Bażant zwyczajny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Bażant zwyczajny
Phasianus colchicus[1]
Linnaeus, 1758
Samiec
Samiec
Samica
Samica
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd neognatyczne
Rząd grzebiące
Rodzina kurowate
Rodzaj Phasianus
Gatunek bażant zwyczajny
Podgatunki
  • P. c. septentrionalis T. Lorenz, 1889
  • P. c. colchicus Linnaeus, 1758
  • P. c. talischensis T. Lorenz, 1889
  • P. c. persicus Severtsov, 1875
  • P. c. principalis P. L. Sclater, 1885
  • P. c. chrysomelas Severtsov, 1875
  • P. c. zarudnyi Buturlin, 1904
  • P. c. bianchii Buturlin, 1904
  • P. c. zerafschanicus Tarnovski, 1891
  • P. c. turcestanicus T. Lorenz, 1896
  • P. c. mongolicus J. F. Brandt, 1844
  • P. c. shawii D. G. Elliot, 1870
  • P. c. tarimensis Pleske, 1889
  • P. c. vlangalii Przewalski, 1876
  • P. c. strauchi Przewalski, 1876
  • P. c. sohokhotensis Buturlin, 1908
  • P. c. satscheuensis Pleske, 1892
  • P. c. hagenbecki Rothschild, 1901
  • P. c. edzinensis Sushkin, 1926
  • P. c. alaschanicus Alphéraky & Bianchi, 1908
  • P. c. kiangsuensis Buturlin, 1904
  • P. c. karpowi Buturlin, 1904
  • P. c. pallasi Rothschild, 1903
  • P. c. suehschanensis Bianchi, 1906
  • P. c. elegans D. G. Elliot, 1870
  • P. c. decollatus Swinhoe, 1870
  • P. c. rothschildi La Touche, 1922
  • P. c. takatsukasae Delacour, 1927
  • P. c. torquatus J. F. Gmelin, 1789
  • P. c. formosanus D. G. Elliot, 1870
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

     zasięg pierwotny

     obszary introdukcji

Bażant zwyczajny (Phasianus colchicus) – gatunek dużego ptaka z rodziny kurowatych. W stanie dzikim występuje w umiarkowanych obszarach Azji i na zachód po skrajnie południowo-wschodnią Europę w 30 podgatunkach. Introdukowane do wielu regionów na świecie, w tym do Europy Środkowej, do której sprowadzono je z Chin w średniowieczu. Nie jest zagrożony wyginięciem.

Długość ciała samców 75–89 cm, samic 53–62 cm; rozpiętość skrzydeł 70–90 cm. Występuje dymorfizm płciowy. U ptaków obojga płci występuje długi ogon. Samiec jest głównie rdzawobrązowy, pokryty ciemnymi plamkami. Głowa czarna, obecny zielonkawogranatowy nalot. Policzki i obszar nad okiem czerwone. Samica brązowa, pokryta ciemnymi plamkami. Zasiedlają różnorodne siedliska otwarte i półotwarte. Gniazdo mieści się na ziemi; samica składa 8–14 jaj, które wysiaduje sama przez 22–25 dni.

Taksonomia[edytuj]

Po raz pierwszy gatunek opisał Karol Linneusz w 1758, w 1. tomie Systema Naturae. Odnotował, że bażanty zwyczajne występują w Afryce i Azji[3]. Holotyp pochodził z okolic rzeki Rioni (Gruzja)[4]. Nowemu gatunkowi Linneusz nadał nazwę Phasianus colchicus[3]; jest ona obecnie (2017) akceptowana przez Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (IOC)[5]. Epitet gatunkowy colchicus pochodzi od Kolchidy, historycznej krainy położonej na wybrzeżu Morza Czarnego (współczesna Gruzja)[6].

