelnością wynoszącą od 30 do 120 strzałów na minutę. Jednostka ognia na okrętach proj. 660M wynosi 254 naboje, całość wraz z zapasem amunicji waży 13 ton. Jej donośność skuteczna to 12 km[22][23]. Początkowo kierowanie ogniem armaty odbywało się przy pomocy radaru Wympieł, jednak w czasie modernizacji radar wymieniono na nowocześniejszy Sting-EO[16][21].

Drugim typem uzbrojenia artyleryjskiego na okrętach jest armata przeciwlotnicza AK-630M, również produkcji radzieckiej. Jest to sześciolufowe działo automatyczne zbudowane w układzie Gatlinga kalibru 30 mm. Armata znajduje się w rufowej części nadbudówki. System służy do zwalczania celów powietrznych oraz nawodnych na dystansie odpowiednio do 5000 i 4000 metrów. Kąty elewacji działa to od -12° do +88°[24]. Kierowanie ogniem armaty odbywa się za pośrednictwem systemu celowniczego Kołonka, który nie został wymieniony w czasie prac modernizacyjnych. System ten umiejscowiony jest również na rufowej części nadbudówki. System AK-630M wraz z amunicją waży 1900 kg[16][24].

Uzbrojenie przeciwlotnicze składa się z jednej, czteroprowadnicowej wyrzutni FAM-14 dla rakiet przeciwlotniczych Strieła-2M, produkcji NRD. Zastosowanie wyrzutni FAM ułatwia celowanie i odpalanie pocisków. Wyrzutnia umiejscowiona jest w rufowej części nadbudówki, pomiędzy systemem Kołonka, a armatą AK-630M. Pociski przeciwlotnicze Strieła-2M na okrętach Orkan używane są w morskiej wersji, oznaczonej w kodzie NATO jako SA-N-5. Pocisk przeznaczony jest do zwalczania samolotów i śmigłowców. Zasięg maksymalny wynosi 2800 metrów gdy cel namierzany jest od przodu lub 4200 metrów gdy cel namierzany jest od tyłu, zaś minimalny to 800 metrów. Pułap zwalczania celów wynosi od 50 do 2300 metrów. Do wad pocisku należy mało skuteczna głowica prowadzająca na podczerwień, umożliwiająca praktyczne jedynie użycie przeciwko, które oddalają się oraz mały ładunek bojowy wynoszący 1,15 kg. Jednostka ognia wynosi 8 pocisków[25].

Głównym uzbrojeniem przeciwokrętowym są pociski klasy „woda–woda” RBS15 Mk 3. Każdy z okrętów posiada maksymalną jednostkę ognia wynoszącą 8 kontenerów startowych z pociskami. Łącznie dla Orkanów zakupiono 36 pocisków[26]. Pociski RBS15 Mk 3 ważą 800 kg, zaś odłamkowa głowica bojowa ma masę 200 kg[27]. Naprowadzane są za pośrednictwem nawigacji bezwładnościowej oraz radarowo. Broń dysponuje zasięgiem do 200 km. Aby przełamać obronę przeciwnika, w pociskach zabudowano elektroniczne środki przeciwzakłóceniowe (ECCM). RBS15 zalicza się do klasy „odpal i zapomnij”, zaś dzięki zastosowaniu programowalnego przed odpaleniem radaru naprowadzającego, mogą być używane w każdych warunkach atmosferycznych[28]. Przejściowo do czasu dostarczenia pocisków RBS15 Mk 3 używano starszych w wersji Mk 2[27][29].

Służba[edytuj | edytuj kod]

Pierwszy z okrętów projektu 660 – ORP „Orkan” wprowadzony został do służby 18 września 1992 roku. Jednostce nadano numer burtowy 421. Dwa lata później do służby wcielono drugą jednostkę ORP „Piorun” z numerem burtowym 422. Uroczystość miała miejsce 11 maca 1994 roku. Na ostatnim okręcie o numerze burtowym 423, banderę wojenną podniesiono 28 kwietnia 1995 roku, nadając mu imię ORP „Grom”[18]. Wszystkie okręty wprowadzono do służby w 3 Flotylli Okrętów, gdzie służyły kolejno w 1 dywizjonie Okrętów Rakietowych w latach 1995–1999[30], 31 dywizjonie Okrętów Rakietowych w latach 1999–2004[30], dywizjonie Okrętów Rakietowych w latach 2004–2010[31] oraz dywizjonie Okrętów Bojowych w którego siłach znajdują się od 2011 roku[4].

