Państwo Muszyńskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ruiny zamku w Muszynie, siedziby starostów Państwa Muszyńskiego

Państwo Muszyńskie (starostwo muszyńskie), zwane też kluczem muszyńskim, kresem biskupim państwa, kresem muszyńskim lub Biskupszczyzną – historyczne latyfundium w powiecie nowosądeckim przy granicy ze Słowacją (niegdyś zwaną Górnymi Węgrami), z centrum administracyjnym w Muszynie, o obszarze ok. 450 km², dysponujące własną administracją, sądownictwem i wojskiem, istniejące od XIII wieku do 1781 roku.

Historia[edytuj]

Poprad we wsi Leluchów na dawnym terytorium Państwa Muszyńskiego

Państwo Muszyńskie powstało prawdopodobnie około 1288 roku po tym, jak Muszyna z przyległościami została zapisana w testamencie przez Wysza Niegowickiego, scholastyka kapituły krakowskiej, biskupowi Pawłowi z Przemankowa. Dobra te zostały odebrane biskupowi krakowskiemu Janowi Muskacie przez Władysława Łokietka, prawdopodobnie za działania przeciw królowi w czasie buntu wójta Alberta. Później, do przełomu XIV i XV wieku, latyfundium muszyńskie należało do dóbr królewskich, po czym w 1391 roku, za panowania Władysława Jagiełły, zostało odzyskane dla biskupstwa krakowskiego przez biskupa Jana z Radliczyc (według niektórych źródeł nastąpiło to przed 1448 rokiem, za panowania biskupa krakowskiego Zbigniewa Oleśnickiego[1]).

W 1391 roku król Władysław Jagiełło miał nadać biskupom krakowskim i włączyć do Państwa Muszyńskiego pobliski Tylicz (wówczas Miastko); rzekomy dokument Jagiełły zawierający to nadanie uznawany jest za XVI-wieczny falsyfikat[potrzebny przypis].

Dwór starostów Państwa Muszyńskiego w Muszynie, część podzamkowego zespołu dworskiego (fotografia z 2008 roku)

Państwo Muszyńskie należało do biskupów krakowskich do 1781 roku, kiedy przeszło na własność rządu austriackiego jako dobra kameralne; znajdujące się tam majątki przeznaczono na tzw. fundusz religijny. Wcześniej, w sierpniu 1770 roku, tereny te oderwano od Polski i przyłączono do Węgier. Po I rozbiorze Polski włączono je do Galicji.

W osadach wiejskich Państwa Muszyńskiego przeważała ludność wołosko-ruska (Łemkowie); ludność polska była skoncentrowana w dwu miastach, Muszynie i Tyliczu, i nielicznych okolicznych wsiach. Ok. 1785 roku latyfundium liczyło 16 885 mieszkańców, w tym 14 919 ludności wyznania greckokatolickiego, 1863 ludności katolickiej oraz 103 osoby wyznania mojżeszowego.

W 1958 roku w Muszynie otwarto Muzeum Regionalne PTTK Państwa Muszyńskiego; posiada ono przeszło 2000 eksponatów, w tym podróżny sepet biskupi z XVI wieku; na jego zewnętrznej ściance namalowano wizerunek Świętej Rodziny, a na wieku od wewnątrz herb Pomian i insygnia biskupie[2] (do motywu insygniów biskupich nawiązuje również herb Muszyny). W 2010 roku podjęto przebudowę budynku muzeum[3].

W okresie istnienia latyfundium plagą tych okolic było zbójnictwo[4]; obecnie przez rejon Muszyny przebiega międzynarodowy Szlak Zbójników Karpackich (karpaccy zbójnicy działający na pograniczu polsko-słowacko-ukraińskim byli często nazywani beskidnikami; uprawiali swój proceder również w Bieszczadach).