Niektórzy autorzy uznają bażanty: zwyczajnego i pstrego (P. versicolor) za jeden gatunek. Zdają się one jednak należeć do innych gatunków. Próba introdukcji bażantów zwyczajnych do Japonii zakończyła się niepowodzeniem, prawdopodobnie ze względu na konkurencję z bażantami pstrymi. Próby skrzyżowania przedstawicieli gatunku nie powiodły się. Na Hawajach, gdzie wprowadzono obydwa gatunki bażantów, ptaki te krzyżują się jednak z powodzeniem. Ptaki z podgatunku P. c. torquatus (bażant obrożny) bywają wydzielane do rangi osobnego gatunku[4]. IOC wyróżnia 30 podgatunków[5], podobnie jak autorzy Handbook of the Birds of the World[4]. Można je podzielić na 5 albo 6 grup. Ptaki z okolicy Morza Aralskiego opisano jako odrębny podgatunek, P. c. bergii, jednak zdają się być niemożliwe do odróżnienia od przedstawicieli P. c. turcestanicus[4].

W 2012 na łamach The Journal of DNA Mapping, Sequencing, and Analysis ukazał się artykuł poświęcony zsekwencjonowaniu genomu z mtDNA bażanta pochodzącego z Chin. Genom u tego gatunku liczy 16 692 par zasad[7].

Zasięg występowania[edytuj]

Występowanie w zależności od podgatunku[5][4]:

  • P. c. septentrionalis – północny Kaukaz
  • P. c. colchicusbażant zwyczajny[8]Kaukaz Południowy (Gruzja, Armenia, Azerbejdżan)
  • P. c. talischensis – południowo-wschodni Kaukaz Południowy (Azerbejdżan, północno-środkowy Iran)
  • P. c. persicus – południowo-zachodni Turkmenistan, północno-wschodni Iran
  • P. c. principalis – południowo-wschodni Turkmenistan, północno-zachodni Afganistan
  • P. c. chrysomelasbażant białoskrzydły[8] – północny Turkmenistan, zachodni Uzbekistan
  • P. c. zarudnyi – wschodni Turkmenistan
  • P. c. bianchii – południowo-wschodni Uzbekistan, południowo-zachodni Tadżykistan, północno-wschodni Afganistan
  • P. c. zerafschanicus – południowy Uzbekistan
  • P. c. turcestanicus – południowy Kazachstan
  • P. c. mongolicusbażant kirgijski[8] – południowo-wschodni Kazachstan, północny Kirgistan
  • P. c. shawiibażant rdzaworzytny[8] – zachodnie Chiny
  • P. c. tarimensisKotlina Kaszgarska
  • P. c. vlangaliiKotlina Cajdamska
  • P. c. strauchi – północno-wschodni Qinghai
  • P. c. sohokhotensis – wschodnie Gansu
  • P. c. satscheuensis – zachodnie Gansu
  • P. c. hagenbecki – zachodnia Mongolia
  • P. c. edzinensis – południowo-środkowa Mongolia
  • P. c. alaschanicusNingxia
  • P. c. kiangsuensis – północno-wschodnie Chiny
  • P. c. karpowi – północno-wschodnie Chiny do Korei
  • P. c. pallasi – północno-wschodnia Syberia, północno-wschodnie Chiny, północno-wschodnia Korea
  • P. c. suehschanensis – północno-zachodni Syczuan, południowe Gansu
  • P. c. elegans – zachodni Syczuan do północno-zachodniego Junnanu, północno-wschodnia Mjanma, wschodni Tybet
  • P. c. decollatus – centralne Chiny
  • P. c. rothschildi – południowo-wschodni Junnan, północno-zachodni Wietnam
  • P. c. takatsukasae – południowo-zachodni Guangdong, północno-wschodni Wietnam
  • P. c. torquatusbażant obrożny[8] – wschodnie Chiny
  • P. c. formosanusTajwan

Introdukcje[edytuj]

BirdLife International wymienia 49 państw, do których introdukowano bażanty zwyczajne[9]. Ptaki te wprowadzono do różnych krajów, szczególnie w Europie, Ameryce Północnej (w tym na Hawaje[10]), na wyspy Morza Karaibskiego (Eleuthera, Kubę, prawdopodobnie również Portoryko[11]), Australię, Tasmanię i Nową Zelandię[4] w celach łowieckich[12]. W Afryce introdukowano bażanty do Maroka[11].

