Polski samolot Tu-154M nr boczny 101

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Tupolew Tu-154M nr boczny 101
Tu-154M nr boczny 101 na lotnisku w Sydney (2007 rok)
Tu-154M nr boczny 101 na lotnisku w Sydney (2007 rok)
Dane podstawowe
Producent  ZSRR, Tupolew
Typ samolot komunikacyjny średniego zasięgu, wersja Lux
Konstrukcja metalowa (duralowa)
Załoga 8
Historia
Data oblotu 29 czerwca 1990
Liczba wypadków
 • w tym katastrof

1 (katastrofa polskiego Tu-154 w Smoleńsku, 10 kwietnia 2010)
Dane techniczne
Napęd 3 x silniki turbowentylatorowe Sołowiew D-30KU-154
Wymiary
Rozpiętość 37,55 m
Długość 47,9 m
Wysokość 11,4 m
Powierzchnia nośna 201,5 m²
Masa
Własna 54 000 kg
Osiągi
Prędkość maks. 950 km/h
Prędkość minimalna 235 km/h
Dane operacyjne
Liczba miejsc
90 (od 6 kwietnia 2010 roku 100)
Użytkownicy
 Polska (Siły Powietrzne RP, 36 Specjalny Pułk Lotnictwa Transportowego)
Tu-154M nr 101 na lotnisku w Canberze (2007 rok)
Tu-154M nr 101 na lotnisku w Wellington (2007 rok)
Tu-154M nr 101 startujący z lotniska w Kijowie (2008 rok)
Tu-154M nr 101 na lotnisku w Zagrzebiu (2010 rok)
Tu-154M nr 101 na lotnisku w Pradze (2010 rok)
Szczątki samolotu Tu-154M nr 101 na miejscu katastrofy w Smoleńsku (10 kwietnia 2010 roku)
Podwozie Tu-154M nr 101 na miejscu katastrofy (11 kwietnia 2010)
Silnik turboodrzutowy Sołowiew D30KU-154, podobny do wykorzystywanych przez Tu-154 nr 101

Polski samolot Tu-154M nr boczny 101 – wojskowy samolot Tupolew Tu-154M Lux, który 10 kwietnia 2010 roku uległ katastrofie w Smoleńsku. Należał do 36 Specjalnego Pułku Lotnictwa Transportowego i znajdował się w dyspozycji Kancelarii Prezesa Rady Ministrów[1].

Producent, napęd, malowanie, rejestracja[edytuj | edytuj kod]

Samolot Tu-154M nr boczny 101 o numerze seryjnym 085837 (90A-837)[2] został wyprodukowany 26 czerwca 1990 roku w zakładach lotniczych w Kujbyszewie w ZSRR[3]; Polska zakupiła go w tym samym roku[4] za kwotę 14 milionów rubli na mocy umowy polsko-radzieckiej z 27 maja 1989 roku[5]. Nowy samolot dla VIP-ów zamówiono w ramach planów zakupowych Rady Ministrów z 1988 roku w celu zastąpienia wysłużonych maszyn Tupolew Tu-134A.

Napęd Tupolewa Tu-154M Lux nr 101 stanowiły trzy dwuprzepływowe silniki turboodrzutowe Sołowiew D30KU oraz silnik rozruchowy TA-6A[6]. Pierwszy oblot miał miejsce 29 czerwca 1990 roku; 11 lipca 1990 roku samolot został odebrany przez stronę polską i następnego dnia włączony do służby w Siłach Powietrznych RP. Otrzymał malowanie będące połączeniem symboliki PLL LOT z wojskową oraz numery boczne 837 i 01. Po 1994 roku schemat malowania samolotów VIP w Polsce został zmieniony na obecnie obowiązujący. Wprowadzono także nową rejestrację. Na samolocie o numerze seryjnym 085837 liczby 837 i 01 zastąpiła 101.