Historyczne ziemie Państwa Muszyńskiego[edytuj]

W skład Państwa Muszyńskiego weszły ostatecznie 2 miasta (Muszyna i Tylicz) i 47 wsi; obejmowało ono w całości lub częściowo tereny dzisiejszych gmin Muszyna, Krynica-Zdrój, Łabowa, Uście Gorlickie.

Podział w 1867 roku[edytuj]

W 1867 roku historyczne tereny Państwa Muszyńskiego rozdzielono między powiaty sądecki i grybowski.

Do powiatu sądeckiego weszły:

Do powiatu grybowskiego należały:

Budynek Muzeum Państwa Muszyńskiego w Muszynie (wygląd w 2008 roku, przed pracami remontowymi w 2010 roku) – dawny zajazd wzniesiony prawdopodobnie na przełomie XVIII i XIX wieku, stanowiący część podzamkowego zespołu dworskiego

Siły zbrojne Państwa Muszyńskiego[edytuj]

Naczelnym dowódcą wojskowym na terytorium latyfundium był starosta muszyński; do pomocy miał on przybranych rotmistrza i poruczników.

Harnicy[edytuj]

Główną część sił zbrojnych Państwa Muszyńskiego tworzyła piechota, tzw. harnicy, w liczbie od 200 (w czasie pokoju) do 600 (w czasie wojny). Muszyńscy harnicy uczestniczyli m.in. w obronie Krakowa (1655), Sandomierza i Nowego Sącza w czasie potopu szwedzkiego, a także w bitwie pod Wiedniem w 1683 roku (pod wodzą hetmana Stanisława Jana Jabłonowskiego, który zimował w Muszynie, wracając spod Wiednia do Polski).

Dragonia biskupia[edytuj]

Państwo Muszyńskie dysponowało również jazdądragonią biskupią; służyli w niej wyłącznie sołtysi. Oddział dragonów muszyńskich w sile 200 ludzi uczestniczył w oswobodzeniu Nowego Sącza od Szwedów 13 grudnia 1655 roku[5].

Pospolite ruszenie[edytuj]

Wszyscy mężczyźni zdolni do noszenia broni mieszkający na terenie latyfundium mieli obowiązek posiadania rynsztunku wojskowego i uczestniczyli w comiesięcznych musztrach pod nadzorem starosty; brali w nich udział na zmianę coraz to nowi kmiecie, dzięki czemu do wojny przygotowani byli wszyscy mieszkańcy Państwa Muszyńskiego.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. J. Marszałek, Katalog grodzisk i zamczysk w Karpatach, Wydawnictwo Stanisław Kryciński, Warszawa 1993, oraz Muszyna w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego, Tom VI (Malczyce – Netreba) z 1885 r.
  2. Muzeum Regionalne PTTK Państwa Muszyńskiego. muszyna.pl. [dostęp 2010-06-13].
  3. Muszyna: rośnie budynek muzeum regionalnego. nowysacz.naszemiasto.pl, 2010-03-23. [dostęp 2010-06-13].
  4. Strona Zbójnictwo w serwisie gminy Łabowa [dostęp 2010-06-12]
  5. I. Styczyńska: Oswobodzenie Nowego Sącza z "potopu szwedzkiego". nsi.pl. [dostęp 2010-06-13].

Bibliografia[edytuj]

  • Władysław Bębynek, "Starostwo muszyńskie – własność biskupstwa krakowskiego", [w:] Przewodnik Naukowy i Literacki. Dodatek do "Gazety Lwowskiej", Lwów 1914 [1] [2]
  • B. Rucka, "Dzieje Muszyny w zarysie", [w:] Almanach Muszyny, 1995, s. 5–10 [3]
  • B. Rucka, "O starostach na Muszynie", [w:] Almanach Muszyny, 1994, s. 26–31 [4]
  • B. Rucka, "Poczet starostów klucza muszyńskiego", [w:] Almanach Muszyny 1994, s. 32–34 [5]

Linki zewnętrzne[edytuj]