Możliwe, że pierwszym miejscem w Europie, do którego wprowadzono bażanty były wybrzeża rzeki Rion (dawniej Phasis, stąd nazwa Phasianus) w Gruzji. Później introdukowano je do Grecji, a następnie rozprzestrzeniły się na terenie całego Cesarstwa Rzymskiego[13]. W Anglii wprowadzono je w 1299. Introdukowane je również do Irlandii, jednak brak historycznych zapisków pozwalających ustalić, kiedy miało to miejsce[13]. Do Europy Środkowej bażanty sprowadzono z Chin, w średniowieczu[14]. W Polsce bażanty zaczęto wprowadzać w latach 60. XVI wieku, na Mazurach i Pomorzu pojawiły się w połowie XIX wieku[12].

Pierwsze bażanty dotarły do Stanów Zjednoczonych 13 marca 1881. Około 60 bażantów zwyczajnych przybyło wtedy z Szanghaju na okręcie Otago do Port Townsend[15]. Współczesny zasięg bażantów w Ameryce Północnej rozciąga się na obszarach rolniczych od południowej Kanady po Utah, Kalifornię, stany Nowej Anglii i na południe do Wirginii[16]. W Ameryce Południowej wprowadzano je do chilijskiej prowincji Coyhaique od 27 grudnia 1995 do 27 czerwca 1996. Łącznie wypuszczono wówczas 2494 osobników. 20 lat później populacja nadal utrzymywała się w regionie, stąd do South American Classification Committee spłynęła propozycja wciągnięcia bażanta zwyczajnego na listę południowoamerykańskich ptaków (rozpatrzono ją pozytywnie)[17].

Do Australii po raz pierwszy wprowadzono bażanty w lub przed 1855, dokładniej do stanu Wiktoria, gdzie jednak ptaki te nie przeżyły. Na Tasmanię próbowano wprowadzać bażanty od początku lat 80. XX wieku, jednak próby nie powiodły się. Przynajmniej według stanu wiedzy z 1993, populacja bażantów przetrwała na wyspie King. Do Nowej Zelandii bażanty te sprowadzono po raz pierwszy w 1842, do Wellington; były to osobniki z Anglii. Według stanu wiedzy z początku lat 90. XX wieku, na Wyspie Północnej bażanty są dość pospolite, występują na południe do południka 40°S, zaś na Wyspie Południowej populacje ustabilizowały się w okolicach Nelson, Canterbury i Otago. Próba introdukcji na Norfolk (przed 1913) nie powiodła się[6].

Morfologia[edytuj]

Długość ciała samców 75–89 cm (na ogon przypada 42,5–59 cm), masa ciała 770–1990 g; długość ciała samic 53–62 cm (na ogon przypada 29–31 cm), masa ciała 545–1453 g; rozpiętość skrzydeł 70–90 cm[4]. Długość czaszki wynosi 59–76 mm, z czego 30–49 mm przypada na dziób. Górna szczęka jest wypukła, na wysokości nozdrzy występuje zagłębienie. Dziób ostro zakończony. Powierzchnia czaszki jest pofałdowana. Oczodoły duże[18].

