Patriarcha Konstantynopola

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Hagia Sofia – była katedrą patriarchy Konstantynopola od 537 do 1453, kiedy to po zdobyciu miasta przez Turków została zamieniona na meczet. Do dnia dzisiejszego widoczne są mozaiki z postaciami świętych.

Patriarcha Konstantynopola (gr. Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως), oficjalnie: Arcybiskup Konstantynopola, Nowego Rzymu i Patriarcha Ekumeniczny (gr. Αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως Νέας Ρώμης και Οικουμενικός Πατριάρχης) – jeden z patriarchów prawosławnych oraz duchowy zwierzchnik całej Cerkwi. Stoi na czele Patriarchatu Konstantynopolitańskiego.

Historia[edytuj]

Konstantynopol stał się siedzibą patriarchy w 381, gdy do czterech dotychczasowych stolic patriarszychRzymu, Aleksandrii, Antiochii i JerozolimySobór konstantynopolitański I dodał piątą: Nowy Rzym (gr. Νέα Ῥώμη), czyli Konstantynopol, sytuując ją jako drugą w hierarchii patriarchatów. Ustanowienie stolicy patriarszej w Konstantynopolu było wynikiem zabiegów biskupów tego miasta, dotychczas skromnych sufraganów Heraklei. Wśród hierarchii, wiernych i cesarzy przeważył pogląd, że skoro dotychczasowe Bizancjum, którego znaczenie wynikało „tylko” z ruchu handlowego przez Bosfor, stało się stolicą wschodniej części Cesarstwa, to powinno zostać wyniesione do rangi równej Rzymowi – starej stolicy. Mimo przeciwdziałania papieży kolejne sobory powszechne przyznały biskupom Konstantynopola godność patriarszą i wydzieliły im kanoniczne terytorium, składające się ostatecznie z całej europejskiej części Cesarstwa Wschodniorzymskiego, diecezji Ilirii (należącej do cesarstwa zachodniorzymskiego) i całej Azji Mniejszej.

Patriarchowie Konstantynopola objęli przewodnią rolę w kościele wschodniej części cesarstwa rzymskiego, który później stał się Kościołem Prawosławnym. Na osiągnięcie tej pozycji złożyło się kilka czynników. Pierwszym (chronologicznie) było to, że cesarze bizantyjscy faworyzowali patriarchów rezydujących w ich stolicy, którzy też naturalną koleją rzeczy mieli największe możliwości działania u tronu. Dalej: pozostałe patriarsze stolice Wschodu, Aleksandria, Antiochia i Jerozolima, wcześnie znalazły się pod władzą muzułmanów, co automatycznie odebrało im wiele z ich pierwotnego znaczenia – przestały być jakakolwiek konkurencją dla Konstantynopola. Po upadku Konstantynopola znaczenie jego patriarchów, paradoksalnie, jeszcze wzrosło, ponieważ w systemie millet, zgodnie z którym Turcy osmańscy urządzili swoje państwo, patriarcha konstantynopolitański został uznany za głowę całego rum millet („narodu rzymskiego” – wiernych Kościoła Prawosławnego), z czym wiązała się pewna władza świecka, a przede wszystkim fiskalna i finansowa. Uzależnienie patriarchów Antiochii, Aleksandrii i Jerozolimy od patriarchy Konstantynopola doszło do tego stopnia, że niektórzy z nich rezydowali w Konstantynopolu, a nie w swoich stolicach.

Wszystko to działo się w warunkach nieustannego konfliktu z Rzymem, który tlił się od początku istnienia patriarchatu, niekiedy otwarcie, innym razem tylko w formie nieprzychylnej postawy wobec „łacinników”. Przejawami tego konfliktu były zwłaszcza schizmy: akacjańska (484519), focjańska (867893) i ostatnia, nie zakończona jak dotąd, wielka schizma wschodnia (1054). Patriarchowie Konstantynopola konsekwentnie odmawiają papieżom w Kościele prymatu innego, niż honorowy, uważając siebie, patriarchów ekumenicznych, za równych „papieżom rzymskim”.

