Zakole Wawerskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Zakole Wawerskie
Ilustracja
Ols na Zakolu Wawerskim wiosną
Rodzaj obszaru Obszar bagienny
Państwo  Polska
Województwo mazowieckie
Miejscowość Warszawa
Dzielnica Wawer
Formy ochrony przyrody
Nazwa Zakole Wawerskie
Forma ochrony zespół przyrodniczo-krajobrazowy
Powierzchnia 55,6186 ha[1]
Położenie na mapie Warszawy
Mapa lokalizacyjna Warszawy
Zakole Wawerskie
Zakole Wawerskie
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
Zakole Wawerskie
Zakole Wawerskie
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Zakole Wawerskie
Zakole Wawerskie
Ziemia52°13′24″N 21°07′33″E/52,223333 21,125833

Zakole Wawerskie – rozległy podmokły teren znajdujący się w warszawskiej dzielnicy Wawer. Położony jest na południe od zbiegu Trasy Siekierkowskiej oraz ulic Ostrobramskiej, Płowieckiej i Traktu Lubelskiego, następnie ciągnie się w kierunku południowo-wschodnim wzdłuż Kanału Zerzeńskiego aż po Wólkę Zerzeńską[2]. Na jego dawnym obszarze wybudowana jest również część Osiedla Gocław[3][4][5].

Zakole położone jest na tarasie zalewowym Wisły[6][3]. Powstało ono w wyniku wymycia przez wody powodziowe, jego łuk dochodzi do 1 km od rzeki[7][6][8]. Obejmuje zarośnięte głównie przez ols starorzecze Wisły oraz otwarte tereny podmokłe i uprawne[9]. Według niektórych opinii liczba gatunków lęgowych ptaków jest tutaj największa w skali miasta[9]. Obszar charakteryzuje się również znacznym bogactwem fitosocjologicznym oraz florystycznym[9][10].

Najcenniejsza przyrodniczo, północna część terenu jest chroniona w formie zespołu przyrodniczo-krajobrazowegoZakole Wawerskie”.

Nazewnictwo[edytuj]

Zakole Wawerskie położone jest poniżej skarpy tarasu nadzalewowego Wisły. Dodatkowe oznaczenia:
ZPK – Zespół Przyrodniczo-Krajobrazowy, 1 – Kanał Wawerski, 2 – Kanał Nowa Ulga, 7 – Kanał Zerzeński. Pozostałe na stronie grafiki.

Termin „Zakole Wawerskie” może być rozumiany jako:

Wszystkie te tereny położone są na tarasie zalewowym Wisły[2][6][3].

Las w rejonie Zakola znany jest jako Olszynka Wawerska, natomiast współczesny łuk Wisły o promieniu około 3 km o wypukłym brzegu skierowanym w kierunku Zakola jako Łuk Siekierkowski Wisły[3].

Tereny otwarte w rejonie Zakola aż do zabudowy osiedla Las na południu są znane wśród okolicznych mieszkańców jako Łąki Zastowskie[13].

Geomorfologia i warunki hydrologiczne[edytuj]

Kanał Wawerski – kaskada k/ul. Leśniczówka. Kanał pokonuje tutaj część różnicy wysokości pomiędzy tarasem nadzalewowym (Praskim, IIa) a zalewowym.
Skarpa tarasu nadzalewowego, z prawej strony taras zalewowy Wisły.

Zakole Wawerskie jest położone w dolinie zalewowej Wisły, czyli na tarasie zalewowym, w najszerszym jego miejscu w Warszawie[9][6]. Szerokość tarasu dochodzi tutaj do około 7 km[6][5].Zasadniczą część zakola stanowi ogromny łuk zakolowy starorzecza Wisły odchodzący na północy do 1 km od rzeki[7][6][8] (0,8 km[3]), zajmujący obniżenie pod skarpą położonego nieco wyżej tarasu nadzalewowego niższego (IIa, Praskiego)[5]. Część tarasu zalewowego na fragmencie której położone jest Zakole oznaczana jest często jako taras zalewowy wyższy (Ib)[14].

Ciągnący się od Zastowa do Gocławia ciek wodny na wydanym w 1833 roku szkicu I bitwy pod Wawrem powstania listopadowego 1831 r.
Żaby moczarowe[15] w wiosennej szacie godowej na Zakolu Wawerskim.
Kanał (Rów) Zerzeński

Zagłębienie zajmujące część podskarpową jest współcześnie zalądowane[3], podmokłe i pokryte roślinnością[16]. Występują w nim starorzecza (łachy) Wisły, wypełnione osadami organogenicznymi (w warstwie przypowierzchniowej torfem)[3]. Na mapie gruntów na głębokości 2 m w rejonie Zakola znajduje się największy w Warszawie obszar wypełniony osadami organicznymi, tworzący szeroki łuk ciągnący się pod tarasem nadzalewowym od wschodniego Lasa i Zbytków na północ przez Zastów do ulic Płowieckiej i Ostrobramskiej, a następnie skręcający na południowy zachód wzdłuż Trasy Siekierkowskiej i do wschodniej części osiedla Gocław[4][5]. Według danych historycznych pozostałość po dawnym jeziorze (łacha Wawerska) była widoczna w XV wieku w Zastowie i Gocławiu i znana pod nazwą Czartoria (Czartoryja)[3] za [17].