Upierzenie dorosłych (dotyczy podgatunku nominatywnego)
Występuje dymorfizm płciowy w upierzeniu. U samca głowa, gardło i górna część szyi czarniawe, widoczny zielonkawy połysk, na ciemieniu z domieszką brązu, a na gardle fioletu. Niższa część szyi, pierś i spód ciała mają barwę miedzianopomarańczową różowofioletową opalizacją i czarnym wzorem układającym się na wzór łusek. Środek brzucha i okolice kloaki, pokrywy podogonowe kasztanowe, o intensywnej barwie. Wierzch ciała miedziany, każde pióro ma czarną krawędź i plamkę przed końcem. Barkówki i pióra grzbietu mają płowe środki. Pióra na kuprze gęste, podobne do włosów, miedzianoczerwone. Pokrywy nadogonowe płowobrązowe z kasztanowymi końcówkami. Pokrywy skrzydłowe płowe, pokrywy skrzydłowe większe z fioletowo-rdzawymi krawędziami i czarniawymi wzorami. Lotki ciemnobrązowe, pokryte płowymi wzorami. Sterówki płowobrązowe, po bokach czerwonofioletowe, ozdobione licznymi brązowymi pasami[19]. U samicy upierzenie w całości jest piaskowobrązowe, na szyi i po bokach piersi pokryte ciemnobrązowymi, niewyróżniającymi się wzorami. Gardło, boki głowy, środek piersi i brzuch są niemal jednokolorowe. Na bokach ciała wyraźnie widać V-kształtne plamy. Ciemię pokryte gęstymi, czarnymi wzorami. Pióra w niższej części karku i barkówki mają kasztanowe środki i płowy U-kształtny wzór przed końcem. Większość piór pozostałych części wierzchu ciała ma czarne nasady. Pokrywy skrzydłowe płowocynamonowe z czarnymi kropkami. Lotki ciemnobrązowe z płowymi pasami. Sterówki płowobrązowe z licznymi ciemnobrązowymi i płowymi paskami w centralnej części pióra[20].
U bażantów, szczególnie samców, występuje duża zmienność upierzenia wśród ptaków różnych podgatunków. Na zdjęciu para przedstawicieli P. c. torquatus
Osobniki młodociane
Przypominają samice, jednak pióra w górnej części grzbietu bardziej matowe, z płowymi paskami wzdłuż stosin. Kuper i pokrywy nadogonowe bardziej brązowe, pokryte płowym wzorem. Wzory po bokach ciała nieregularne. Samce zyskują szatę młodocianą w wieku 6–8 tygodni, w wieku około 5 miesięcy uzyskują już dorosłe upierzenie; przez pierwsze miesiące życia jest ono mieszane[20].
Pierzenie
Pierzenie u dorosłych trwa od czerwca do połowy października, u młodych od września do listopada[18].

Ekologia i zachowanie[edytuj]

Bażanty zwyczajne są osiadłe. Zamieszkują podobne środowiska niezależnie od pory roku. Często mają podobne preferencje, co kuropatwy (Perdix perdix), ale szersze. Zasiedlają różnorodne siedliska otwarte i półotwarte, również bardziej podmokłe, obrzeża trzcinowisk, przedmieścia, parki, ogródki działkowe czy tereny ruderalne[14]. Pojawiają się również na terenach górskich i na zboczach, subtropikalnych płaskowyżach, w zimnych dolinach i oazach otoczonych pustyniami i wysokimi górami. W miejscach introdukcji występują w podobnych środowiskach, jednak preferują obszary rolnicze[21]. Są aktywne w ciągu dnia, szczególnie rankiem i późnym popołudniem. Przyjmują charakterystyczną skuloną postawę, co jakiś czas wyciągając głowę namierzając potencjalne zagrożenie[6]. Zimą[21] często spotykane są osobne grupy samic i samców, przy czym te drugie liczą zwykle nie więcej niż 10 osobników. Obserwuje się również haremy, przeważnie złożone z jednego samca i dwóch samic; najwyższa zanotowana liczba kur w haremie to 18[14][6]. Napotkawszy zagrożenie są bardziej skłonne uciec biegnąc, niż odlatując[21]. Nocują na drzewach lub w gęstej roślinności na ziemi[22].