Zarówno wrogość wobec Rzymu, jak i władza nad całym prawosławiem wydają się słabnąć od początku XX wieku. Po upadku Imperium Osmańskiego upadła świecka władza patriarchów. W obecnej strukturze Kościoła prawosławnego dominują lokalne Kościoły autokefaliczne, niezależne jurysdykcyjnie od patriarchy ekumenicznego, a tylko uznające jego zwierzchnictwo duchowe. W słowiańskich Kościołach lokalnych osłabł wpływ kultury greckiej, a i Konstantynopol przestał być jej ośrodkiem. 7 grudnia 1965 papież Paweł VI i patriarcha Atenagoras I odwołali wzajemne klątwy rzucone jeszcze w 1054. Stosunki między Rzymem a Konstantynopolem uległy po tym fakcie ogólnemu ociepleniu, choć nie doszło jeszcze do interkomunii ani do wypracowania wspólnego stanowiska w sprawach wiary. Najdalszym krokiem w tym kierunku pozostaje prawosławno-katolicka Deklaracja z Balamand z 1993.

Poza patriarchą prawosławnym, od 1461 w Konstantynopolu rezyduje jeszcze ormiański patriarcha Konstantynopola, jeden ze zwierzchników Ormiańskiego Kościoła Apostolskiego. Nie ma natomiast w Konstantynopolu patriarchy łacińskiego (katolickiego). Jedynym okresem w dziejach, gdy w Konstantynopolu rezydowali patriarchowie łacińscy, pozostaje okres Cesarstwa Łacińskiego (1204–1261) (prawosławni patriarchowie konstantynopolitańscy rezydowali wtedy, wraz z dworem cesarskim, w Nicei). Później był to urząd tytularny, sprawowany przez jednego z urzędników Kurii Rzymskiej, zniesiony w 1964. Obecnie patriarcha Konstantynopola sprawuje zwierzchnictwo nad prawosławnymi w Turcji oraz na niektórych wyspach nie należących do jurysdykcji Cerkwi w Grecji.

Lista biskupów Bizancjum i patriarchów Konstantynopola[edytuj]

Biskupi Bizancjum do 337 roku[edytuj]

święty Andrzej Apostoł założyciel, przed r. 38
Stachys 3854
Onezym 5468
Polikarp I 6989
Plutarch 89105
Sedecjon 105114
Diogenes 114129
Eleuteriusz 129136
Feliks 136141
Polikarp II 141144
Atenodor 144148
Euzois 148154
Wawrzyniec 154166
Alipiusz 166169
Pertinaks 169187
Olimpian 187198
Marek I 198211
Filadelfus 211217
Cyriak I 217230
Kastyn 230237
Eugeniusz I 237242
Tytus 242-272
Domecjusz 272284
Rufin I 284293
Probus 293306
Metrofan 306314
Aleksander 314337

Arcybiskupi Konstantynopola do 458 roku[edytuj]

Paweł I 337339, 342, 346351
Euzebiusz z Nikomedii 339341
Macedoniusz I 342346, 351360
Eudoksjusz z Antiochii 360370
Demofil 370379
Ewagriusz 379
Grzegorz z Nazjanzu 379381
Maksym I Cynik 381
Nektariusz 381397
Jan Chryzostom 398404
Arsacjusz z Tarsu 404-405
Attyk 406425
Syzyniusz I 426427
Nestoriusz 428431
Maksymian 431434
Proklos 434446
Flawian 446449
Anatoliusz 449458

Patriarchowie ekumeniczni Konstantynopola do 1054 roku[edytuj]