Największe ale wypełnione wciąż wodą starorzecza w Warszawie to (znajdujące się poza Zakolem Wawerskim) Jeziorka Kamionkowskie (prawy brzeg), Czerniakowskie i Wilanowskie (lewy brzeg)[14].

W obniżeniu podskarpowym na Zakolu zwierciadło wód gruntowych znajduje się na głębokości 0,0-0,5 m, a okresowo powyżej powierzchni[18].

W rejonie Zakola Wisła tworzy łuk znany jako łuk siekierkowski Wisły[6]. Forma ta[6] oraz wspomniane rozszerzenie tarasu zalewowego[5] zostały utworzone przez wody powodziowe spiętrzane powyżej przewężenia koryta wielkich wód Wisły znanego jako gorset warszawski.

Taras zalewowy i Zakole Wawerskie na przestrzeni holocenu[edytuj]

Wisła wcięła się pod taras nadzalewowy niższy (IIa, Praski) tworząc taras zalewowy (wyższy, Ib[14])[3][6][14] wraz z Zakolem Wawerskim[3] na początku holocenu. Najstarszym tarasem zalewowym na obszarze dzisiejszego tarasu zalewowego był taras wawerski[3]. Od uformowania aż wybudowania wałów przeciwpowodziowych obszar tarasu był zalewany wodami powodziowymi, erodowany i nadbudowywany osadami powodziowymi oraz odsypami korytowymi[6]. W kolejnych cyklach ewolucyjnych Wisły w obrębie tarasu wawerskiego pojawiały się w Warszawie młodsze tarasy holoceńskie[3]. Osady tarasu wawerskiego nie przetrwały do dzisiaj[3], spośród kolejnych pod osadami współczesnego tarasu zalewowego zachowały się ostańce erozyjne tylko dwóch tarasów kopalnych[6] (subkopalnych[3][6]). Wśród holoceńskich tarasów zalewowych wymienia się:

  • Taras wawerski
Został uformowany przez Wisłę prawdopodobnie około 10000 lat temu na początku okresu polodowcowego (postglacjalnego), czyli holocenu[6][3], na początku okresu preborealnego. Wisła formując go tworzyła zakola (menadry) o promieniu około 0,8 km. Na prawym brzegu Wisły to dawne wyerodowane pod tarasem nadzalewowym koryto rzeki współcześnie jest widoczne jako Zakole Wawerskie[3].
  • Subkopalny taras Kiełpiński (Ic)
Pochodzi z okresu atlantyckiego. Na Zakolu Wawerskim nie znaleziono jego ostańców[3][6]. Według starszych źródeł Zakole miało być pozostałościami koryta Wisły właśnie z tego okresu[6], a nie z czasów wczesnoholoceńskiego tarasu wawerskiego.
  • Subkopalny taras Czerski (Ib)
Pochodzi z okresu subatlantyckiego. W jego osadach znajduje się wiele stanowisk archeologicznych z okresu od VII w. p.n.e. do połowy XIV w., niektórymi z Lasa w rejonie Zakola[3][6][a].
Pozostałością koryta Wisły z tego okresu jest na przykład zakole z Łachą Koło (Łacha Las[3][18]) w okolicy ulicy Poprawnej w osiedlu Las[a]. Długość promienia tego zakola wynosi około 0.5 km, łacha obecnie prawie wyschnięta, jest zaznaczona na mapie Warszawy Perthesa z 1779 roku[3].
  • Taras współczesny (Ia)
Ostnieje od połowy od poł. XIV w[6][3]. Znajduje się najwyżej. Osady wylewów powodziowych w strefie łęgowej (łakowej) tego tarasu przyśpieszyły zalądowanie wcześniejszych holoceńskich tarasów wawerskiego i Czerskiego – łach Zakola Wawerskiego i Łachy Las położonej w jego rejonie[3][a].
W rejonie Zakola Wawerskiego Łacha Kuligowska znajduje się na granicy zasięgu strefy korytowej tego tarasu[3][b].

Należy tutaj zwrócić uwagę na przypadkową zbieżność oznaczeń tarasu zalewowego niższego i wyższego (Ia i Ib[14]) oraz współczesnego i Czerskiego (również Ia i Ib[3][6]).

Kanały, rowy i zbiorniki wodne[edytuj]

Północno-wschodnią i północną krawędzią Zakola płynie Kanał Wawerski, zachodnią będący jego przedłużeniem Kanał Nowa Ulga. W miejscu połączenia tych kanałów uchodzi również Kanał Kawęczyński[3][18][19][20][c]. Punkt ten oraz cały Kanał Nowa Ulga od jakiegoś czasu znalazły się tuż po drugiej stronie nowo wybudowanej Trasy Siekierkowskiej[21].

