Zając szarak

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zając szarak
Lepus europaeus[1]
Pallas, 1778[2]
Ilustracja
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ssaki
Podgromada żyworodne
Infragromada łożyskowce
Rząd zajęczaki
Rodzina zającowate
Rodzaj zając
Gatunek zając szarak
Synonimy
  • Lepus timidus alba Bechstein, 1801[3]
  • Lepus timidus flavus Bechstein, 1801[3]
  • Lepus timidus niger Bechstein, 1801[4]
  • Lepus medius Nilsson, 1820[5]
  • Lepus hybridus Desmarest, 1822[6]
  • Lepus caspicus Hemprich & Ehrenberg, 1832[7]
  • Lepus syriacus Hemprich & Ehrenberg, 1832[8]
  • Lepus aquilonius Blasius, 1842[9]
  • Lepus timidus hyemalis Eversmann, 1850[10]
  • Lepus campicola Gervais, 1859[11]
  • Lepus meridionalis Gervais, 1859[11]
  • Eulagos Judaeae J.E. Gray, 1867[12]
  • Lepus timidus cinereus Fitzinger, 1867[13]
  • Lepus timidus coronatus Fitzinger, 1867[13]
  • Lepus timidus maculatus Fitzinger, 1867[13]
  • Lepus timidus nigricans Fitzinger, 1867[13]
  • Lepus timidus rufus Fitzinger, 1867[13]
  • Lepus campestris Bogdanov, 1871[14]
  • Lepus timidus argenteogrisea König-Warthausen, 1875[15]
  • Lepus timidus tumak Tikhomirov & Korchagin, 1889
  • Lepus transsylvanicus Matschie, 1901[16]
  • Lepus creticus Barrett-Hamilton, 1903[17]
  • Lepus cyprius Barrett-Hamilton, 1903[18]
  • Lepus parnassius G.S. Miller, 1903[19]
  • Lepus europaeus pyrenaicus Hilzheimer, 1906[20]
  • Lepus europaeus meridiei Hilzheimer, 1906[20]
  • Lepus dayanus connori H.C. Robinson, 1918[21]
  • epus europaeus tesquorum Ognev & Worobiev, 1923[22]
  • Lepus europaeus ghigii De Beaux, 1927[23]
  • Lepus europaeus caucasicus Ognev, 1929[24]
  • Lepus europaeus caucasicus ponticus Ognev, 1929[24]
  • Lepus europaeus caspicus kalmykorum Ognev, 1929[25]
  • Lepus europaeus iranensis Goodwin, 1939[26]
  • Lepus europaeus niethammeri Wettstein, 1943[27]
  • Lepus europaeus borealis Kuznetsov, 1944[28]
  • Lepus europaeus biarmicus Heptner, 1948[29]
  • Lepus cyanotis Blanchard, 1957[30]
  • Lepus capensis astaricus Baloutch, 1978[31]
Podgatunki
  • L. e. europaeus Pallas, 1778
  • L. e. caspicus Hemprich & Ehrenberg, 1832
  • L. e. connori H.C. Robinson, 1918
  • L. e. creticus Barrett-Hamilton, 1903
  • L. e. cyprius Barrett-Hamilton, 1903
  • L. e. cyrensis Satunin, 1905[32]
  • L. e. hybridus Desmarest, 1822
  • L. e. judeae (J.E. Gray, 1867)
  • L. e. karpathorum Hilzheimer, 1906[20]
  • L. e. medius Nilsson, 1820
  • L. e. occidentalis de Winton, 1898[33]
  • L. e. parnassius G.S. Miller, 1903
  • L. e. ponticus Ognev, 1929
  • L. e. rhodius Festa, 1914[34]
  • L. e. syriacus Hemprich & Ehrenberg, 1832
  • L. e. transsylvanicus Matschie, 1901
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[35]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

     zasięg pierwotny

     populacje introdukowane

Biegnący zając szarak
Młody zając szarak
Zając szarak w zimowej scenerii

Zając szarak[36][37] (Lepus europaeus) – gatunków ssak z rodziny zającowatych (Leporidae).