Resurs, nalot i remonty[edytuj | edytuj kod]

W 1990 roku resurs techniczny maszyny szacowano na 30 000 godzin lotu, 15 000 lądowań lub 15 lat eksploatacji[4]; pierwotne plany przewidywały wycofanie maszyny z eksploatacji w latach 2008–2010[7]. Łączny nalot samolotu wynosił 5141 godzin[4][8]. W czasie służby Tu-154M Lux nr boczny 101 był trzykrotnie remontowany. Pierwsze remonty wykonywały rosyjskie zakłady lotnicze WARZ-400 SA we Wnukowie[7], certyfikowane przez Międzypaństwowy Komitet Lotniczy, (ros.) Межгосударственный авиационный комитет (МАК)[9], organ Wspólnoty Niepodległych Państw. Ostatni remont generalny, wykonany przez rosyjską firmę Awiakor SA w Samarze, również certyfikowaną przez Międzypaństwowy Komitet Lotniczy[9], remontującą samoloty Tu-154M m.in. na potrzeby rosyjskiego Ministerstwa Obrony[7], miał miejsce w dniach 2 czerwca 2009 roku – 23 grudnia 2009 roku[10] (odlot samolotu z Polski do Samary nastąpił 20 maja 2009 roku[7]). Przegląd naprawczy maszyny przeprowadzono w zakładach lotniczych w Samarze, układów hydraulicznych – w Ufie, silników – w Rybińsku. Za prace modernizacyjne w ramach remontu odpowiadało konsorcjum złożone z polskiej firmy MAW Telecom International SA[11] oraz firmy Polit-Elektronik (reprezentanta przemysłu rosyjskiego)[7]. Po ostatnim remoncie producent samolotów Tupolew Tu-154M Lux gwarantował resurs na najmniej 6 lat, 7500 godzin lotu i 4500 lądowań. W przypadku silników zakłady Saturn SA w Rybińsku, również certyfikowane przez Międzypaństwowy Komitet Lotniczy[9], gwarantowały ich resurs na kolejne 6 lat i 5000 godzin lotu[8]. W trakcie remontu w 2009 roku całkowicie zmodernizowano wnętrze maszyny, dzięki czemu stało się ono bardziej luksusowe[12]; podzielono je na trzy saloniki i część pasażerską[13].

Od 21 grudnia 2009 roku do 9 kwietnia 2010 roku samolot Tu-154M nr boczny 101 wylatał około 138 godzin. 23 stycznia 2010 roku, w czasie lotu z pomocą humanitarną dla ofiar trzęsienia ziemi na Haiti, miał awarię zespołu ABSU (autopilota) oraz uszkodzenie agregatu sterowania wychyleniem lotek Ra-56-w-1[14]; awaria wystąpiła na ziemi, na lotnisku w Portoryko, i została usunięta po kilku godzinach[15][16] (po remoncie generalnym w 2009 roku, w okresie od grudnia 2009 roku do kwietnia 2010 roku, wystąpiło ogółem 11 usterek[17]; przed remontem miały miejsce inne awarie[18]). W marcu 2010 roku Dowództwo Sił Powietrznych RP przeprowadziło przegląd okresowy maszyny, a 6 kwietnia 2010 roku samolot odbył oblot komisyjny[19], ważny na dzień 7, 8 i 10 kwietnia 2010 roku[20]. Przed północą 8 kwietnia 2010 roku, na 30 godzin przed wylotem do Smoleńska, Tu-154M nr 101 zderzył się z ptakiem po starcie z lotniska w Pradze; w Warszawie maszyna została sprawdzona i nie zanotowano żadnych uszkodzeń[21].

Awionika[edytuj | edytuj kod]

Systemy sterowania i urządzenia nawigacyjne[edytuj | edytuj kod]

Samolot był wyposażony w następujące urządzenia:

Rejestratory danych[edytuj | edytuj kod]

Maszyna posiadała pięć rejestratorów danych w tym dwa rejestratory katastroficzne (tzw. czarne skrzynki) zaprojektowane w sposób zwiększający możliwość przetrwania wypadku lotniczego.

Rejestratory katastroficzne[edytuj | edytuj kod]

  • rejestrator pokładowy MSRP-64M-6 nr 90969[29] (rejestrator katastroficzny parametrów lotu, zapisujący dane na taśmie magnetycznej, ang. Flight Data Recorder, FDR[30])
  • rejestrator dźwiękowy MARS-BM nr 323025[29] (rejestrator katastroficzny rozmów prowadzonych w kokpicie samolotu, zapisujący dane na taśmie magnetycznej, ang. Cockpit Voice Recorder, CVR[30])

Rejestratory eksploatacyjne[edytuj | edytuj kod]

  • rejestrator szybkiego dostępu ATM-QAR/R128ENC[31] (elektroniczny rejestrator parametrów lotu bazujący na wyjmowanej kasecie do zapisu danych, produkcji polskiej firmy ATM PP sp. z o.o., z siedzibą w Warszawie, ang. Quick Access Recorder, QAR[30][32])
  • eksploatacyjny rejestrator parametrów lotu z zasobnikiem KBN-1-1 i kasetą KS-13[29][33] (rejestrator wyprodukowany przez rosyjskie zakłady lotnicze „Pribor” w Kursku[34])
  • trójkanałowy rejestrator eksploatacyjny K3-63, typu elektromechanicznego, z nośnikiem taśmowym[3] (po katastrofie nie został odnaleziony)[28].