Gennadiusz I 458471
Akacjusz 471488
Frawitas 488489
Eufemiusz 489495
Macedoniusz II 495511
Tymoteusz I 511518
Jan II Kapadocki 518520
Epifaniusz 520535
Antym I 535536
św. Menas 536552
Eutychiusz 552565, 577582
Jan III Scholastyk 565577
Jan IV Postnik 582595
Cyriak II 596606
Tomasz I 607610
Sergiusz I 610638
Pyrrus I 638641, 654
Paweł II 642653
Piotr 654666
Tomasz II 667669
Jan V 669675
Konstantyn I 675677
Teodor I 677679, 686687
Jerzy I 679686
Paweł III 687693
Kallinik I 693705
Cyrus 705711
Jan VI 712715
German I 715730
Anastazy 730754
Konstantyn II 754766
Nicetas I 766780
Paweł IV 780784
Tarazjusz 784806
Nicefor I 806815
Teodot I Kassiteras 815821
Antoni I Kassimates 821836
Jan VII Gramatyk 836843
Metody I 843847
Ignacy I 847858, 867877
Focjusz I Wielki 858867, 877886
Stefan I 886893
Antoni II Kauleas 893901
Mikołaj I Mistyk 901907, 912925
Eutymiusz I Synkellos 907912
Stefan II z Amasei 925928
Tryfon 928931
Teofilakt 933956
Polieuktos 956970
Bazyli I Skamandrenos 970974
Antoni III Studyta 974980
Mikołaj II Chryzoberges 984996
Syzyniusz II 996998
Sergiusz II 9991019
Eustacjusz 10191025
Aleksy I Studyta 10251043
Michał I Cerulariusz 10431058

Patriarchowie prawosławni Konstantynopola[edytuj]

Patriarchowie Konstantynopola do 1204[edytuj]

Michał III z Anchialos
Lp. Imię Okres Uwagi Przyp.
1 Konstantyn III Lichudes 10591063
2 Jan VIII Ksifilinos 10641075
3 Kosma I Jerozolimski 10751081
4 Eustracjusz Garidas 10811084
5 Mikołaj III Gramatyk 10841111
6 Jan IX Agapet 11111134
7 Leon Styppes 11341143
8 Michał II Kurkuas 11431146
9 Kosma II Attykos 11461147
10 Mikołaj IV Muzalon 11471151
11 Teodot II 11511153
12 Neofit I 1153
13 Konstantyn IV Chliaren 11541156
14 Łukasz Chryzoberges 11561169 Zwołał synody w 1156 i 1166 potępiające błędy chrystologiczne. Zakazał duchownym wykonywania świeckich zawodów.
15 Michał III z Anchialos 11701177 Na synodzie w 1170 potępił błędy Konstantyna z Korkyry. Zainicjował uzgodnienie prawodawstwa kościelnego i cesarskiego przez Teodora Balsamona. [1]
16 Charyton Eugeniota 11771178 Sprawował rządy patriarsze przez 11 miesięcy.
17 Teodozjusz I Boradiota 11791183 Złożony z urzędu za odmowę udzielenia ślubu córce cesarskiej Irenie Komnenie.
18 Bazyli II Kamater 11831186 Złożony z urzędu za udzielenie ślubu Irenie i Aleksemu Komnenom.
19 Nicetas II Muntanes 11861189 Powołany i odwołany przez cesarza Izaaka II Angelosa.
21 Dozyteusz 1189 Wybrany dzięki poparciu cesarza Izaaka II Angelosa, utrzymał się na stolicy 9 dni. [2]
20 Leoncjusz Teotokita 1189 [2]
21 Dozyteusz powt. 11891190 Objąwszy ponownie tron patriarszy został zmuszony do rezygnacji z powodu protestów kleru i ludu. [2]
22 Jerzy II Ksyfilin 11911198 Powiększył liczbę exocatacoeli do sześciu.
23 Jan X Kamater 11981206

Patriarchowie Konstantynopola w Nicei 1204–1261[edytuj]

Teodor II Irenik
Lp. Imię Okres Uwagi Przyp.
24 Michał IV Autorejan 12061213
25 Teodor II Irenik 12131215
26 Maksymus II 1215
27 Manuel I Charitopul 12151222
28 German II 12221240
29 Metody II 1240
30 Manuel II 12441255
31 Arseniusz Autorejan 12551259 Usunięty z powodu obrony interesów małoletniego Jana IV. [3]
32 Nicefor II 12601261 Został wybrany po wygnaniu patriarchy Arseniusza. [4]

Patriarchowie Konstantynopola 1261–1453[edytuj]