Według części źródeł znajdujący się na Zakolu odcinek Kanału Wawerskiego to część początkowego odcinka Kanału Nowa Ulga[22][15][21][23].

Wschodnią wąską część Zakola w rejonie Zbytków przecina Kanał Nowe Ujście[3][19][20][15][7][21][c].

W pobliżu południowo-wschodniej i wschodniej krawędzi Zakola biegnie przepływający syfonem[20] pod Kanałem Nowe Ujście i przez Jezioro Żabie[15] Kanał[19][20] (Rów[22][15]) Zerzeński[c][d][e]. Uchodzi on do Kanału Wawerskiego[20]. Z jeziorka tego wypływa również w kierunku północnym rów nazywany czasem w literaturze „Rowem (Kanałem[10]) Żabim"[15][10][c][f][e], znajdujący się bliżej skarpy tarasu nadzalewowego[15]+[14][g].

Oprócz wspomnianego głównego łuku zakola zachowały się starorzecza Wisły w postaci zespołów oczek wodnych (małych stawów). Najlepiej położone w południowo-wschodniej części – Łacha Kuligowska[b] i Łacha Zbytki w rejonie Kuligowa i Zbytków oraz zespół stawów w pobliżu przecięcia Rowu Zerzeńskiego z Kanałem Nowe Ujście przy ul. Wodniaków[15][25][10]. W zachodniej części Zakola przy ulicy Poprawnej znajduje się prawie sucha Łacha Las (Łacha Koło[3])[3][18][a], wspomniana już w sekcji "Taras Czerski (Ib)". Największymi chociaż niewielkimi zbiornikami są położone w południowo-wschodniej części Jezioro Sporne, jeden ze zbiorników na Łasze Zbytki oraz wymienione wcześniej Jezioro Żabie (znane też jako Moczydło[13])[10].

Łacha Kuligowska znajduje się jednak nieco poza obszarem Zakola Wawerskiego w ścisłym tego słowa znaczeniu (śladów wspomnianego dawnego meandru Wisły o promieniu 1 km)[c].

Historia[edytuj]

Do czasu wybudowania wału przeciwpowodziowego wraz z ulicą Wał Miedzeszyński (1905-1912[26], większość prac[26] w latach 1906-1911[26][27]) teren był zalewany przez wody powodziowe Wisły[28][26][29][6]. I tak na przykład na terenach rolniczych lub w obrębie zabudowań pobliskiego osiedla Las miała miejsce powódź w roku 1813[30], stale powtarzały się duże wylewy w latach 1842-1862[26] (w tym dwukrotnie olbrzymie wylewy w latach 1844-1849[26]: 1844[30], 1845[30]), potem również doszło do powodzi w latach 1850, 1855, 1884, 1903[26][30], 1909[26][a]. Ponadto wybudowanie wału wywołało podniesienie się poziomu wód gruntowych[26][30] i utrudniło ich odpływ do Wisły[26], zamieniając czasem całą Nizinę Gocławską w wielkie rozlewisko[26][30]. Mieszkańcy Lasa[26][30] i Bluszczy[26] musieli wtedy używać łodzi żeby dostać się do Gocławia lub Wawra[26][30]. W 1909 roku w tych dwóch miejscowościach oraz Kępie i Kępie Gocławskiej spod wody wystawały tylko dachy, a całą okolicę powyżej Kamionka określano jako istne morze[26].

W okresie międzywojennym wybudowano uchodzący do Wisły Kanał Nowa Ulga wraz z przepompownią "Bluszcze". Przepompownia wypompowuje wodę z kanału podczas wysokich stanów Wisły. W pozostałych okresach woda spływa grawitacyjnie[3][18].

Kanał Nowe Ujście powstał po II wojnie światowej[3][18].

Przyroda[edytuj]

Czyż[9] żerujący na olszy czarnej.

Zakole Wawerskie obejmuje zarośnięte głównie przez ols starorzecze Wisły oraz otwarte tereny podmokłe i uprawne[9].

Teren jest jedną z najważniejszych ostoi ptasich w skali miasta[10], a według niektórych opinii liczba gatunków lęgowych ptaków jest tutaj największa w Warszawie[9]. Na przestrzeni wielu lat stwierdzono tu łącznie około 130 gatunków ptaków, w tym około 70 lęgowych. Zagęszczenie gatunków lęgowych należy do największych stwierdzonych w olsach i łęgach w kraju, a zróżnicowanie gatunkowe niewiele ustępujące łęgom Puszczy Białowieskiej. Na Zakolu gniazdują m.in. błotniak stawowy, derkacz, wodnik, dzięcioł czarny, trzciniak, brzęczka, świerszczak, strumieniówka, muchołówka mała, dziwonia, remiz, słowik szary, gąsiorek, w przeszłości podróżniczek[9]. Wiele lat temu na Kanale Nowa Ulga polowały na cierniki bardzo liczne zimorodki, na terenach otwartych gnieździły się czajki i skowronki[31].

