Grybów

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Grybów (ujednoznacznienie).
Grybów
Widok na miasto z wieży na Jaworzu
Widok na miasto z wieży na Jaworzu
Herb
Herb Grybowa
Państwo  Polska
Województwo  małopolskie
Powiat nowosądecki
Gmina gmina miejska
Data założenia 1340
Prawa miejskie 1340
Burmistrz Paweł Fyda
Powierzchnia 16,95 km²
Wysokość 360 m n.p.m.
Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności
• gęstość

6066[1]
357,9 os./km²
Strefa numeracyjna
+48 18
Kod pocztowy 33-330
Tablice rejestracyjne KNS
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Grybów
Grybów
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Grybów
Grybów
Ziemia49°37′28″N 20°56′54″E/49,624444 20,948333
TERC
(TERYT)
1210011
SIMC 0960042
Urząd miejski
Rynek 12
33-330 Grybów
Strona internetowa
BIP

Grybówmiasto w województwie małopolskim w powiecie nowosądeckim. Miasto Grybów administracyjnie graniczy z gminą Grybów, której granice otaczają niemal całe miasto oraz na niewielkim odcinku we wschodniej części z gminą Ropa wchodzącą w skład powiatu gorlickiego. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa nowosądeckiego.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Rynek w Grybowie

Grybów położony jest na pograniczu Beskidu Niskiego i Pogórza Rożnowskiego, nad rzeką Białą. Otaczające miasto Góry Grybowskie wznoszą się na wysokość powyżej 700 m n.p.m., a średnia wysokość położenia miasta wynosi 360 m n.p.m. przy maksymalnej różnicy wzniesień 260 m.

Grybów ma powierzchnię 16,95 km², w tym: użytki rolne 63%, użytki leśne 20%. Miasto stanowi 1,1% powierzchni powiatu.

W okolicach miasta występują źródła wód mineralnych (solanki).

Demografia[edytuj | edytuj kod]

W XVII wieku Grybów zamieszkiwało około 500 mieszkańców[2].

W 1873 miasto Grybów liczyło 1782 mieszkańców, w tym 1383 katolików i 339 wyznawców judaizmu[3].

W latach 1999–2004 liczba mieszkańców kształtowała się prawie na niezmienionym poziomie i wynosiła średnio 6170 osób, z czego ok. 51% stanowiły kobiety. Nieznaczny wzrost ludności zanotowano w 2002. Wyniósł on wówczas wg danych Narodowego Spisu Powszechnego 6228 osób. Obecnie (dane GUS na 31 marca 2011) liczba mieszkańców Grybowa wynosi 6261 osoby.

Miasto Grybów wyróżnia się najwyższym wskaźnikiem gęstości zaludnienia w powiecie nowosądeckim. Wynosi on 369 osób/km² i jest on znacznie wyższy zarówno od średniej gęstości zaludnienia powiatu (125 osób/km²), jak i od porównywalnych gmin: Łabowej (47 osób/km²), Nawojowej (159 osób/km²).

  • Piramida wieku mieszkańców Grybowa w 2014[1]:
Piramida wieku Grybow.png

Historia[edytuj | edytuj kod]

Historia miejscowości

Miasto królewskie zostało założone przez Kazimierza III Wielkiego w 1340 na prawie magdeburskim[4]. Miasto zostało założone dla kolonistów ze Śląska i Niemiec. Zasadźcą był Hanco Dives (po łacinie „Bogacz”), syn Jana Bogacza[5]. Grybów ponownie otrzymał prawa miejskie w 1488. Był siedzibą starostwa niegrodowego, ośrodkiem handlowo-rzemieślniczym (głównie sukiennictwo). Istniała tu m.in. szkoła Wita Stwosza i może tutaj powstała słynna figura tzw. Madonny z Krużlowej. W czasie potopu szwedzkiego doszło do bitwy pod Czerwoną Górą (obecnie Orlik Grybowski nad rzeką Białą). Miasto było wielokrotnie niszczone nie tylko przez Szwedów, ale też w 1657 przez Węgrów.

