Ruch ludowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Ruch ludowy (także ruch chłopski, rzadziej ruch agrarny) – ruch społeczny związany ze sprawami chłopskimi i rolniczymi. Dziś często związany z polityką rolną.

Historia ruchu ludowego na świecie[edytuj | edytuj kod]

Ruchy ludowe występowały w krajach na całym świecie, m.in. w Polsce, Stanach Zjednoczonych, Indiach czy Korei.

W Stanach Zjednoczonych (także 'ruch farmerski', ang. farmer's movement) działał przede wszystkim w latach 1867–1896. Przyczynił się do rozbudowy wiejskiej intrastruktury (np. zakładanie wiejeskich bibliotek czy gazet) i założenia Departamentu Rolnictwa USA (w 1889).

Historia ruchu ludowego w Polsce[edytuj | edytuj kod]

W Polsce ruch ludowy mający swoje początki na przełomie XIX i XX wieku dążył do społecznego wyzwolenia chłopów oraz zapewnienia im współuczestnictwa w sprawowaniu władzy[1]. Historyczne hasła to m.in. walka chłopów o społeczne, polityczne i narodowe wyzwolenie.

W okresie zaborów[edytuj | edytuj kod]

Tomasz Nocznicki, jeden z redaktorów pisma ludowców Zaranie

Historia ruchu ludowego w Polsce rozpoczyna się pod koniec XIX wieku. Wspomnieć należy jednak o księdzu Piotrze Ściegiennym jako jednym z pierwszych działaczy ludowych, walczącym o sprawy chłopów już w połowie XIX wieku; twórcy chłopskiej organizacji konspiracyjnej Związek Chłopski.

Celem ruchu ludowego była walka: o prawa chłopów, o likwidację pozostałości epoki feudalnej, o reformę rolną i o demokratyzacje życia społecznego i politycznego. Ruch ludowy wysuwał też postulaty narodowe.

W Galicji działalność ruchu zapoczątkował ksiądz Stanisław Stojałowski. Tu w 1893 powstała też pierwsza w Europie polityczna organizacja chłopska, o nazwie Związek Stronnictwa Chłopskiego. 28 lipca 1895 powstała bardziej znacząca organizacja, partia chłopska Stronnictwo Ludowe, w której działalność prowadzili m.in.: Bolesław Wysłouch, Karol Lewakowski, Jakub Bojko, Henryk Rewakowicz i Jan Stapiński to Stronnictwo Ludowe, które w 1903 zmieniło nazwę na Polskie Stronnictwo Ludowe. Różnice powstałe między działaczami w 1907, przyczyniły się do powstania partii: PSL „Piast” i PSL Lewica.

W Królestwie Polskim rozwój ruchu ludowego rozpoczął w 1904, Polski Związek Ludowy i kolejne partie ludowe. Oprócz nich działał legalnie ruch chłopski o charakterze oświatowym i gospodarczym skupiający się wokół wydawanego przez Maksymiliana Malinowskiego w latach 1907–1915 pisma „Zaranie”. Zaraniarze (wśród których byli: Tomasz Nocznicki, Irena Kosmowska i Stanisław Osiecki) prowadzili działalność w Kółkach Rolniczych. W 1915 działacze „Zarania”, Związku Chłopskiego oraz Związku Ludu Polskiego utworzyli partię PSL w Królestwie Polskim, która w 1918 przyjęła nazwę Polskie Stronnictwo Ludowe „Wyzwolenie”.

W zaborze pruskim ruch ludowy skupiał się głównie na przeciwdziałaniu germanizacji. W latach 1896–1904 na terenie zaboru działała Mazurska Partia Ludowa.

W okresie I wojny światowej działacze ruchu ludowego w Galicji i Królestwie Polskim opowiedzieli się za polityką prowadzoną przez Józefa Piłsudskiego, reprezentując stanowisko rozwiązania sprawy polskiej w oparciu o Austrię.

W okresie II Rzeczypospolitej[edytuj | edytuj kod]

Maciej Rataj, marszałek Sejmu pełniący obowiązki Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej po śmierci Gabriela Narutowicza
Wincenty Witos, działacz ruchu ludowego, jako premier rządu polskiego

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości dla chłopów i ruchu chłopskiego głównym zagadnieniem stały się sprawy agrarne. W niektórych rejonach kraju doszło nawet do rozruchów chłopskich, między innymi w okolicy Tarnobrzega.

 Osobny artykuł: Republika Tarnobrzeska.