Wśród innych kręgowców na Zakolu występują m.in. traszka zwyczajna i grzebiuszka ziemna[15], zaskroniec zwyczajny (w pobliżu zbiorników "Łachy Kuligowskiej"[10][b] jak i na obszarze zespołu przyrodniczo-krajobrazowego[31]), bóbr europejski[10].

Zakole Wawerskie charakteryzuje się również znacznym bogactwem florystycznym oraz fitosocjologicznym[9][10].

Stwierdzono tutaj występowanie roślin objętych ochroną ścisłą takich jak storczyki kukułka szerokolistna, kukułka krwista i podkolan biały, paproć nasięźrzał pospolity, kruszczyk szerokolistny, gnidosz błotny, prawdopodobnie zawleczone przez człowieka orlik pospolity, naparstnica purpurowa i śniedek baldaszkowaty, gatunków objętych ochroną częściową – kruszyna pospolita, kalina koralowa, porzeczka czarna, bobrek trójlistkowy, konwalia majowa, grążel żółty oraz rzadkich – dziewięciornik błotny, siedmiopalecznik błotny, rzęśl długoszyjkowa. W przeszłości były podawane z tego obszaru kosaciec syberyjski, paproć salwinia pływająca, trawa turówka wonna, storczyk listera jajowata, selernica żyłkowana[10].

Na obszarach leśnych w części północnej wykształcił się bagienny ols porzeczkowy (Ribeso nigri-Alnetum)[10], czyli z udziałem olszy czarnej i czarnej porzeczki[32]. Ponadto na Zakolu występują łęgi wierzbowo-topolowe (Salici-Populetum). Wśród roślinności wodnej i przywodnej zakola największą powierzchnię zajmują szuwary właściwe (Phragmition) i wielkoturzycowe (Magnocaricion) w północno-zachodniej i środkowej części Zakola. Oprócz tego jest tutaj roślinność trawiasta[10], zarośla wierzbowe[9], pojedyncze drzewa i zadrzewienia, roślinność synantropijna, spotykane są też zarośla łozowe[10].

Zdjęcia fauny i flory zamieszczone w tej sekcji nie zostały wykonane na Zakolu, ale przedstawiają gatunki tutaj występujące.

Ochrona przyrody[edytuj]

Zespół przyrodniczo – krajobrazowy „Zakole Wawerskie”[edytuj]

Niewielką, najcenniejszą przyrodniczo północną część Zakola objęto prowizoryczną ochroną w formie Zespołu przyrodniczo-krajobrazowego Zakole Wawerskie (patrz: Tereny zieleni w Warszawie). Jednostka ta administracyjnie należy do warszawskiej dzielnicy Wawer, została utworzona w dniu 5 września 2002 r., wtedy na powierzchni 54,06 ha (z otuliną o powierzchni 35,72 ha).

Akty prawne:

  • Rozporządzenie Nr 76 Wojewody Mazowieckiego z dnia 5 września 2002 r. w sprawie wyznaczenia zespołu przyrodniczo – krajobrazowego „Zakole Wawerskie” (Dz. Urz. Woj. Maz. Nr 242/13.09.2002 r., poz. 6181). 54,06 ha (z otuliną o powierzchni 35,72 ha)[11].
  • Rozporządzenie Wojewody Mazowieckiego nr 118 z dnia 13 października 2005 r. w sprawie zespołu przyrodniczo – krajobrazowego „Zakole Wawerskie” (Dz. Urz. Woj. Maz. Nr 238, poz. 7792). Tutaj zespół również ma powierzchnię 54,06 ha, ale nie posiada już otuliny[12].
  • Rozporządzenie nr 54 Wojewody Mazowieckiego z dnia 2 października 2008 roku zmieniające rozporządzenie w sprawie zespołu przyrodniczo – krajobrazowego „Zakole Wawerskie” (Dz. Urz. Woj. Maz. Nr 173/11.10.2008 r., poz. 6168). W tym dokumencie obszar chroniony ma powierzchnię 55,6186 ha[1].

W pierwotnych zamiarach miał na jego terenie zostać utworzony rezerwat przyrody, jednak na przeszkodzie stanęły kwestie własnościowe terenów oraz bałagan prawny[potrzebny przypis].

Warszawski Obszar Chronionego Krajobrazu[edytuj]

Całe Zakole Wawerskie z wyj. obszarów zabudowanych oraz międzywale Wisły w jego rejonie znajdują się na terenie Warszawskiego Obszaru Chronionego Krajobrazu (Dz. Urz. Woj. Maz. Nr 42/14.02.2007 r., poz. 870)[33].

Obszar Natura 2000 "Dolina Środkowej Wisły"[edytuj]

Międzywale Wisły tuż na południe od Zakola położone jest na obszarze specjalnej ochrony ptaków (OSO) Natura 2000 "Dolina Środkowej Wisły" (PLB140004)[18][34][35][36].