Trop asymetryczny, palec II wyraźnie krótszy od palca IV. Palec I mocno zredukowany, niekiedy nie odciska się w tropie. Całkowita długość tropu 65–75 mm, szerokość 60–65 mm[18].

Pożywienie[edytuj]

Wszystkożerne; żywią się nasionami, jagodami i innymi niewielkimi owocami, korzonkami, zielonymi częściami roślin, niewielkimi bezkręgowcami, takimi jak ślimaki, oraz małymi kręgowcami. Zjadają również pączki z drzew. Mogą kopać w ziemi w poszukiwaniu bulw. Często zbierają żwir z poboczy dróg. Jego drobiny pełnią rolę gastrolitów[6]. Odchody bażantów mają barwę brązowoczarnozieloną. Latem są bardziej płynne, gdyż wtedy ptaki spożywają więcej soczystej roślinności. Pojedyncze odchody liczą do 20 mm długości i 4–5 mm średnicy. Nierzadko w zagłębieniach wśród roślinności, w których odpoczywały bażanty można napotkać ich większą ilość. Dzięki temu można rozpoznać, w którym miejscu bażanty gniazdują lub przebywają nocą[18].

Lęgi[edytuj]

Świeżo wyklute pisklę

W Polsce samce już od jesieni skupiają wokół siebie samice. Część samców zimuje jednak samotnie lub w jednopłciowych stadach, a wiosną zapuszcza się w rewiry innych samców. Prowadzi to do walk, podczas których głośno pieją i energicznie trzepocą skrzydłami. Zachowanie to można sprowokować również głośnym dźwiękiem[12]. Zaloty u bażantów przebiegają prosto. Samiec podczas żerowania co jakiś czas zatrzymuje się, wydaje z siebie głos ko-koro oraz potrzepuje skrzydłami lekko zadzierając i rozkładając ogon[23].

Okres lęgowy bardzo zmienny w zależności od miejsca występowania[4]. W Azerbejdżanie okres składania jaj przypada na kwiecień i maj[9]. W Jiangsu (centralne Chiny) rozpoczyna się w maju, w Turkmenistanie w kwietniu, w okolicach Amuru w maju–czerwcu[11]. Brak pewnych informacji o porze lęgów w Australii; doniesienia mówią o zniesieniu w listopadzie, pisklęciu na początku grudnia i podlotach w styczniu i lutym (na Rottnest). Na Nowej Zelandii okres lęgowy trwa od końca czerwca do końca marca; najwięcej zniesień przypada na wrzesień–grudzień[6]. W Stanach Zjednoczonych pora lęgowa trwa od kwietnia do maja[24].

Gniazdo zwykle znajduje się na ziemi w kępie traw lub pod osłoną na przykład krzewu. Utworzone jest z trawy; wyściółkę stanowią delikatniejsze trawy i pióra. W rodzimej części zasięgu bażanty składają od 8 do 14 jaj; odnotowywano jednak zniesienia liczące 1–28 jaj. Jaja są stosunkowo małe, oliwkowobrązowe, niekiedy zielonawe, niebieskawe lub jasne, szarooliwkowe. Skorupka pozbawiona jest wzorów. Inkubacja trwa 22–25 dni[11].

Świeżo wyklute pisklęta porośnięte są miękkim brązowym puchem pokrytym kropkami. Ząb jajowy utrzymuje się do 1–2 dni po wykluciu, niekiedy odpada już po 5–6 godzinach od wyklucia. Średnia masa ciała dla świeżo wyklutych piskląt wynosi 23 g dla samców (21–26 g; n=14) i 22 g dla samic (19–26 g; n=12). Młode są zdolne do lotu po 10–12 dniach życia. Przeważnie młode pozostają wyłącznie pod opieką samicy; na Nowej Zelandii w 1 na 12 przypadkach młodymi zajmował się również samiec. Pozostają pod opieką samicy 10–12 tygodni. Dojrzałość płciową uzyskują po roku życia[6].