Okręty tego typu aktywnie uczestniczą w krajowych jak i międzynarodowych manewrach praktycznie od początku służby. Pierwsza jednostka z serii – ORP „Orkan” już w 1993 roku odbył strzelania artyleryjskie oraz rejs nawigacyjny, podczas którego odwiedził port w Sztokholmie. Okręt aktywnie uczestniczył także w międzynarodowych manewrach NATO, między innymi Strong Resolve, Baltops, Blugame czy Bilatex[32].

Z kolei ORP „Piorun”, będący drugą jednostką typoszeregu uczestniczył również w ćwiczeniach Strong Resolve, Baltops, Northern Coast oraz Baltic Swift, natomiast ostatni okręt serii, „ORP Grom” w 1999 roku był jednym z pierwszych polskich okrętów uczestniczących we wspólnych manewrach wraz z innymi okrętami państw NATO, jeszcze przed wstąpieniem Polski w struktury organizacji. Okręt uczestniczył także w wielu krajowych manewrach oraz zagranicznych ćwiczeniach takich jak Danex czy Baltops[33].

Do roku 2017 jednostki projektu 660M przebyły łączną odległość wynoszącą 128 000 mil morskich[34].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Ciślak 1995 ↓, s. 69-71.
  2. a b c d e f Polskie okręty rakietowe 1964-2016, wiekdwudziesty.pl [dostęp 2020-06-27].
  3. a b Orkan, Wojsko-Polskie.pl [dostęp 2020-06-27] (pol.).
  4. a b Dywizjon Okrętów Bojowych, Wojsko-Polskie.pl [dostęp 2020-06-27] (pol.).
  5. Ciślak 1995 ↓, s. 66-69.
  6. Ciślak 1995 ↓, s. 69.
  7. a b c d Bałtyckie kły – Magnum-x, www.magnum-x.pl [dostęp 2020-06-27].
  8. Die Schnellboot-Seite - S-Boote VM Balcom 10, s-boot.net [dostęp 2021-04-10].
  9. Kluczyński 2017 ↓, s. 14.
  10. Modernizacja okrętów rakietowych typu Orkan, DziennikZbrojny.pl [dostęp 2020-06-27] (pol.).
  11. Modernizacja Orkanów do kosza. Zmiany w PMT – Defence24, www.defence24.pl [dostęp 2020-06-27].
  12. a b c d e f Ciślak 1995 ↓, s. 64.
  13. a b c d e f g Ciślak 1995 ↓, s. 71-72.
  14. Małe okręty rakietowe – typu ORKAN - Okręty - 100 lat Marynarki Wojennej, 100latmw.wp.mil.pl [dostęp 2021-04-08].
  15. a b c Ciślak 1995 ↓, s. 72.
  16. a b c d e f g Ciślak 1995 ↓, s. 65.
  17. a b c Ciślak 1995 ↓, s. 72-81.
  18. a b c Kluczyński 2017 ↓, s. 14-15.
  19. a b Kluczyński 2017 ↓, s. 18-19.
  20. a b Kluczyński 2017 ↓, s. 15-16, 19.
  21. a b Kluczyński 2017 ↓, s. 15.
  22. Ciślak 1995 ↓, s. 212-213.
  23. 76mm AK-176, WeaponSystems.net.
  24. a b 30 mm AK-630, Alfa [dostęp 2021-04-09] (pol.).
  25. Ciślak 1995 ↓, s. 225, 228.
  26. Dura 2011 ↓, s. 89.
  27. a b Umowa na dostawę rakiet SAAB RBS 15 Mk3 dla Marynarki Wojennej, www.portalmorski.pl [dostęp 2021-04-09] (pol.).
  28. Maciej Hypś, Pocisk przeciwokrętowy RBS15 Mk3, Konflikty.pl, 27 sierpnia 2014 [dostęp 2021-04-09] (pol.).
  29. Kluczyński 2017 ↓, s. 15-18.
  30. a b Historia, Wojsko-Polskie.pl [dostęp 2021-04-09] (pol.).
  31. dywizjon Okrętów Rakietowych, www.jednostki-wojskowe.pl [dostęp 2021-04-09].
  32. Kluczyński 2017 ↓, s. 16.
  33. Kluczyński 2017 ↓, s. 17.
  34. Kluczyński 2017 ↓, s. 18.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jarosław Ciślak: Polska Marynarka Wojenna 1995. Bellona i Lampart, 1995, s. 64-81. ISBN 83-86776-08-0.
  • Marian Kluczyński. Bałtyckie Kły. „Morze Statki i Okręty”. wrzesień-październik 2017, s. 14-19, 2017. Magnum X. ISSN 1426-529X. 
  • Maksymilian Dura. Okręty rakietowe a sprawa polska. „Nowa Technika Wojskowa”. 11/2011, s. 83-89, 2011. Magnum X. ISSN 1230-1655.