Zagrożenia[edytuj]

Od kilku lat stan przyrodniczy Zespołu Przyrodniczo Krajobrazowego jest zagrożony przez wpływ powstałej po 2000 roku, bezpośrednio sąsiadującej Trasy Siekierkowskiej i jej Węzła "Marsa", których lokalizacja spowodowała przesunięcie granic obszaru na południowy wschód[potrzebny przypis].

Zagrożenie wynika też z różnej działalności i presji inwestorów prywatnych, np. wysyp gruzu[37], w tym w bezpośrednim sąsiedztwie Zespołu Przyrodniczo-Krajobrazowego[38], budowa pól golfowych. Są to działania nierzadko nielegalne a systematyczne[potrzebny przypis].

Historia i zabytki[edytuj]

Częściowo na obszarze Zakola (bagnach Gocławickich, trzęsawiskach Zastawu i Gocławka), chociaż w niewielkim stopniu, odbyła się w lutym 1831 roku I bitwa pod Wawrem powstania listopadowego[39].

Tuż nad krawędzią Zakola Wawerskiego, na zewnątrz niego, już na tarasie nadzalewowym, przy ulicy Płowieckiej oraz Trakt Lubelski, znajdują się:

Zobacz też[edytuj]

Uwagi

  1. a b c d e Biernacki 2000 określa Łachę Las jako położoną "w zakolu wawerskim", a przynajmniej jej północny odcinek[3].
  2. a b c Łacha Kuligowska znajduje się jednak nieco poza obszarem Zakola Wawerskiego w ścisłym tego słowa znaczeniu (śladów wspomnianego dawnego meandru Wisły o promieniu 1 km).
  3. a b c d e Zestawienie map i opisów kanałów i rowów z definicją Zakola Wawerskiego
  4. W odniesieniu do tego cieku wodnego w niektórych źródłach używana jest nazwa Kanał Zerzeński[19][20], w innych Rów Zerzeński[15][22].
  5. a b c Istnieje nowe opracowanie, w którym „Rów Żabi" traktowany jest jako Kanał Zerzeński, natomiast odcinki Kanału Zerzeńskiego między Jeziorem Żabim i połączeniem z „Rowem Żabim" jako R-A11 i fragment R-A[24].
  6. a b Nazwa „Rów (Kanał[10]) Żabi” została utworzona na potrzeby opracowania Mazgajskiej na temat płazów Wawra, a dokładnie rejonu Zakola i jest czasem używana w literaturze powołującej się na ten artykuł[15][10].
  7. Porównanie mapy z zaznaczonym rowem[15] z granicą tarasów[14].