Od XVII wieku odnotowuje się upadek gospodarczy miasta. W czasie konfederacji barskiej, latem 1768 powstańcy spychani przez wojska rosyjskie znaleźli się kilkadziesiąt kilometrów od Grybowa. W latach 1772–1918 Grybów znajdował się w zaborze austriackim. W 1863 w Grybowie powstało nielegalne biuro przyjmujące i ekwipujące ochotników udających się do powstania styczniowego, głównie uczniów gimnazjalnych. W okresie powstania styczniowego i później w latach 1866–1867 bywał w Grybowie Artur Grottger, (przyjeżdżający do swojej narzeczonej, Wandy Monné), a około 1900 przybyli do Grybowa Stanisław Wyspiański i Józef Mehoffer.

Od 1876 miasto posiada połączenie kolejowe. W okresie międzywojennym na terenie miasta występował drobny przemysł. W czasie okupacji niemieckiej od października do grudnia 1939 znajdował się tam obóz przejściowy dla jeńców polskich, a w latach 1944–1945 obóz pracy przymusowej dla Polaków i Żydów.

W początkowym okresie okupacji niemieckiej utworzono getto, do którego przesiedlono Żydów z okolicznych miejscowości. 24 kwietnia 1942 w parku miejskim rozstrzelano 11 członków Rady Żydowskiej. 20 sierpnia tego samego roku szef nowosądeckiego Gestapo Heinrich Hamann przystąpił do likwidacji getta grybowskiego. 360 osób rozstrzelano w Białej Niżnej, a pozostałych, brutalnie bijąc, popędzono do sądeckiego getta[6].

W 1961 zmarł w Grybowie wybitny polski architekt Zdzisław Mączeński.

4 czerwca 2010 Grybów i okolice nawiedziła powódź, która spowodowała zalanie miasta w okolicach Piekiełka, między innymi ulicy Leszczynowej i Topolowej; zerwany został most przy rzeźni i szkole zawodowej. Na skutek podmycia torów za Grybowem w stronę Tarnowa do 9 lipca 2010 został zawieszony ruch pociągów na odcinku Stróże–Tarnów. W nocy stan rzeki podniósł się o 6 metrów. Powódź spowodowała spore zniszczenia infrastruktury, zalane były także domy i piwnice. Zniszczony został wodociąg. Deszcz zagroził także budynkom Politechniki Warszawskiej na ul. Chłodnej.

Etnografia okolic Grybowa[edytuj | edytuj kod]

W 1869 okolice Grybowa opisał m.in. Wincenty Pol; „Na obszarze Wisłoki uderza nas fakt inny; całą tę okolicę, którą obszar Wisłoki, Ropy, Jasły, Jasełki i średniego Wisłoka zajmuje, osiedli tak zwani Głuchoniemcy od dołów Sanockich począwszy, to jest od okolicy Komborni, Haczowa, Trześniowa aż po Grybowski dział: Gorlice, Szymbark i Ropę od wschodu na zachód, ku północy aż po ziemię Pilźniańską która jest już ziemią województwa Sandomierskiego. Cała okolica Głuchoniemców jest nowo-siedlinami Sasów; jakoż strój przechowali ten sam co węgierscy i siedmiogrodzcy Sasi. Niektóre okolice są osiadłe przez Szwedów, ale cały ten lud mówi dzisiaj na Głuchoniemcach najczystszą mową polską dijalektu małopolskiego, i lubo z postaci odmienny i aż dotąd Głuchoniemcami zwany, nie zachował ani w mowie ani w obyczajach śladów pierwotnego swego pochodzenia, tylko że rolnictwo stoi tu na wyższym stopniu, a tkactwo jest powołaniem i głównie domowem zajęciem tego rodu”[7].

Toponimika nazwy[edytuj | edytuj kod]

Miasto zostało założone w 1340 przez króla Kazimierza Wielkiego dla kolonistów ze Śląska i Niemiec. Stąd pierwotnie występujące nazwy Grünberg, Grevenstadt, Grynberg i Grewensztat (1395[8]). Na skrzyżowaniu szlaków handlowych na Ruś i Węgry. Z biegiem czasu ludność i nazwa miasta uległy polonizacji.