Przed odzyskaniem przez Polskę niepodległości w 1918 działacze ruchu ludowego budowali świadomość narodową chłopów oraz inspirowali ich do walki o niepodległość. Po uzyskaniu niepodległości zachęcali chłopów do angażowania się w życie państwowe i korzystania w pełni z praw obywatelskich. Zasięg ich oddziaływania był jednak znacznie szerszy i nie obejmował jedynie chłopów[2].

W sprawie reformy rolnej stanowiska partii ludowych nie były jednolite. Część partii chłopskich była za przeprowadzeniem reformy rolnej bez odszkodowania, pozostałe za odszkodowaniem. PSL Lewica i Chłopskie Stronnictwo Radykalne opowiadały się za wywłaszczeniem bez odszkodowań natomiast PSL „Piast” i PSL „Wyzwolenie” za wywłaszczeniem za odszkodowaniem. W 1919 Sejm Ustawodawczy pod presją wystąpień chłopskich podjął uchwałę o przymusowej parcelacji części wielkiej własności ziemskiej za odszkodowaniem a w 1920 obliczu ofensywy bolszewickiej ustawę o wykonaniu reformy rolnej.

Do 1926, a więc do czasu zamachu majowego, partie chłopskie odgrywały w Sejmie znaczną rolę, a ludowiec Wincenty Witos był nawet trzykrotnie premierem rządu. Po tym okresie radykalne partie chłopskie były delegalizowane, a działacze ruchu ludowego prześladowani. Zdelegalizowane zostały m.in.: Niezależna Partia Chłopska i Zjednoczenie Lewicy Chłopskiej Samopomoc. Aresztowani, a następnie oskarżeni w procesie brzeskim zostali czołowi działacze ludowi, m.in.: Wincenty Witos, Władysław Kiernik, Kazimierz Bagiński, Józef Putek i Adolf Sawicki.

 Osobny artykuł: Proces brzeski.

W okresie II wojny światowej[edytuj | edytuj kod]

Stanisław Mikołajczyk, premier rządu Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie
Tablica upamiętniająca Centrale Rozdzielczą i Archiwum Konspiracyjne pism Stronnictwa Ludowego „Roch” i Batalionów Chłopskich na ul. Ks. Kłopotowskiego 14 w Warszawie

Po wybuchu wojny ruch ludowy przeszedł do konspiracji i działał już od początku okupacji niemieckiej pod kryptonimem „Roch”, a kierowany był przez Centralne Kierownictwo Ruchu Ludowego. W 1940 kierownictwo podjęło decyzję o organizacji oddziałów bojowych. Oddziały bojowe ruchu ludowego początkowo zwane Chłopską Strażą ostatecznie przyjęły nazwę Bataliony Chłopskie. W szczytowym okresie rozwoju Bataliony Chłopskie liczyły około 160 tys. ludzi, stając się po Armii Krajowej drugą co do liczebności formacją zbrojną ruchu oporu w Polsce.

Głównym celem działania żołnierzy BCh była obrona ludności polskiej wsi przed terrorem okupacyjnym oraz eksploatacją gospodarczą. Przeciwdziałając rabunkowej gospodarce wroga organizowano akcje dywersyjne, polegające na: paleniu tartaków i składów drewna, unieruchamianiu gorzelni i mleczarń, niszczeniu magazynów, niszczeniu akt kontyngentowych i kartotek w arbeitsamtach i gminach, rozpraszaniu spędów bydła, odbijaniu więźniów politycznych i chłopów wziętych na roboty do Niemiec, dokonywaniu wypadów na majątki pod zarządem niemieckim, karaniu urzędników zbyt gorliwie wypełniających obowiązki, likwidowaniu band rabunkowych i konfidentów[3].

W czasie II wojny światowej żołnierze Batalionów Chłopskich dokonali ponad 3 tys. różnego rodzaju akcji bojowych. W tym stoczyli około 900 bitew i potyczek, przeprowadzili ponad 200 akcji atakując transport wroga oraz około 800 akcji przeciw aparatowi administracyjno- politycznemu[4].

Do najważniejszych akcji przeprowadzonych przez żołnierzy Batalionów Chłopskich należą walki w obronie pacyfikowanej Zamojszczyzny w latach 1942–1943, zwłaszcza bitwy pod Wojdą i Zaborecznem, walki w obronie tzw. Republiki Pińczowskiej, Zatopienie statku Tannenberg, Wysadzenie pociągu amunicyjnego pod Gołębiem, rozbicie więzień w Pińczowie, Krasnymstawie, Radomsku i Siedlcach oraz walki na przyczółku baranowsko-sandomierskim.

 Osobny artykuł: Bataliony Chłopskie.