Przypisy

  1. a b c Dz. Urz. Woj. Maz. Nr 173/11.10.2008 r., poz. 6168: Rozporządzenie nr 54 Wojewody Mazowieckiego z dnia 2 października 2008 roku zmieniające rozporządzenie w sprawie zespołu przyrodniczo – krajobrazowego „Zakole Wawerskie”; Załącznik nr 2 do rozporządzenia nr 54 Wojewody Mazowieckiego z z dnia 2 października 2008. [mapa 1:10 000] [data dostępu: 2014-08-28]
  2. a b c Charakterystyka środowiska przyrodniczego i obecnego zagospodarowania – podrozdział: 1. Wstęp. W: Barbara Szulczewska, Michał Fic i in.: Studium ekofizjograficzne dla obszaru położonego w rejonie Zakola Wawerskiego wraz z układem hydrograficznym rowu i kanału Zerzeńskiego w celu ustalenia predyspozycji terenów do pełnienia różnych funkcji i sposobów zagospodarowania. T. I. Warszawa: U. m.st. Warszawy, SGGW, AQUAGEO, 2008, s. 1-19. [dostęp 2014-08-26].
  3. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af Zdzisław Biernacki: IV. Geomorfologia i wody powierzchniowe. W: Wisła w Warszawie. Warszawa: Biuro Zarządu m.st. Warszawy, Wydział Planowania Przestrzennego i Architektury, Opracowanie graficzne, druk i oprawa: Dom Wydawniczy ELIPSA, 2000, s. 22-70. ISBN 83-907333-7-4.
  4. a b c Charakterystyka środowiska przyrodniczego i obecnego zagospodarowania – podrozdział: 2.1. Utwory powierzchniowe. W: Barbara Szulczewska, Michał Fic i in.: Studium ekofizjograficzne dla obszaru położonego w rejonie Zakola Wawerskiego wraz z układem hydrograficznym rowu i kanału Zerzeńskiego w celu ustalenia predyspozycji terenów do pełnienia różnych funkcji i sposobów zagospodarowania. T. I. Warszawa: U. m.st. Warszawy, SGGW, AQUAGEO, 2008, s. 20-23. [dostęp 2014-08-26].
  5. a b c d e f Jolanta Pawlak (red.), Małgorzata Teisseyre- Sierpińska (red.): Opracowanie ekofizjograficzne do studium uwarunkowania i kierunków zagospodarowania przestrzennego m. st. Warszawy. Warszawa: Urząd Miasta Stołecznego Warszawy, Biuro Naczelnego Architekta Miasta, Miejska Pracowania Planowania Przestrzennego i Strategii Rozwoju, 2006. [dostęp 2014-08-28]. Mapy – np.: zał. nr II.1 – "Grunty na głębokości 2,0 m" (m.in. osady organiczne), schemat nr II.4 – "Zasadnicze jednostki geomorfologiczne" (m.in. granica tarasu zalewowego)
  6. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Zdzisław Biernacki: Wisła i jej dolina w środowisku przyrodniczym Warszawy. W: Zdzisław Biernacki (red.), Józef Kazimierski (red.), Andrzej Wróblewski (red.) i in.: Środowisko przyrodnicze Warszawy. Wyd. pierwsze. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1990, s. 117-158. ISBN 83-01-09049-9.
  7. a b c d e f g h Charakterystyka środowiska przyrodniczego i obecnego zagospodarowania – podrozdziały: 2.9. Zasoby przyrodnicze; 2.10. Dziedzictwo kulturowe. W: Barbara Szulczewska, Michał Fic i in.: Studium ekofizjograficzne dla obszaru położonego w rejonie Zakola Wawerskiego wraz z układem hydrograficznym rowu i kanału Zerzeńskiego w celu ustalenia predyspozycji terenów do pełnienia różnych funkcji i sposobów zagospodarowania. T. I. Warszawa: U. m.st. Warszawy, SGGW, AQUAGEO, 2008, s. 80-89. [dostęp 2014-08-26].
  8. a b Grzegorz Bistuła-Pruszyński. Zakole Wawerskie. „Rogatka Grochowska”. 41, s. 12-13, 2007. Warszawa: Oddział PTTK Praga Południe im. Zygmunta Glogera. [dostęp 2014-08-26]. Cytat: Czasopismo organizacyjno – krajoznawcze. 
  9. a b c d e f g h i j k l Patryk Rowiński. Awifauna projektowanego rezerwatu Zakole Wawerskie w Warszawie. „Kulon”. 2 (2), s. 199-194, 1997. Pionki: Radomsko-Kieleckie Towarzystwo Przyrodnicze, Mazowieckie Towarzystwo Ochrony Fauny, Zarząd Kozienickiego Parku Krajobrazowego. ISSN 1427-3098 (pol.). 
  10. a b c d e f g h i j k l m n o Charakterystyka środowiska przyrodniczego i obecnego zagospodarowania – podrozdziały: 2.6. Szata roślinna, 2.7. Fauna. W: Barbara Szulczewska, Michał Fic i in.: Studium ekofizjograficzne dla obszaru położonego w rejonie Zakola Wawerskiego wraz z układem hydrograficznym rowu i kanału Zerzeńskiego w celu ustalenia predyspozycji terenów do pełnienia różnych funkcji i sposobów zagospodarowania. T. I. Warszawa: U. m.st. Warszawy, SGGW, AQUAGEO, 2008, s. 66-76. [dostęp 2014-08-26].
  11. a b Dz. Urz. Woj. Maz. Nr 242/13.09.2002 r., poz. 6181: Rozporządzenie Nr 76 Wojewody Mazowieckiego z dnia 5 września 2002 r. w sprawie wyznaczenia zespołu przyrodniczo – krajobrazowego „Zakole Wawerskie”.