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Rozpowszechniony w całej Europie, prócz Półwyspu Iberyjskiego i północnej Skandynawii, w Azji od rzeki Irtysz po Iran i Irak. W Polsce występuje pospolicie na terenie całego kraju. Ich liczebność wynosi niewiele ponad 0,5 mln osobników i systematycznie maleje. Na początku lat 90. XX wieku było ich ponad 1,1 mln, a w latach 70. XX wieku prawie 3,2 mln. Powodem spadku populacji jest przypuszczalnie wprowadzenie u lisów okresowych szczepień ochronnych przeciwko wściekliźnie, jako że głównym wrogiem zajęcy szaraków (szczególnie młodych) w środowisku naturalnym jest w Polsce lis. Szczepienia ochronne, które w zamyśle miały zahamować rozprzestrzenianie się wścieklizny wśród lisów, a tym samym zmniejszyć zagrożenie dla ludzi, przyniosły też uboczny skutek: zwiększenie ich populacji, a tym samym zmniejszenie populacji zająca szaraka. Duży, niekorzystny wpływ wywiera też mechanizacja rolnictwa (koszenie łąk), ruch drogowy (brak przejść przecinających drogi dla migrujących dzikich zwierząt) oraz liczne, zdziczałe psy i koty. Dodatkowo zwiększanie areałów monokultur w rolnictwie wraz z zanikiem tradycyjnego rolnictwa ekstensywnego oraz likwidacja remiz śródpolnych oraz miedz (zbyt jednolita baza żerowa niedostarczająca minerałów i witamin w odpowiednich proporcjach oraz brak miejsc schronienia) powoduje osłabienie kondycji, a zatem odporności na pasożyty i choroby (na przykład myksomatozę).

Zasięg występowania w zależności od podgatunku[38]:

Zając szarak pochodzi z użytków zielonych na Bliskim Wschodzie i stamtąd rozprzestrzenił się na obszary rolnicze Europy. Dzisiejsze rozmieszczenie obejmuje europejskie obszary nizinne od południowej Finlandii do północnego i północno-wschodniego Półwyspu Iberyjskiego oraz kilku wysp Morza Śródziemnego (Kreta, Rodos, Cypr) i rozciąga się na wschód do zachodniej Syberii i zachodniej części mongolskich nizin oraz na południe do północnego Izraela, północnej Syrii, północnego Iraku, dolin Tygrysu i Eufratu oraz w północno-zachodnim Iranie[38]. W starożytności został wprowadzony do Wielkiej Brytanii[38]. W czasach nowożytnych szeroko introdukowany jako gatunek łowny w południowej Szwecji, północnej Irlandii, na Korsyce, w południowo-wschodniej Kanadzie do północno-wschodniej części Stanów Zjednoczonych, w Ameryki Południowej (Argentyna, Brazylia, Chile, Urugwaj i Paragwaj), w Australii, Nowej Zelandii, oraz na kilka wysp, w tym Barbados, Reunion i Falklandy[38].

Taksonomia[edytuj | edytuj kod]

Gatunek po raz pierwszy naukowo opisał w 1778 roku niemiecki przyrodnik Peter Simon Pallas nadając mu nazwę Lepus europaeus[2]. Holotyp pochodził z Polski[39] (Pallas nie wskazał miejsca typowego)[2].

Dawniej w obrębie L. capensis w oparciu o klin morfologiczny (głównie wielkość) od północno-wschodniej Afryki na wschód przez północny Półwysep Arabski, Bliski Wschód i na północ przez Izrael do Turcji[38]. Analiza wykazała brak ciągłości między mniejszym „capensis” a większym „europaeus” od wschodniego wybrzeża Morza Śródziemnego przez Iran, co jest przesłanką do tego, że L. europaeus jest oddzielony od L. capensis i L. tolai[38]. Konieczne jest wyjaśnienie taksonomiczne przy użyciu współczesnych metod[38]. Autorzy Illustrated Checklist of the Mammals of the World szesnaście podgatunków[38].

