Polska Macierz Szkolna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Polska Macierz Szkolna
Ilustracja
Państwo  Polska
Data założenia 1906
brak współrzędnych

Polska Macierz Szkolna – organizacja kulturalno-oświatowa założona na terenie Królestwa Polskiego w 1906 r. na mocy reskryptu carskiego z 14 października 1905 r. zezwalającego na zakładanie prywatnych szkół z polskim językiem wykładowym – jednak bez praw publicznych – przez Józefa Świątkowskiego, Henryka Sienkiewicza, Antoniego Osuchowskiego i Mieczysława Brzezińskiego.

Celem organizacji było krzewienie i popieranie oświaty w duchu chrześcijańskim i narodowym poprzez zakładanie i prowadzenie instytucji wychowawczo-oświatowych; ochronek, szkół powszechnych, seminariów nauczycielskich, szkół średnich (w tym progimnazjów i gimnazjów) i szkół wyższych, organizowanie czytelni, bibliotek, uniwersytetów ludowych, urządzania odczytów, wykładów, pogadanek, przedstawień publicznych, wydawania i rozpowszechniania książek (za pomocą własnego wydawnictwa i sieci drukarni i składów książek).

Historia[edytuj | edytuj kod]

Legalna działalność trwała niespełna rok, bowiem w 1907 r. władze rosyjskie zdelegalizowały PMS, która odtąd prowadziła swe prace w konspiracji, aż do 1916 r., kiedy to niemieckie władze okupacyjne oficjalnie zezwoliły na jej reaktywację i zatwierdziły statut.

3 maja 1918 r., w całej Polsce, odbyły się zorganizowane przez Straż Kresową i Polską Macierz Szkolną manifestacje, jako zbiorowy protest społeczeństwa przeciw układom brzeskim (z lutego 1918 r.), przekazującym Chełmszczyznę i Podlasie Ukrainie. Były to: dni zbiorowej odpowiedzi na układy brzeskie. Np. w Chełmie wzięło udział 30 tys. manifestantów. Nieliczni w tym mieście Ukraińcy nie próbowali protestować.

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. stowarzyszenie to rozszerzyło swój zasięg na Śląsk Cieszyński i województwa północno-wschodnie, gdzie działało szczególnie intensywnie.

W grudniu 1923 r. PMS wraz z Towarzystwem Szkoły Ludowej z Galicji i Towarzystwem Czytelni Ludowych działającym w województwie poznańskim i na Górnym Śląsku utworzyła Wydział Wykonawczy Polskich Towarzystw Oświatowych, który prowadził swą działalność na podstawie dyrektyw Komisji Porozumiewawczej Towarzystw, w skład której wchodzili prezesi tych organizacji i po jednym członku ich zarządów.

W połowie lat trzydziestych XX w. PMS prowadziła: 15 średnich zakładów ogólnokształcących, 18 szkół handlowych, 13 męskich szkół rzemieślniczo-przemysłowych, 10 żeńskich szkół przemysłowych, 5 dokształcających szkół zawodowych, 51 szkół powszechnych, 24 bursy, 36 ochronek oraz ok. 800 bibliotek, które posiadały ponad 434 tys. książek.

Szeroką działalność stowarzyszenie prowadziło poza ówczesnymi granicami kraju. Od 1921 r. na terenie Wolnego Miasta Gdańska utrzymywało wiele ochronek podtrzymujących polskość wśród dzieci oraz prowadziło polskie gimnazjum. W Czechosłowacji było największą polską organizacją liczącą ponad 8 tys. członków, głównie robotników, górników i drobnych rolników i utrzymywało całe polskie szkolnictwo prywatne na Śląsku Cieszyńskim i na Morawach.

Polska Macierz Szkolna deklarowała swą apolityczność, jednak częściowo pozostawała pod wpływem Stronnictwa Narodowego i Chrześcijańskiej Demokracji. Wydawała swój własny organ prasowy pod nazwą organizacji, w szczytowym okresie liczyła ponad 30 tys. członków. Aktywnymi działaczami byli: Ignacy Balicki, Jan Głogowski, Jan Gralewski, Wiktor Jaroński, Eugeniusz Nawroczyński (przewodniczący w Kielcach), Władysław Przanowski, Marian Reiter, Władysław Sołtan, Józef Stemler.

Organizacja istniała do 1 sierpnia 1940 r., kiedy to zarządzeniem niemieckich władz okupacyjnych zlikwidowano wszystkie polskie fundacje i stowarzyszenia działające na terenie Generalnego Gubernatorstwa.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

 Zobacz też kategorię: Członkowie Polskiej Macierzy Szkolnej.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Na Polską Macierz Szkolną (Jednodniówka), 3 maja 1917 r.
  • Przegląd Pedagogiczny. (Tygodnik), Organ Towarzystwa Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych (Warszawa) 1916-1926
  • Statut, regulaminy i przepisy biurowości i księgowości Polskiej Macierzy Szkolnej, [red. Józef Świeżyński, prezes, Józef Stemler, dyrektor], Warszawa: Wydawnictwo Bibljoteki Centralnego Biura PMS, 1930

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]