Lp. Imię Okres Uwagi Przyp.
33 Arseniusz Autorejan 12611267 Ekskomunikował cesarza Michała VIII z powodu oślepienia współcesarza Jana IV. Z woli cesarza zesłany na wyspę Proconnes. Jego wygnanie stało się początkiem schizmy arseniańskiej. [3][5]
35 German III 1267 Wybrany patriarchą po usunięciu Arseniusza Autorejana. Nie chciał odwołać nałożonej na cesarza ekskomuniki. [6]
36 Józef I Galezjota 12671275 Doprowadził do wygnania Arseniusza Autorejana. Sprzeciwił się planom unii lyońskiej i z tego powodu został zmuszony do ustąpienia. [7]
37 Jan XI Bekkos 12751282 Doprowadził do zawarcia unii lyońskiej. Bronił Filioque jako zgodnego z nauką Ojców Kościoła. [8]
36 Józef I Galezjota powt. 12821283 Powrócił na trzy miesiące po śmierci cesarza i usunięciu Jana XI Bekkosa. [9]
38 Grzegorz II Cypryjczyk 12831289 Doprowadził do oficjalnego odrzucenia unii lyońskiej. Usunięty z powodu wcześniejszej działalności prounijnej. [10]
39 Atanazy I 12891293 Przeprowadził reformę dyscypliny i finansów kościelnych. Ustąpił wobec oporu duchowieństwa przeciw reformom. [11]
40 Jan XII 12941303 Sprzeciwił się projektom rzucenia ekskomuniki na spiskujących przeciw cesarzowi. Zwalczał symonię.
39 Atanazy I powt. 13031309 Zabiegał o porawę prawa i moralności. Żywił tłumy uciekinierów ofiar łupiestw Kompanii Katalońskiej. Ponownie zmuszony do ustąpienia przez opozycję. [11]
41 Nifon I 13101314 Doprowadził do zakończenia schizmy arseniańskiej. [12]
42 Jan XIII Glykys 13151320 Po pięciu latach ustąpił ze względu na zły stan zdrowia. [13]
43 Gerazym I 13201321 W konflikcie pomiędzy cesarzem Andronikiem II, a jego wnukiem poparł tego ostatniego, gdy cesarz użył synodu do ekskomunikowania przeciwnika. [14]
44 Izajasz 13231334 Przebywał w areszcie klasztornym, prawdopodobnie z powodu poparcia dla Andronika III w jego konflikcie z cesarzem. Prowadził rozmowy zmierzające do porozumienia pomiędzy Kościołem Prawosławnym a Kościołem Ormiańskim. [15]
45 Jan XIV Kalekas 13341347 Początkowo, na synodzie w 1341, poparł hezychastów, później zdecydowanie przeciw nim wystąpił. Złożony z urzędu przez cesarzową Annę zagrożoną przez Jana Kantakuzena. [16]
46 Izydor 13471350 Jako patriarcha podejmował działania dla umocnienia hezychazmu. [17]
47 Kalikst I 13501354 Doprowadził do potępienia antypalamizmu na synodzie w 1351. Odmówił koronowania syna cesarskiego Mateusza Kantakuzena, za co został uwięziony. [18]
48 Filoteusz Kokkin 13541355 Został zmuszony do rezygnacji po abdykacji Jana VI Kantakuzena. [19]
47 Kalikst I powt. 13551363 Sprzeciwiał się prounijnej polityce cesarza Jana V. Zwalczał tendencje do tworzenia Kościołów narodowych. [20]
48 Filoteusz Kokkin powt. 13641376 Przeciwstawiał się unii kościelnej z Rzymem, której zwolennikiem był cesarz Jan V Paleolog. Popierał hezychazm. W obliczu zagrożenia tureckiego wzywał władców prawosławnych do zawarcia przymierza. Zrezygnował w 1376. [19]
49 Makary 13761379 Wyniesiony na stolicę patriarszą przez Andronika IV Paleologa, który pokonał i uwięził swego ojca i brata.
50 Nil Kerameus 13791388 Pośredniczył w łagodzeniu konfliktu pomiędzy cesarzem Janem V, a jego synem Andronikiem IV. Przyznał Janowi V prawo do interweniowania w sprawach kościelnych. [21]
51 Antoni IV 13891390 Ustąpił po roku w wyniku przewrotu politycznego. [22]
49 Makary powt. 13901391 Ponownie objął tron patriarszy, gdy na kilka miesięcy władzę w Konstantynopolu zdobył Jan VII Paleolog, syn Andronika IV.
51 Antoni IV powt. 13911397 Organizował pomoc dla Cesarstwa do walki z Turkami. Dbał o prestiż Konstantynopola. Interweniował w podległych mu prowincjach (na Rusi, Wołoszczyźnie). [22]
52 Kalikst II Ksantopul 1397 Zmarł po trzech miesiącach pełnienia urzędu. [23]
53 Mateusz I 13971410
54 Eutymiusz II 14101416 Pod koniec patriarchatu Eutymiusza doszło do poważnego konfliktu patriarchy z cesarzem, dotyczącego władzy cesarza nad Kościołem.
55 Józef II 14161439 Doprowadził do podpisania unii florenckiej.
56 Metrofan II 14401443 Działał na rzecz unii Kościołów w warunkach jawnego oporu duchowieństwa i ludności. W 1443 złożył dymisję. [24]
57 Grzegorz III Mammas 14431450 Wspierał prołacińską politykę cesarza Jana VIII. Po śmierci cesarza zmuszony przez opozycję do opuszczenia Konstantynopola. [25]
58 Atanazy II 14501453 Ostatni bizantyński patriarcha Konstantynopola wybrany przez synod w 1450. Jego istnienie jest podawane w wątpliwość. [26]