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

  • Lepus: łac. lepus leporis „królik, zając”[40].
  • europaeus: łac. Europaeus „europejski, Europejczyk”, od Europa lub Europe „Europa”[41].
  • caspicus: łac. Caspius „kaspijski, z Morza Kaspijskiego”[41].
  • connori: ppłk. E.P. Connor, kolekcjoner[21].
  • creticus: łac. Creta „Kreta”, od gr. Kρητη Krētē „Kreta”[41].
  • cyprius: łac. Cyprius „cypryjski, Cypryjczyk, z Cypru”[41].
  • cyrensis: rzeka Kura, Azja[32].
  • hybridus: łac. hybrida lub hibrida „mieszaniec”, być może od gr. ὑβριζω hubrizō „być rozwiązłym”[41].
  • judeae: łac. Iudaeus „z Judei”, od Iudaea „Judea, Palestyna”[41].
  • karpathorum: Karpaty, środkowa i wschodnia Europa[41].
  • medius: łac. medius „pośredni, środkowy”[41].
  • occidentalis: łac. occidentalis „zachodni”, od occidens, occidentis „zachód”, od occidere „zachodzić”[41].
  • parnassius: Parnas, Grecja[19].
  • ponticus: łac. Ponticus „z Morza Czarnego”, od Pontus Euxinus „Morze Pontyjskie” lub „Morze Czarne”[41].
  • rhodius: łac. Rhodius „Rodyjczyk, rodyjski, z Rodos”, od Rodos „Rodos”[41].
  • syriacus: łac. Syriacus „Syryjczyk, syryjski”[41].
  • transsylvanicus: Transylwania (formalnie Siedmiogród), region i dawne księstwo Rumunii[41].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Długość ciała (bez ogona) 550–680 mm, długość ogona 75–140 mm, długość ucha 100–140 mm, długość tylnej stopy 124–185 mm; masa ciała 3,5–5 kg[42]. Ogon zająca szaraka jest od góry czarny, na spodzie biały. Uszy są dłuższe od głowy. Łapy są wąskie i twarde, przystosowane do biegania po twardym terenie. Tylne nogi są znacznie dłuższe od przednich. Futro ma szarobrązowy kolor – upodabniający go do podłoża – ubarwienie ochronne. W zimie futro staje się jaśniejsze i gęstsze niż w lecie.

Ekologia[edytuj | edytuj kod]

Siedlisko[edytuj | edytuj kod]

Zając szarak jest typowo stepowym gatunkiem. Występuje przeważnie na otwartych obszarach upraw rolniczych, suchych łąkach i w młodnikach śródpolnych. W dużych lasach pojawia się rzadko. Nie lubi obszarów bagiennych i podmokłych. Zimą zające szaraki, zmuszone głodem, często żerują w nieogrodzonych sadach.

Tryb życia[edytuj | edytuj kod]

Zające szaraki są wyłącznie roślinożerne. Piją wodę ze zbiorników sporadycznie, najczęściej wystarcza im rosa z roślin, którymi się żywią. Wiosną i latem spożywają niewielkie nadziemne części roślin, jesienią mogą zjadać korzonki lub inny wydobywany spod ziemi pokarm roślinny. W zimie obgryzają gałązki drzew i krzewów, wczesną wiosną zjadają młode pędy. Zające szaraki nie kopią nor. Śpią w wyciśniętych podczas leżenia nieckach, które nazywa się kotlinkami. Odżywiają się zarówno w dzień, jak i w nocy. Wzrok mają raczej słaby. Ruch rozpoznają doskonale, nawet ze sporej odległości, ale nieruchome przedmioty rozróżniają słabo. W normalnych warunkach nigdy nie wydają głosu. Ich charakterystyczny głos, tak zwane kniazienie, można usłyszeć tylko wtedy, gdy są ścigane na przykład przez psa, lub są ranne i zagrożone. Nie boją się wody – w razie potrzeby potrafią pływać.

Rozród[edytuj | edytuj kod]

Długość życia to nawet 13 lat, ale przeważnie zając szarak dożywa jedynie do 5 lat z powodu drapieżników (lisy, psy, koty, myszołowy, jastrzębie, błotniaki i kruki). Dojrzewa płciowo po około 8 miesiącach. Ciąża u zająca szaraka trwa 1,5 miesiąca. Samica w ciągu roku rodzi przeważnie 3 mioty, a w każdym po 2–5 zajączków. Na terenach rolniczych w pobliżu obiektów przemysłowych, gdzie biocenozy narażone są na zanieczyszczenie metalami ciężkimi, taki jak kadm i ołów, rozrodczość zmniejsza się i wynosi 1–2 zajączków[43]. Zajączki rodzą się całkowicie rozwinięte i pokryte gęstą sierścią. Karmiąca je matka odchodząc, by się pożywić, zostawia je w gęstej trawie. Ubarwienie ochronne pomaga zajączkom skryć się przed drapieżnikami.