  12. a b Dz. Urz. Woj. Maz. Nr 238, poz. 7792: Rozporządzenie Wojewody Mazowieckiego nr 118 z dnia 13 października 2005 r. w sprawie zespołu przyrodniczo – krajobrazowego „Zakole Wawerskie”. Załącznik nr 2 do rozporządzenia nr 118 z dnia 13 października 2005 r. [mapa 1:10 000, brak pod tym linkiem] [data dostępu: 2014-08-28]
  13. a b Sławomir Kacprowicz. Łąki Zastowskie - problem czy szansa rozwoju?. „Informator Wawra”. 15 (233), s. 7, 25 września 2015. Warszawa: Stowarzyszenie Inicjatyw Społecznych, Kulturalnych i Edukacyjnych "Kunszt". ISSN 1643-2894. [dostęp 2016-08-18]. 
  14. a b c d e f g Zdzisława Sarnacka: Uwarunkowania geologiczne. W: Zdzisław Biernacki (red.), Józef Kazimierski (red.), Andrzej Wróblewski (red.) i in.: Środowisko przyrodnicze Warszawy. Wyd. pierwsze. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1990, s. 98-115. ISBN 83-01-09049-9.
  15. a b c d e f g h i j k l J. Mazgajska. Amphibians in the Wawer district of the Warsaw agglomeration. „Fragmenta Faunistica”. 52 (1), s. 33–42, 2009. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN. ISSN 0015-9301. [dostęp 2014-08-26]. 
  16. Charakterystyka środowiska przyrodniczego i obecnego zagospodarowania – podrozdział: 2.3. Klimat. W: Barbara Szulczewska, Michał Fic i in.: Studium ekofizjograficzne dla obszaru położonego w rejonie Zakola Wawerskiego wraz z układem hydrograficznym rowu i kanału Zerzeńskiego w celu ustalenia predyspozycji terenów do pełnienia różnych funkcji i sposobów zagospodarowania. T. I. Warszawa: U. m.st. Warszawy, SGGW, AQUAGEO, 2008, s. 31-38. [dostęp 2014-08-26].
  17. A. Wolff: Dzieje Pragi. Warszawa: 1970.
  18. a b c d e f g Jacek Skorupski: Projekt miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego obszaru Las położonego w dzielnicy Wawer Miasta Stołecznego Warszawy. Prognoza oddziaływania na środowisko. Warszawa: kwiecień 2014 r.. [dostęp 2016-08-16].
  19. a b c d Państwowy Rejest Nazw Geograficznych (PRNG). Centralny Ośrodek Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej (CODGiK).
  20. a b c d e f Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej. Mapa topograficzna w skali 1:10 000. Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej.
  21. a b c Warszawa. Atlas miasta i okolic. Skala 1 : 20 000. Warszawa: Daunpol Sp. z.o.o. Wydawnictwo Kartograficzne, 2009.
  22. a b c Charakterystyka środowiska przyrodniczego i obecnego zagospodarowania – podrozdział: 2.4. Wody podziemne i powierzchniowe. W: Barbara Szulczewska, Michał Fic i in.: Studium ekofizjograficzne dla obszaru położonego w rejonie Zakola Wawerskiego wraz z układem hydrograficznym rowu i kanału Zerzeńskiego w celu ustalenia predyspozycji terenów do pełnienia różnych funkcji i sposobów zagospodarowania. T. I. Warszawa: U. m.st. Warszawy, SGGW, AQUAGEO, 2008, s. 38-53. [dostęp 2014-08-26].
  23. Ewa Wolnicz-Pawłowska: Nazewnictwo geograficzne Polski. T. 1: Hydronimy. Cz. 1: Wody płynące, źródła, wodospady. Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 2006, s. 185. ISBN 8323996075. [dostęp 2015-01-11].
  24. 2 Warszawa prawobrzeżna. W: Charakterystyka i ocena funkcjonowania układu hydrograficznego, ze szczególnym uwzględnieniem systemów melioracyjnych na obszarze m.st. Warszawy wraz z zaleceniami do Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania m.st. Warszawy i planów miejscowych. T. Zeszyt 3. 2015, s. 191. [dostęp 2016-08-18]. Zamawiający: Miasto Stołeczne Warszawa - Biuro Architektury i Planowania Przestrzennego. Warszawa. Wykonawca: ekovert Łukasz Szkudlarek. Wrocław.
  25. Charakterystyka środowiska przyrodniczego i obecnego zagospodarowania – podrozdział: 2.2. Rzeźba terenu. W: Barbara Szulczewska, Michał Fic i in.: Studium ekofizjograficzne dla obszaru położonego w rejonie Zakola Wawerskiego wraz z układem hydrograficznym rowu i kanału Zerzeńskiego w celu ustalenia predyspozycji terenów do pełnienia różnych funkcji i sposobów zagospodarowania. T. I. Warszawa: U. m.st. Warszawy, SGGW, AQUAGEO, 2008, s. 24-31. [dostęp 2014-08-26].
  26. a b c d e f g h i j k l m n o Henryk Wierzchowski: Las: rolnicze osiedle Warszawy. Warszawa: Wydział Kultury dla Dzielnicy Wawer m. st. Warszawy, 2006. ISBN 8392169026.
  27. Anna Topolska. Prawobrzeżna Warszawa w zbiorach fotograficznych Działu Ikonografii Muzeum Historycznego m. st. Warszawy. „Almanach Muzealny”. 2 (1), s. 265-290, 1999. [dostęp 2014-08-26]. 