Status i zagrożenia[edytuj]

IUCN uznaje bażanta zwyczajnego za gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern) nieprzerwanie od 2014 (stan w 2017). W Europie są to ptaki pospolite, dzikie populacje zasilane bywają osobnikami z niewoli. W Azerbejdżanie przedstawiciele P. c. talischensis zostali niemal całkowicie wytępieni wskutek nadmiernego odłowu i niszczenia środowiska życia. Stan tej populacji jest nieznany. W Europie populacja wykazuje trend wzrostowy[9]. W Polsce gatunek łowny. Na koguty można polować od 1 października do końca lutego. Na kury wolno polować jedynie na obszarach zamkniętych ośrodków hodowli, gdzie prowadzi się hodowlę wolierową i od 1 października do 31 stycznia[25]. Możliwe, że część populacji na obszarach introdukcji nie utrzymałaby się bez regularnego zasilania ptakami z niewoli[12].

W jednym z badań, dotyczących bażantów z Wielkiej Brytanii, analizowano wpływ myszołowów (Buteo buteo) na wypuszczone z z niewoli bażanty. Dla drapieżników taka zdobycz jest łatwiejsza do zabicia, niż ptaki dzikie. Według łowczych, spośród 20 725 młodych bażantów wypuszczonych w latach 1994–1995 4,3% zostało zabitych przez myszołowy, 0,7% przez sowy, 0,6% przez krogulce (Accipiter nisus), 3,2% przez lisy (Vulpes vulpes), a 0,5% przez inne ssaki[26].

Badany był wpływ TCDD i podobnych do niej związków na rozwój embrionów i piskląt kur domowych, bażantów zwyczajnych i przepiórek japońskich (Coturnix japonica), zarówno w jaju, jak i po wykluciu. TCDD i podobne związki wykryto (2011) w kilku ekosystemach Wielkich Jezior Północnoamerykańskich. Objawy zatrucia są podobne u embrionów i piskląt ptaków; obejmują obumieranie płodu lub śmierć pisklęcia, zahamowanie wzrostu i zaburzenia w rozwoju, takie jak deformacje dzioba, brakujące oczy i wybrakowane upierzenie. Najmniej odporne na zatrucie TCDD okazały się być embriony kurze; bażancie były drugie w kolejności[27].