Ochrona[edytuj | edytuj kod]

W Polsce jest gatunkiem łownym z okresem ochronnym. Na zające szaraki polować można od 1 listopada do 31 grudnia, a w drodze odłowu do 15 stycznia (rozporządzenie Ministra Środowiska z 16 marca 2005 dotyczące okresów polowań na zwierzęta łowne).

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Lepus europaeus, [w:] Integrated Taxonomic Information System [online] (ang.).
  2. a b c P.S. Pallas: Novae species quadrupedun e Glirium ordine, cum illustrationibus variis complurium ex hoc ordine animalium. Erlangae: sumtu Wolfgangi Waltheri, 1778, s. 30. (łac.)
  3. a b Bechstein 1801 ↓, s. 1096.
  4. Bechstein 1801 ↓, s. 1907.
  5. S. Nilsson: Skandinavisk Fauna en Handbok for Jagare och Zoologer. Cz. 1. Lund: Trycki uti Bolingska Boktryckeriet, 1820, s. 224. (szw.)
  6. A.G. Desmarest: Mammalogie, ou, Description des espèces de mammifères. Cz. 2. Paris: Chez Mme. Veuve Agasse, imprimeur-libraire, 1822, s. 349 (przypis), seria: Encyclopédie méthodique. (fr.)
  7. Hemprich i Ehrenberg 1832 ↓, s. sig. y.
  8. Hemprich i Ehrenberg 1832 ↓, s. sig. u.
  9. J.H. Blasius. Kritische revision neuer und ungenügend gekannter europäischer Säugethiere. „Amtlicher Bericht über die Versammlung Deutscher Naturforscher und Aerzte”. 19, s. 89, 1842 (niem.). 
  10. E.A. Eversmann: Estestvennaya istoriya Orenburgskogo kraya. Cz. 2. Kazań: Kazański Uniwersytet Państwowy, 1850, s. 201. (ros.)
  11. a b P. Gervais: Zoologie et paléontologie françaises: nouvelles recherches sur les animaux vertébrés dont on trouve les ossements enfouis dans le sol de la France et sur leur comparaison avec les espèces propres aux autres régions du globe. Wyd. 2. Paris: Arthus Bertrand, 1859, s. 47. (fr.)
  12. J.E. Gray. Notes on the skulls of hares (Leporidæ) and picas (Lagomyidæ) in the British Museum. „The Annals and Magazine of Natural History”. Third series. 20, s. 222, 1867 (ang.). 
  13. a b c d e L.J.F.J. Fitzinger. Versuch einer natürlichen Anordnung der Nagethiere (Rodentia). (Schluss.). „Sitzungsberichte der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften. Mathematisch-Naturwissenschaftliche Classe”. 56, s. 161, 1867 (niem.). 
  14. M.N. Bogdanov. [Birds and animals of the black earth belt of the Volga region and the valley of the Middle and Lower Volga]. „Uchenye Zapiski Kazanskogo Universiteta”, s. 175–176, 1871 (ros.). 
  15. R. von König-Warthausen. Verzeichniss der Wirbelthieie Oberschwabens. Erste Abtheilung: Säugethiere. „Jahreshefte des Vereins für vaterländische Naturkunde in Württemberg”. 31, s. 277, 1875 (ang.). 
  16. P. Matschie. Über rumänische Säugethiere. „Sitzungsberichte der Gesellschaft Naturforschender Freunde zu Berlin”. Jahrgang 1901, s. 236, 1901 (niem.). 
  17. Barrett-Hamilton 1903 ↓, s. 126.
  18. Barrett-Hamilton 1903 ↓, s. 127.
  19. a b G.S. Miller. A new hare from Greece. „Proceedings of the Biological Society of Washington”. 16, s. 145, 1903 (ang.). 
  20. a b c M. Hilzheimer. Die europäischen Hasen. „Zoologischer Anzeiger”. 30, s. 512, 1906 (niem.). 
  21. a b H.C. Robinson. A new race of hare from the Persian frontier of Mesopotamia. „Records of the Indian Museum”. 15 (2), s. 49, 1918 (ang.). 
  22. S.I. Ognev & K.A. Worobiev: [The fauna of the terrestrial vertebrates of the Government of Woronesh]. Moskwa: Novaya Derevnya, 1923, s. 115. (ros.)