Patriarchowie Konstantynopola po 1453 roku[edytuj]

Gennadiusz II Scholar 14531456, 1458, 14621463, 1464
Izydor II Ksantopulos 14561457
Sofroniusz I Syropulos 14631464
Joazaf 1464, 14641466
Marek II Ksylokarawes 1466
Symeon I z Trapezuntu 1466, 14711474, 14811486
Dionizy I 14661471, 14891491
Rafał I 14751476
Maksym III Manasses 14761481
Nefon II 14861488, 14971498, 1502
Maksym IV 14911497
Joachim I 14981502, 1504
Pachomiusz I 15031504, 15041513
Teolept I 15131522
Jeremiasz I 15221545
Joannik I 1546
Dionizy II 15461555
Joazaf II 15551556
Metrofan III 15651572, 15791580
Jeremiasz II Tranos 15721579, 15801584, 15871595
Pachomiusz II 15841585
Teolept II 15851586
Mateusz II 1596, 15981602, 1603
Gabriel I 1596
Teofan I Karikes 1597
Melecjusz I Pegas 15971598, 1601
Neofit II 16021603, 16071612
Rafał II 16031607
Tymoteusz 16121620
Cyryl I Lukaris 1612, 16201623, 16231635, 16371638
Grzegorz IV z Amasei 1623
Antym II 1623
Cyryl II Kontares 1633, 16351636, 16381639
Atanazy III Patelaros 1634
Neofit III Nicejski 16361637
Parteniusz I 16391644
Parteniusz II 16441646, 16481651
Joannik II 16461648, 16511656
Cyryl III 1652, 1654
Paisjusz I 16521655
Parteniusz III 16561657
Gabriel II 1657
Parteniusz IV 16571662, 16651667, 1671, 16751676, 1684, 1685
Dionizy III 16621665
Klemens 1667
Metody III 16681671
Dionizy IV Muselimes 16711673, 16761679, 16821684, 1686, 1687, 16931694
Gerazym II 16731674
Atanazy IV 1679
Jakub 16791682, 16851688
Kallinik II 1688, 16891693, 16941702
Neofit IV 1688
Gabriel III 17021707
Neofit V 1707
Cyprian I 17071709, 17131714
Atanazy V 17091711
Cyryl IV 17111713
Kosma III 17141716
Jeremiasz III 17161726, 17321733
Paisjusz II 17261732, 17401743, 17441748
Serafim I 17331734
Neofit VI 17341740, 17431744
Cyryl V 17481751, 17521757
Kallinik III 1757
Serafim II 17571761
Joannik III 17611763
Samuel I Chaceres 17631768, 17731774
Melecjusz II 17681769
Teodozjusz I 17691773
Sofroniusz II 17741780
Gabriel IV 17801785
Prokopiusz I 17851789
Neofit VII 17891794, 17981801
Gerazym III 17941797
Grzegorz V 17971798, 18061808, 18181821
Kallinik IV 18011806, 18081809
Jeremiasz IV 18091813
Cyryl VI 18131818
Eugeniusz II 18211822
Antym III 18221824
Chryzant I 18241826
Agatangel 18261830
Konstancjusz I 18301834
Konstancjusz II 18341835
Grzegorz VI 18351840, 18671871
Antym IV 18401841, 18481852
Antym V 18411842
German IV 18421845, 18521853
Melecjusz III 1845
Antym VI 18451848, 18531855, 18711873
Cyryl VII 18551860
Joachim II 18601863, 18731878
Sofroniusz III 18631866
Joachim III 18781884, 19011912
Joachim IV 18841886
Dionizy V 18871891
Neofit VIII 18911894
Antym VII 18951897
Konstantyn V 18971901
German V 19131918
Melecjusz IV Metaksakis 19211923
Grzegorz VII 19231924
Konstantyn VI 19241925
Bazyli III 19251929
Focjusz II 19291935
Beniamin 19361946
Maksym V 19461948
Atenagoras I 19481972
Dymitr I 19721991
Bartłomiej I od 1991