Odmierzanie czasu lotu w rejestratorach danych[edytuj | edytuj kod]

W rejestratorze parametrów lotu MSRP do odmierzania czasu lotu był wykorzystywany tzw. blok ITW-4[35]. W dniu 10 kwietnia 2010 roku, przed rozpoczęciem lotu do Smoleńska, obsługa przygotowująca samolot wprowadziła do bloku ITW-4 czas warszawski[35]. Czas lotu odmierzany przez ITW-4 był bezpośrednio zapisywany na czwartej ścieżce rejestratora rozmów MARS-BM oraz, ze względu na przyjęty sposób kodowania, z opóźnieniem rejestrowany w systemach MSRP i ATM-QAR[35]. W trakcie badania katastrofy w Smoleńsku polska Komisja Badania Wypadków Lotniczych Lotnictwa Państwowego (KBWLLP) ustaliła, że czas rejestratora parametrów lotu MSRP był opóźniony o 3,425 sekundy w stosunku do czasu rejestratora rozmów MARS-BM[35].

Pasażerowie Tu-154M nr 101[edytuj | edytuj kod]

W trakcie służby Tu-154M nr 101, czasem zwanego „polskim Air Force One[18], jego pasażerami byli kolejni prezydenci PolskiLech Wałęsa, Aleksander Kwaśniewski i Lech Kaczyński, a także premierzy, marszałkowie Sejmu, marszałkowie Senatu i inne osoby pełniące ważne funkcje państwowe[2]. Niekiedy maszyna była wykorzystywana do przewozu polskich delegacji; w czerwcu 2007 roku Tu-154M nr 101 wykonał przelot z Baku do Erywania, przewożąc reprezentację Polski w piłce nożnej na mecz w tym mieście; dotarcie polskiej reprezentacji z Baku do Erywania było możliwe tylko dlatego, że rejs odbywał się samolotem rządowym, gdyż bezpośrednie loty samolotów należących do linii lotniczych między Azerbejdżanem i Armenią były zabronione[2].

Samolot był także wykorzystywany do przewożenia ekip ratowniczych i pomocy humanitarnej, m.in. dla ofiar trzęsienia ziemi na Haiti w styczniu 2010[15].

Katastrofa w Smoleńsku[edytuj | edytuj kod]

Konstrukcyjnie samolot był przystosowany do przewozu 90 pasażerów[3]. W dniu 6 kwietnia 2010 roku, na polecenie Szefa Techniki Lotniczej 36 Specjalnego Pułku Lotnictwa Transportowego, dokonano zmiany konfiguracji wnętrza samolotu z 90 na 100 miejsc dla pasażerów[36]. Zmiana ta dotyczyła saloniku nr 3, pierwotnie przeznaczonego dla 8 pasażerów, który przebudowano, by mógł pomieścić 18 pasażerów[36].

W kwietniu 2010 samolot został wykorzystany do dwóch lotów z Warszawy do Smoleńska w Rosji na uroczystości obchodów 70. rocznicy zbrodni katyńskiej: 7 kwietnia 2010 pierwszym pilotem był płk Bartosz Stroiński, a 10 kwietnia 2010 kpt. Arkadiusz Protasiuk (trzy dni wcześniej pełnił funkcję drugiego pilota)[37].

Podczas drugiego z lotów, 10 kwietnia 2010 roku, Tu-154M nr boczny 101 uległ katastrofie w Smoleńsku. W tym samym miesiącu niektóre polskie muzea rozpoczęły starania mające na celu pozyskanie części wraku w celu ich ekspozycji[38]. W czerwcu 2010 roku w rosyjskiej prasie pojawiły się informacje o możliwości oddania wraku na złom i przetopienia, co spotkało się z komentarzem rzecznika polskiej Prokuratury Generalnej, który stwierdził, że nie dopuszcza sytuacji, aby tak istotny dowód mógł ulec zniszczeniu[39] (wnioski polskiej prokuratury wojskowej o pomoc prawną skierowane do Rosji w trakcie śledztwa w sprawie katastrofy obejmowały m.in. przekazanie wraku samolotu Tu-154M[40]).