Przypisy

  1. Phasianus colchicus, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. Phasianus colchicus. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  3. a b Karol Linneusz: Systema Naturae. T. 1. 1758, s. 158.
  4. a b c d e f g h McGowan, P.J.K., Kirwan, G.M. & Boesman, P: Common Pheasant (Phasianus colchicus). W: del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. 2017. [dostęp 26 marca 2017].
  5. a b c Frank Gill & David Donsker: Pheasants, partridges & francolins. IOC World Bird List (v7.1), 8 stycznia 2017. [dostęp 26 marca 2017].
  6. a b c d e f g Handbook of Australian, New Zealand & Antarctic Birds. Marchant, S. & Higgins, P.J. (red.). T. 2. Raptors to lapwings. Melbourne: Oxford University Press, 1993, s. 377–385.
  7. Xifeng Li, Qiongqiong Ren, Xianzhao Kan, Chaoju Qian, Xixi Li & Min Qian. Complete mitochondrial genome of the ring-necked pheasant, Phasianus colchicus (Galliformes: Phasianidae). „The Journal of DNA Mapping, Sequencing, and Analysis”. 24 (2), 2013. 
  8. a b c d e P. Mielczarek, M. Kuziemko: Plemię: Phasianini Horsfield, 1821 (wersja 2016-03-18). W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 26 marca 2017].
  9. a b c Common Pheasant Phasianus colchicus. BirdLife International. [dostęp 26 marca 2017].
  10. F. Russell Cole, Lloyd L. Loope, Arthur C. Medeiros, Jane A. Raikes & Cynthia S. Wood. Conservation Implications of Introduced Game Birds in High-Elevation Hawaiian Shrubland. „Conservation Biology”. 9 (2), s. 306–313, 1995. 
  11. a b c d Madge i McGowan 2002 ↓, s. 325.
  12. a b c d Andrzej G. Kruszewicz: Ptaki Polski. T. 1. MULTICO, 2010, s. 93–94. ISBN 9788370739454.
  13. a b John J. Watters: The natural history of the birds of Ireland, indigenous and migratory. 1853, s. 123–124.
  14. a b c Dominik Marchowski: Ptaki Polski. Kompletna lista 450 stwierdzonych gatunków. Wyd. 1. Warszawa: SBM, 2015, s. 59. ISBN 9788378459835.
  15. Kit Oldham: The first ring-necked pheasants introduced into the United States arrive at Port Townsend on March 13, 1881. HistoryLink.com, 31 grudnia 2007. [dostęp 26 marca 2017].
  16. Giudice, John H. & John T. Ratti: Ring-necked Pheasant. W: Birds of North America [on-line]. The Cornell Lab of Ornithology, 1 stycznia 2001. [dostęp 26 marca 2017].
  17. Add Phasianus colchicus (Ring-necked Pheasant) to the South American list. Proposal (709) to South American Classification Committee, marzec 2016. [dostęp 26 marca 2017].
  18. a b c d Roy Brown, John Ferguson, Michael Lawrence, David Lees: Tropy i ślady ptaków. MUZA SA, 2006, s. 70–71, 99, 138, 240, 280. ISBN 83-7319-860-1.
  19. Madge i McGowan 2002 ↓, s. 322.
  20. a b Madge i McGowan 2002 ↓, s. 323.
  21. a b c Madge i McGowan 2002 ↓, s. 324.
  22. Michał Radziszewski: Polska. Ptaki. Encyklopedia ilustrowana. Carta Blanca, 2010, s. 26. ISBN 978-83-7705-001-9.
  23. Mme. E. V. Kozlowa. On the Spring Life and Breeding Habits of the Pheasant (Phasianus colchicus) in Tadjikistan. „The Ibis”. 89 (3), s. 423, 1947. 
  24. RING-NECKED PHEASANT (Phasianus colchicus). Fish and Wildlife Habitat Management Guide Sheet. Natural Resources Conservation Service (NRCS) – Minnesota, styczeń 2002. [dostęp 27 marca 2017].
  25. Rozporządzenie ministra środowiska z dnia 16 marca 2005 r. w sprawie określenia okresów polowań na zwierzęta łowne (Dz.U. 2005 nr 48 poz. 459.
  26. R. E. Kenward, D. G. Hall, S. S. Walls and K. H. Hodder. Factors affecting predation by buzzards Buteo buteo on released pheasants Phasianus colchicus. „Journal of Applied Ecology”. 38 (4), s. 813-822, 2001. 
  27. A. M. Cohen-Barnhouse et al.. Developmental and posthatch effects of in ovo exposure to 2,3,7,8-TCDD, 2,3,4,7,8-PeCDF, and 2,3,7,8-TCDF in japanese quail (Coturnix japonica), Common Pheasant (Phasianus colchicus), and white leghorn chicken (Gallus gallus domesticus) embryos. „Environmental Toxicology and Chemistry”. 30 (7), s. 1659–1668, 2011. 

Zobacz też[edytuj]

Bibliografia[edytuj]

  • Steve Madge, Phil McGowan: Pheasants, Partridges and Grouse. A Guide to the Pheasants, Partridges, Quails, Grouse, Guineafowl, Buttonquails and Sandgrouse of the world. Christopher Helm, 2002. ISBN 978-1-4081-3565-5.

Linki zewnętrzne[edytuj]