W okresie Polski Ludowej[edytuj | edytuj kod]

Fragment plakatu z okresu Polski Ludowej zachęcający do popierania reformy rolnej

Po zakończeniu wojny wśród ludowców istniały rozbieżności. Do tradycji radykalnych reprezentowanych przez NPCh, ZLCh „Samopomoc” i Stronnictwo Ludowe „Wola Ludu” nawiązywało prokomunistyczne Stronnictwo Ludowe powstałe 18 września 1944 w Lublinie, natomiast SL „Roch” było związane z rządem emigracyjnym.

W 1945 struktury SL „Roch” zostały ujawnione i powstało Polskie Stronnictwo Ludowe, które za prezesury Wincentego Witosa i Stanisława Mikołajczyka miało charakter antykomunistyczny. Jednocześnie działało wspomniane prokomunistyczne Stronnictwo Ludowe, tzw. „lubelskie”. Po ucieczce Stanisława Mikołajczyka w 1947 i objęciu kierownictwa partii przez Józefa Niećkę, PSL odchodziło od charakteru antykomunistycznego i w 1949 połączyło się z SL, tworząc Zjednoczone Stronnictwo Ludowe (było ono przez cały okres istnienia koalicjantem PZPR). Czołowymi działaczami tej partii, oprócz Józefa Niećki, byli Władysław Kowalski, Stefan Ignar, Czesław Wycech, Stanisław Gucwa i Roman Malinowski. Działaczom ZSL przypadał zwyczajowo urząd marszałka Sejmu.

Przeprowadzona reforma rolna, określanie powojennej Polski, mianem Polski Ludowej a władzy władzą ludową nie zasłoniło ludowcom zachodzących w kraju zmian, czemu dał wyraz 2 marca 1988 w Kielcach, gen. Franciszek Kamiński. Były komendant Główny Batalionów Chłopskich, mówił o prześladowaniach ludowców, kolektywizacji i niszczeniu polskiego rolnictwa. Krytyka nie ominęła też kierownictwa PZPR za łamanie praworządności i ograniczanie swobód obywatelskich.

W 1989 ZSL przekształcono w Polskie Stronnictwo Ludowe „Odrodzenie”. Wcześniej (w 1988) działacze antykomunistyczni powołali wilanowskie PSL.

W okresie III Rzeczypospolitej[edytuj | edytuj kod]

Waldemar Pawlak członek PSL, dwukrotny premier rządu polskiego.

W 1990, w wyniku połączenia PSL „Odrodzenie” z PSL wilanowskim, powstało jednolite Polskie Stronnictwo Ludowe. Powstawały także inne, o wiele mniej znaczące partie ruchu ludowego (m.in. PSL „Solidarność”/Stronnictwo Ludowo-Chrześcijańskie (które współtworzyło Stronnictwo Konserwatywno-Ludowe), Polskie Forum Ludowo-Chrześcijańskie „Ojcowizna”, Polskie Forum Ludowo-Chrześcijańskie „Ojcowizna”, PSL Mikołajczykowskie, PSL – Porozumienie Ludowe, Partia Ludowo-Demokratyczna, Stronnictwo Ludowe „Ojcowizna” czy PSL „Piast”/Stronnictwo „Piast”). Funkcję premiera z ramienia PSL pełnił dwukrotnie Waldemar Pawlak, a marszałkiem Sejmu był Józef Zych. Inni czołowi działacze ludowi III RP to Roman Bartoszcze, Roman Jagieliński, Artur Balazs, Adam Struzik, Jarosław Kalinowski, Janusz Wojciechowski, Zdzisław Podkański, Marek Sawicki i Janusz Piechociński.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

 Zobacz też kategorię: Partie polskiego ruchu ludowego.
 Zobacz też kategorię: Politycy polskiego ruchu ludowego.

Przypisy

  1. Słownik wiedzy obywatelskiej 1970 ↓, s. 410.
  2. Przywódcy ruchu ludowego 1968 ↓, s. 5–6.
  3. Bogumił Karaszewski, Partyzancka broń. O uzbrojeniu w Batalionach Chłopskich, Warszawa 1980, s. 13.
  4. Janusz Gmitruk, Piotr Matusak, Jan Nowak, Kalendarium działalności bojowej Batalionów Chłopskich 1940-1945. Warszawa 1983, s. 24–25.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Janusz Gmitruk, Ruch ludowy w Polsce: zarys dziejów, Warszawa: Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego w Warszawie, 2003. ISBN 8387838675.
  • Józef Fajkowski, Krótki zarys historii ruchu ludowego,Warszawa:Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1971.
  • Praca zbiorowa: Słownik wiedzy obywatelskiej. Warszawa: 1970.
  • Alicja Więzikowa: Przywódcy ruchu ludowego. Warszawa: LSW, 1968.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]