  23. O. De Beaux. Lepus europaeus ghigii, subsp. nova. (Nota preliminare). „Bollettino del Museo di Zoologie ed Anatomia Comparativa di Genova”. 7, s. 2, 1927 (wł.). 
  24. a b Ognev 1929 ↓, s. 75.
  25. Ognev 1929 ↓, s. 77.
  26. G.G. Goodwin. Five new rodents from the eastern Elburz Mountains and a new race of hare from Teheran. „American Museum novitates”. 1050, s. 4, 1939 (ang.). 
  27. O. Wettstein. Eine neue Hasenrasse vom Peloponnes. „Zoologischer Anzeiger”. 143, s. 282, 1943 (niem.). 
  28. B.A. Kuznetsov: Order Rodentia. W: N.A. Bobrinskii, B.A. Kuznetsov & A.P. Kuzyakin (redaktorzy): Opredelitel’mlekopitayushchikh SSSR. Wyd. 2. Moskwa: Proveshchenie, 1944, s. 271. (ros.)
  29. V.G. Heptner. K nomenklature nekotorykh mlekopitayushchikh. „Dokłady Akademii Nauk”. 60, s. 709, 1948 (ros.). 
  30. J.M. Blanchard. Le lievre a oreilles bleues et a dos brun, des Alpes (Lepus cyanotus (nov. spec). „Les Cahiers de Chasse et de Nature”. 30, s. 7–38, 1957 (fr.). 
  31. M. Baloutch. Etude d’une collection de lièvres d’Iran et description de quatre formes nouvelles. „Mammalia”. 42 (4), s. 444, 1978. DOI: 10.1515/mamm.1978.42.4.441 (fr.). 
  32. a b К.А. Сатунин. Новыя и малоизвѣстныя Млекопитающія Кавказа и Закаепійекой Области. „Извѣстія Кавказскаго Музея”. 2, s. 60, 1906 (ros.). 
  33. W.E. de Winton. On the hares of western Europe and North Africa. „The Annals and Magazine of Natural History”. Seventh series. 1, s. 152, 1898 (ang.). 
  34. D.E. Festa. Ecursioni zoologiche del Dr. Enrico Festa nell’Isla di Rodi. XI Mammiferi. „Bollettino dei musei di zoologia ed anatomia comparata della R. Università di Torino”. 29, s. 9, 1914 (wł.). 
  35. K. Hacklander & S. Schai-Braun, Lepus europaeus, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2019 [online], wersja 2021-2 [dostęp 2021-09-24] (ang.).
  36. W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 58. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.)
  37. K. Kowalski (red.), A. Krzanowski, H. Kubiak, B. Rzebik-Kowalska & L. Sych: Ssaki. Wyd. IV. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1991, s. 425, seria: Mały słownik zoologiczny. ISBN 83-214-0637-8.
  38. a b c d e f g h C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 290. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.)
  39. D.E. Wilson & D.M. Reeder (redaktorzy): Species Lepus (Eulagos) europaeus. W: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2021-09-24].
  40. T.S. Palmer. Index Generum Mammalium: a List of the Genera and Families of Mammals. „North American Fauna”. 23, s. 373, 1904 (ang.). 
  41. a b c d e f g h i j k l m J.A. Jobling: Key to Scientific Names in Ornithology (ang.). W: Birds of the World [on-line]. Cornell Lab of Ornithology. [dostęp 2021-09-24].
  42. S. Schai-Braun & K. Hackländer: Family Leporidae (Hares and Rabbits). W: D.E. Wilson, T.E. Lacher, Jr & R.A. Mittermeier: Handbook of the Mammals of the World. Cz. 6: Lagomorphs and Rodents I. Barcelona: Lynx Edicions, 2016, s. 141–142. ISBN 978-84-941892-3-4. (ang.)
  43. Wiktor Halecki. POPULATION PARAMETERS INCLUDING BREEDING SEASON OF THE EUROPEAN BROWN HARE (LEPUS EUROPAEUS) EXPOSED TO CADMIUM AND LEAD POLLUTION. „Fresenius Environmental Bulletin”. 26(4), s. 2998-2004, 2017. 

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]