Rozmieszczenie pasażerów w czasie lotu PLF 101[edytuj | edytuj kod]

Prawdopodobne rozmieszczenie pasażerów na pokładzie Tu-154M nr 101 w czasie lotu PLF 101 w dniu 10 kwietnia 2010 roku było następujące[13]:

Wrak samolotu[edytuj | edytuj kod]

5 sierpnia 2010 roku polska prokuratura zwróciła się do Rosji z wnioskiem o pomoc prawną, w którym prosiła m.in., aby „do czasu przekazania szczątków samolotu zabezpieczyć je przed negatywnym działaniem warunków atmosferycznych”[41]; w sprawie tej wielokrotnie monitował stronę rosyjską akredytowany przedstawiciel Polski przy rosyjskiej komisji cywilno-wojskowej badającej przyczyny katastrofy, płk rez. pil. Edmund Klich[42]. 20 sierpnia 2010 roku naczelny prokurator wojskowy gen. Krzysztof Parulski poinformował, że strona rosyjska zaproponowała zabezpieczenie wraku samolotu, dotychczas przechowywanego na wolnym powietrzu na terenie lotniska wojskowego Smoleńsk-Siewiernyj[43], przez okrycie go brezentem i otoczenie miejsca trzymetrowym płotem, co zostało zaakceptowane przez stronę polską[44]. Prace mające na celu przykrycie wraku brezentową plandeką o powierzchni ok. 2,5 tys. m² rozpoczęto w dniu 4 października 2010 roku[45] i zakończono 6 października 2010 roku[46].

W grudniu 2010 roku Prokuratura Okręgowa w Warszawie wszczęła śledztwo w sprawie niszczenia wraku przez funkcjonariuszy rosyjskich[47]; jedną z podstaw zawiadomienia o przestępstwie był materiał filmowy Telewizji Polskiej ze Smoleńska, przedstawiający m.in. cięcie wraku przez miejscowe służby w trakcie akcji na miejscu katastrofy w kwietniu 2010 roku[48].

W styczniu 2012 roku nad wrakiem składowanym na lotnisku Siewiernyj zbudowano wiatę mającą chronić szczątki samolotu przed niekorzystnym wpływem warunków atmosferycznych[49]. W kwietniu 2012 roku szczątki samolotu zaprezentowano na lotnisku w Smoleńsku dziennikarzom; wrak został wcześniej wymyty, co wywołało zdziwienie prawników, którzy wskazywali, że jest to dowód w sprawie i jako taki powinien pozostać w stanie jak w chwili zdarzenia[50]. 13 kwietnia 2012 roku przedstawiciel Komitetu Śledczego Federacji Rosyjskiej Władimir Markin poinformował, iż rosyjskie organy śledcze nie podejmowały i nie planują podejmować żadnych czynności w celu oczyszczenia fragmentów samolotu[51].