Schizmatyckie patriarchaty konstantynopolitańskie[edytuj]

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. John Meyendorff: Teologia bizantyjska. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1984. ISBN 83-211-0451-7.
  2. a b c Grumel 1958 ↓, s. 436.
  3. a b Adam Szafrański: Arsenios z Autorianos. W: Encyklopedia katolicka. T. 1. s. 952.
  4. Barabanow N. D.: Arsenij Awtorian.
  5. Daty według J. Bonarek, T. Czekalski, S. Sprawski, S. Turlej: Historia Grecji. s. 659.
  6. Żarworonkow P. I.: German III.
  7. G. Ostrogorski: Dzieje Bizancjum. s. 432.
  8. G. Ostrogorski: Dzieje Bizancjum. s. 432.
  9. G. Ostrogorski: Dzieje Bizancjum. s. 452.
  10. Walkusz: Grzegorz II. W: Encyklopedia katolicka. T. 6. s. 344.
  11. a b Barabanow N. D.: Afanasij.
  12. Jerzy Misiurek: Arseniańska schizma. W: Encyklopedia katolicka. T. 1. s. 951-952.
  13. Bożena Modzelewska: Jan XIII Glykys. W: Encyklopedia katolicka. T. 7. s. 868.
  14. P. I. Lark: Gerasim I.
  15. Izajasz (gr.). [dostęp 2012-10-02].
  16. Bożena Modzelewska: Encyklopedia katolicka. T. 7. s. 868.
  17. M. M. Bernatsky: Grigorij Pałama.
  18. Louis Bréhier: Vie et mort de Byzance. s. 361 i 363.
  19. a b Wacław Hryniewicz: Filoteusz Kokkinos. W: Encyklopedia katolicka. T. 5. s. 242.
  20. Wacław Hryniewicz: Kalikst I. W: Encyklopedia katolicka. T. 8. s. 383.
  21. Louis Bréhier: Vie et mort de Byzance. Paryż: Albin Michel, 1969.
  22. a b P. I. Żaworonkow: Antonij IV (ros.). W: Prawosławnaja enciklopedia, Т. 2., s. 656 [on-line]. [dostęp 2012-12-07].
  23. Venance Grumel, Traité d'études byzantines, s. 437.
  24. Louis Bréhier: Vie et mort de Byzance. Paryż: Albin Michel, 1969, s. 407.
  25. Jan Walkusz: Grzegorz III. W: Encyklopedia katolicka. T. 5. s. 345.
  26. I. Popow: Afanasij II.

Bibliografia[edytuj]

  • V. Grumel, La chronologie, Paris 1958.
  • S. Runciman, Wielki Kościół w niewoli. Studium historyczne patriarchatu konstantynopolitańskiego od czasów bezpośrednio poprzedzających jego podbój przez Turków aż do wybuchu greckiej wojny o niepodległość, przeł. J.S. Łoś, Warszawa 1973.
  • A. Weiss: Ekumeniczny Patriarchat Prawosławny. W: Encyklopedia Katolicka. Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL, 1983.