Obiekty zabytkowe[edytuj | edytuj kod]

Siedziba dawnego Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”

Osiedla mieszkaniowe[edytuj | edytuj kod]

  • Osiedle Śródmieście I
  • Osiedle Śródmieście II
  • Osiedle Biała Wyżna
  • Osiedle Sośnie
  • Osiedle Strzylawki

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

W Grybowie działają dwie szkoły podstawowe, jedno gimnazjum, jedno liceum ogólnokształcące (im. Artura Grottgera), Ośrodek Szkoleniowy Politechniki Warszawskiej[10] oraz Zespół Szkół Zawodowych.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na strukturę użytkowania gruntów, jak i strukturę występujących na jego terenie podmiotów gospodarczych miasto posiada rolniczo-przemysłowy charakter. Znajdują się tu: zakład stolarki budowlanej, wytwórnia konstrukcji stalowych, drobne zakłady przemysłu spożywczego (m.in. Browar Grybów), Bank Spółdzielczy w Grybowie oraz niewielki ośrodek wypoczynkowy.

Sport[edytuj | edytuj kod]

Stadion Grybovii

Na Stadionie Miejskim w Grybowie (pojemność 500 miejsc, w tym 194 siedzących, wymiary boiska: 105 m x 63 m) swoje mecze rozgrywa piłkarski Ludowy Klub Sportowy „Grybovia”[11]. Założono go w 1921, aktualnie występuje w nowosądeckiej IV lidze. Barwy: biało-zielone. Najwyższym sukcesem sportowym klubu był występ w ówczesnej IV lidze (od zmian organizacyjnych w 2008 III liga).

W Grybowie istnieje również drużyna siatkarek oraz od sezonu 2014/2015 także siatkarzy – UKS Iskry Grybów. Seniorki Iskier występują w III lidze małopolskiej. Młodziczki UKS-u w sezonie 2013/2014 oraz 2014/2015 zajmowały w rozgrywkach wojewódzkich miejsca 4. i 7. Od 2013 klub organizuje turniej o Puchar Ziemi Grybowskiej.

Ochotnicza Straż Pożarna[edytuj | edytuj kod]

W Grybowie działa jedna jednostka ochotniczej straży pożarnej, która znajduje się w dzielnicy Biała Wyżna. Powstała w 1905, zaś od 1995 znajduje się w krajowym systemie ratowniczo-gaśniczym[12][13].

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Media[edytuj | edytuj kod]

  • grybów.tv – telewizja Grybów[14]
  • „Kurier Grybowski” – kwartalnik[15]
  • grybów24.pl – portal internetowy[16]
  • grybów.pl – portal internetowy[17]

Transport[edytuj | edytuj kod]

Drogi krajowe i wojewódzkie, linie kolejowe[edytuj | edytuj kod]

Szlaki piesze[edytuj | edytuj kod]

szlak turystyczny niebieski Grybów – Chełm (780 m n.p.m.) – Wawrzka (koniec niebieskiego szlaku turystycznego Rzeszów – Grybów)
szlak turystyczny zielony Grybów – Jaworze (880 m n.p.m.)

Związani z Grybowem[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Grybowem.

Honorowi Obywatele Miasta Grybowa[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. a b Informacje na portalu Polska w liczbach, w oparciu o dane GUS.
  2. Rocznik Sądecki, tom XIII, 1972, s. 22
  3. Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim, 1873
  4. Anna Berdecka: Nowe lokacje miast królewskich w Małopolsce w latach 1333–1370: chronologia i rozmieszczenie, w: „Przegląd Historyczny”, T. 65 (1974), z. 4, tabela 1 po s. 617.
  5. Hanco Dives, mieszcznin sądecki, syn Jana Bogacza, w 1340 jest nazwany „locator villarum super Fluvium dictum Biała” i on lokuje w tym roku Grybów czy Tymbark. [w:] Rocznik krakowski, 1913, tomy 15–16, s. 82
  6. Kadisz za grybowskich Żydów. sadeczanin.info, 22 sierpnia 2015.
  7. Wincenty Pol: Historyczny obszar Polski; rzecz o dijalektach mowy polskiej, Kraków 1869
  8. Maria Malec. Słownik nazw geograficznych Polski. WN PWN. Warszawa 2003. ​ISBN 83-01-13857-2
  9. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo małopolskie. 30 września 2017; 3 miesiące temu.
  10. Strona ośrodka PW
  11. Strona Grybovii Grybów
  12. Historia OSP w Grybowie
  13. Informacje o OSP Grybów-Biała na stronie nowysacz112.pl
  14. Strona grybowskiej telewizji
  15. Strona „Kuriera Grybowskiego”
  16. Portal grybów24.pl
  17. Portal grybów.pl

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]