12 marca 2015 roku Parlament Europejski przyjął Rezolucję w sprawie zabójstwa rosyjskiego przywódcy opozycji Borysa Niemcowa i stanu demokracji w Rosji z zapisem dotyczącym zwrotu Polsce wraku samolotu Tu-154, który w 2010 roku rozbił się pod Smoleńskiem[52]. Parlament Europejski „wzywa władze rosyjskie do niezwłocznego zwrócenia Polsce wraku polskiego samolotu rządowego Tu-154 oraz wszystkich jego czarnych skrzynek; podkreśla fakt, że poziom zależności rosyjskiego sądownictwa od władz podważa możliwość przeprowadzenia jakiegokolwiek bezstronnego i uczciwego dochodzenia”. W preambule rezolucji znalazł się zapis „mając na uwadze, że wrak i czarne skrzynki polskiego samolotu rządowego Tu-154, który rozbił się w okolicach Smoleńska w kwietniu 2010 r., powodując śmierć prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej i wybitnych osobistości z kręgów politycznych, wojskowych i kulturalnych, pozostają w rękach Rosjan; mając na uwadze, że władze rosyjskie odmawiają zwrócenia ich Polsce pomimo licznych wezwań”[53].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Oświadczenie ministra Jacka Sasina (pol.). prezydent.pl, 2010-04-28. [dostęp 2010-07-16]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  2. a b c Jakub Gołębiowski: Pożegnanie Sto Jedynki (pol.). altair.com. [dostęp 2010-06-18].
  3. a b c Окончательный отчет Технической комиссии МАК по расследованию катастрофы самолета Ту-154М № 101 Республики Польша, произошедшей 10 апреля 2010 года в районе аэродрома Смоленск «Северный» (ros.). mak.ru, 2011-01-12. s. 80. [dostęp 2011-01-16].
  4. a b c Tu-154M nr 101 (pol.). lotniczapolska.pl, 2010-04-10. [dostęp 2010-05-30].
  5. Grzegorz Hołdanowicz, „Samolot Prezydenta RP”, [w:] Skrzydlata Polska 1/1993, s. 29.
  6. Sławomir Kasjaniuk: Tu-154 leci do remontu (pol.). lotniczapolska.pl, 2009-04-23. [dostęp 2011-01-10].
  7. a b c d e Tu-154M poleciał do Samary (pol.). altair.com, 2009-05-24. [dostęp 2010-10-06].
  8. a b Grzegorz Sobczak, Bartosz Głowacki, „Wiele pytań, mało odpowiedzi”, [w:] Skrzydlata Polska 5/2010, s. 5.
  9. a b c Certified Repair Stations (ang.). mak.ru, 2010-05-04. [dostęp 2010-10-06].
  10. Tу-154М № 101 – 17 июня 2010 (ros.). mak.ru, 2010-06-17. [dostęp 2010-08-10].
  11. MAW Telecom International S.A. (pol.). maw.pl. [dostęp 2010-10-06].
  12. Tu-154 pięć miesięcy temu był naprawiany w Rosji (pol.). tvn24.pl, 2010-04-10. [dostęp 2010-07-05].
  13. a b Prezydent obok żony. Za nimi: Kaczorowski, Szczygło, Wypych... (pol.). tvn24.pl, 2010-04-15. [dostęp 2010-07-11].
  14. Łukasz Orłowski: Co się psuło w Tu-154 w 2010 roku? (pol.). samoloty.pl, 2010-07-21. [dostęp 2010-07-27].
  15. a b Sławomir Kasjaniuk: Tu-154 ponownie leci na Haiti (pol.). lotniczapolska.pl, 2010-01-20. [dostęp 2010-05-30]. oraz Awaria samolotu, który miał zabrać z Haiti ratowników. Już usunięta (pol.). gazeta.pl, 2010-01-23. [dostęp 2010-05-30]. W tym czasie drugi rządowy samolot Tu-154M, o numerze bocznym 102, był remontowany w Rosji, dokąd odleciał 12 stycznia 2010 roku, por. Tu-154M nr 101 (pol.) [dostęp 2010-05-30].
  16. Tu-154 naprawiony, ratownicy wracają do kraju (pol.). rmf24.pl, 2010-01-23. [dostęp 2010-05-31].
  17. Przed katastrofą tupolew miał kilkanaście usterek (pol.). polskatimes.pl, 2010-07-21. [dostęp 2010-07-21].
  18. a b Maciej Ługowski: Prezydencki Tu-154M nr 101 (pol.). samoloty.pl, 2010-04-12. [dostęp 2010-07-05].
  19. Tomasz Białoszewski, Marek Sarjusz-Wolski: Smoleńska droga podejścia (PZ 20/2010) (pol.). polska-zbrojna.pl, 2010-05-14. [dostęp 2010-06-02].
  20. Seremet: Bez dowodów z Rosji nie będzie postępu (pol.). interia.pl, 2010-08-04. [dostęp 2010-08-04].
  21. Tu-154 i problemy z 8 kwietnia (pol.). rp.pl, 2010-07-02. [dostęp 2010-09-07].