  28. Andrzej Umgelter. Ulica Płowiecka. „Stolica. Informator Kulturalny Stolicy (IKS)”. R. 39, nr 33, s. 4-5, 1984-08-12. Warszawa: Warszawskie Wydawnictwo Prasowe RSW "Prasa-Książka-Ruch". 
  29. 53.Zerzno, Rzizno, Zyrzyn, Żerzeń, Zerzeń. W: Jerzy Kasprzycki, Jerzy S. Majewski: Korzenie Miasta. T. VI Niedaleko od Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Veda, 2004, s. 299-300. ISBN 83-85584-84-6.
  30. a b c d e f g h Portal osiedla Las : Kalendarium z życia osiedla Las. [dostęp 2014-08-26].
  31. a b Zakole Wawerskie (Bagna Gocławickie). [dostęp 2014-08-28].
  32. Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007. ISBN 978-83-01-14439-5.
  33. Dz. Urz. Woj. Maz. Nr 42/14.02.2007 r., poz. 870: Rozporządzenie Nr 3 Wojewody Mazowieckiego z dnia 13 lutego 2007 r. w sprawie Warszawskiego Obszaru Chronionego Krajobrazu; Załącznik nr 42 do rozporządzenia nr 3 Wojewody Mazowieckiego z dnia 13 lutego 2007 r. Opis przebiegu granicy Warszawskiego Obszaru Chronionego Krajobrazu według mapy sygnatura Warszawa – Wawer/WOChK/y z dnia 15 grudnia 2000 r.; Załącznik nr 42 do rozporządzenia nr 3 Wojewody Mazowieckiego z dnia 13 lutego 2007 r.. Przebieg granicy Warszawskiego Obszaru Chronionego Krajobrazu dla m. stoł. Warszawy Dzielnicy Praga Południe – mapa w skali 1:25 000. [data dostępu: 2014-08-28]
  34. Dz.U. z 2004 r. Nr 229, poz. 2313: Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 21 lipca 2004 r. w sprawie obszarów specjalnej ochrony ptaków Natura 2000. [uchylone] [data dostępu: 2014-08-28]
  35. Dz.U. z 2011 r. Nr 25, poz. 133: Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 12 stycznia 2011 r. w sprawie obszarów specjalnej ochrony ptaków. [data dostępu: 2014-08-28]
  36. Mapa obszaru specjalnej ochrony ptaków Dolina Środkowej Wisły (PLB140004). Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska. [dostęp 2014-08-28]. [OSO_PLB140004_9_19.jpg]
  37. am. KURIER EKOLOGICZNY | Nie tylko na Zakolu. Podwyższanie terenów na potęgę. „Kurier Wawerski”. 7/110 Rok VI, s. 2-3, 1–15 kwietnia 2012 r.. Warszawa: Urząd m.st. Warszawy dla dzielnicy Wawer. ISSN 1898-4398. [dostęp 2017-11-14].  Również w: Mazowiecka Biblioteka Cyfrowa.
  38. am. KURIER EKOLOGICZNY | Powstało bezprawne zwa łowisko. Gwałt na Zakolu Wawerskim. „Kurier Wawerski”. 5/108 Rok VI, s. 4, 1–15 marca 2012 r.. Warszawa: Urząd m.st. Warszawy dla dzielnicy Wawer. ISSN 1898-4398. [dostęp 2017-11-14].  Również w: Mazowiecka Biblioteka Cyfrowa.
  39. Dzień 19 lutego. Wawer. W: Callier Edmund: Bitwy i potyczki stoczone przez wojsko polskie w roku 1831 porządkiem chronologicznym podług L. Mierosławskiego, S. Barzykowskiego i źródeł współczesnych. Poznań: Karol Kozłowski, czcionkami drukarni Dziennika Poznańskiego, 1887, s. 9-15. [dostęp 2012-06-11].
  40. a b Henryk Wierzchowski. Zajazd pod Napoleonem – historyczna karczma w Wawrze. „Kronika Warszawy”. 2/46, s. 81-96, 1981. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe (PWN). ISSN 0137-3099. 
  41. a b c d e f Czerniawski Jan (red.), Skoczeń Mirosława (red.): Wawer i jego osiedla. Wyd. 1. Warszawa: Wydział Kultury dla Dzielnicy Wawer m.st. Warszawy, 2007. ISBN 978-83-921690-3-1.
  42. Mapa województwa mazowieckiego z 1783 r. autorstwa Karola Perthéesa. Fundacja Centrum GeoHistorii. [dostęp 2013-06-13].
  43. a b Zajazd Napoleoński – Historia. Zajazd Napoleoński. [dostęp 2013-06-13].
  44. Andrzej Umgelter. Bitwy wawerskie. „Stolica. Informator Kulturalny Stolicy (IKS)”. 12, s. 14,20, 1986-03-23. Warszawa: Warszawskie Wydawnictwo Prasowe RSW "Prasa-Książka-Ruch". ISSN 0039-1689. 
  45. a b Rejestr Zabytków – Zabytki Nieruchome. Narodowy Instytut Dziedzictwa, 2013-03-31. [dostęp 2013-11-07].
  46. Stanisław Zalech. Gawęda wawerska pisana w cieniu kasztanowców kościoła zerzeńskiego. „Kronika Warszawy”. 2 (137), s. 27-34, 2008. Warszawa: Archiwum Państwowe m.st. Warszawy. Stowarzyszenie Przyjaciół Archiwum Państwowego m.st. Warszawy. ISSN 0137-309. [dostęp 2013-11-15]. 
  47. Pomnik Józefa Piłsudskiego. Fundacja Ad Hoc we wsp. m.in. ze Stowarzyszeniem Przewodników Turystycznych 'Złota Kaczka'. [dostęp 2013-11-08].
  48. Andrzej Umgelter. Dwie szkoły wawerskie. „Stolica. Informator Kulturalny Stolicy (IKS)”. 42, s. 4-5, 1985-10-20. Warszawa: Warszawskie Wydawnictwo Prasowe RSW "Prasa-Książka-Ruch". ISSN 0039-1689. 
  49. Płowiecka 77 (dawna szkoła). Fundacja Ad Hoc we wsp. m.in. ze Stowarzyszeniem Przewodników Turystycznych 'Złota Kaczka'. [dostęp 2013-11-08].

Linki zewnętrzne[edytuj]