  22. Польша опубликовала стенограмму переговоров экипажа самолета президента Польши (ros.). transday.ru, 2010-06-01. [dostęp 2010-08-13].
  23. Tу-154М № 101 – 19 мая 2010 (ros.). mak.ru, 2010-05-19. [dostęp 2010-08-13].
  24. UNS-1 Operator’s Manual (ang.). aeroamigo.com. [dostęp 2010-08-13].
  25. Tу-154М № 101 – 24.04.2010 (ros.). mak.ru, 2010-04-24. [dostęp 2010-08-13].
  26. Device spurs questions in Polish crash (ang.). usatoday.com, 2010-04-13. [dostęp 2010-08-13].
  27. Terrain Avoidance Warning System (ang.). uasc.com. [dostęp 2010-08-13].
  28. a b Leszek Misiak, Grzegorz Wierzchołowski. Tajemnicze zaginięcia rejestratorów Tu-154. „Gazeta Polska”, s. 9, 4 lipca 2012. 
  29. a b c Komunikat Naczelnej Prokuratury Wojskowej z 01.06.2010 (pol.). npw.gov.pl, 2010-06-01. [dostęp 2010-06-01].
  30. a b c Sławomir Kasjaniuk: Odnaleziono cztery rejestratory. Z pięciu (pol.). lotniczapolska.pl, 2010-04-27. [dostęp 2010-06-18].
  31. Sławomir Kasjaniuk: Rejestrator Tu-154M z polskiej firmy (pol.). lotniczapolska.pl, 2010-04-16. [dostęp 2010-06-18].
  32. Rejestrator Szybkiego Dostępu ATM-QAR (pol.). atmavio.pl, 2001-09-12. [dostęp 2010-06-18].
  33. Tu-154M: zapisy rejestratorów w rękach Polaków (pol.). lotniczapolska.pl, 2001-05-31. [dostęp 2010-07-19].
  34. Накопитель кассетный бортовой КБН-1-1 серия 2 (ros.). kurskpribor.ru. [dostęp 2010-08-12].
  35. a b c d Raport końcowy w sprawie ustalenia okoliczności i przyczyn katastrofy samolotu TU-154M Nr 101 pod Smoleńskiem. Załącznik nr 2. Opis i analiza pracy systemów pokładowych samolotu Tu-154M nr 101 (pol.). komisja.smolensk.gov.pl, 2011-07-27. s. 9/53. [dostęp 2011-08-01].
  36. a b c d e Raport końcowy w sprawie ustalenia okoliczności i przyczyn katastrofy samolotu TU-154M Nr 101 pod Smoleńskiem. Załącznik nr 3. Konfiguracja samolotu w chwili wypadku (pol.). komisja.smolensk.gov.pl, 2011-07-27. s. 1–2/12. [dostęp 2011-08-01].
  37. Anna Poppek: Obrączki. Opowieść o rodzinie Marii i Lecha Kaczyńskich. Warszawa: G+J Gruner+Jahr Polska, 2010, s. 14. ISBN 978-83-623-43-08-9.
  38. Muzea biją się o części wraku Tu-154M (pol.). se.pl, 2010-04-24. [dostęp 2010-07-08].
  39. Wrak Tu-154M pójdzie na złom? (pol.). tvp.info, 2010-06-22. [dostęp 2010-07-08].
  40. Sprostowanie – Prokuratura Generalna (pol.). pk.gov.pl. [dostęp 2010-07-04].
  41. Komunikat Naczelnej Prokuratury Wojskowej z 10.08.2010 (pol.). npw.gov.pl, 2010-08-10. [dostęp 2010-10-04].
  42. E. Klich: Współpraca z Rosją dobra do czasu ujawnienia rozmów w kabinie (pol.). rmf24.pl, 2010-20-21. [dostęp 2010-10-22].
  43. Śledczy: chronić wrak Tu-154 (pol.). rp.pl, 2010-08-15. [dostęp 2010-08-21].
  44. Parulski: 11 tomów rosyjskich akt – do tłumaczenia (pol.). interia.pl, 2010-08-20. [dostęp 2010-08-21].
  45. Po pół roku wreszcie zabezpieczają wrak w Smoleńsku (pol.). wp.pl, 2010-10-04. [dostęp 2011-01-10].
  46. Wrak tupolewa został przykryty (pol.). rmf24.pl, 2010-10-06. [dostęp 2011-01-10].
  47. Jest śledztwo w sprawie niszczenia wraku Tu-154 (pol.). rp.pl, 2010-12-15. [dostęp 2011-01-10].
  48. Misja Specjalna – 21.09.2010 (pol.). tvp.pl, 2010-09-21. [dostęp 2011-01-10].
  49. Nad tupolewem stanęła wiata (pol.). rp.pl, 2012-01-26. [dostęp 2012-02-23].
  50. Wyczyszczony wrak tupolewa. Prawnicy są zdumieni (pol.). interia.pl, 2012-04-11. [dostęp 2012-04-11].
  51. Rosja: nie wyczyściliśmy wraku tupolewa polskieradio.pl, 13 kwietnia 2012 [dostęp 2012-04-17].
  52. Parlament Europejski wzywa Rosję do „niezwłocznego” zwrócenia Polsce wraku tupolewa. tvn24.pl, 2015-03-12. [dostęp 2015-03-15].
  53. Rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 12 marca 2015 r. w sprawie zabójstwa rosyjskiego przywódcy opozycji Borysa Niemcowa i stanu demokracji w Rosji. europarl.europa.eu, 2015-03-12. [dostęp 2015-03-15].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]