Zderzenie cywilizacji

Zasięg cywilizacji według Huntingtona

     Cywilizacja zachodnia

     Cywilizacja prawosławna

     Cywilizacja latynoamerykańska

     Cywilizacja islamska

     Cywilizacja hinduistyczna

     Cywilizacja chińska

     Cywilizacja afrykańska

     Tereny zamieszkane przez wyznawców buddyzmu

     Cywilizacja japońska

     Byłe kolonie brytyjskie na Karaibach

     Państwa „samotne”

Zderzenie cywilizacji (ang. The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order) to teoria geopolityczna politologa Samuela Huntingtona, sformułowana jako polemika z tezą Francisa Fukuyamy o „końcu historii”. Huntington zasygnalizował ją w artykule Zderzenie cywilizacji? opublikowanym w 1993 w czasopiśmie „Foreign Affairs”, a następnie rozwinął w książce Zderzenie cywilizacji i nowy kształt ładu światowego (1996). Rezygnacja ze znaku zapytania w tytule książki miała podkreślić, że autor utwierdził się w przekonaniu o realności konfliktu cywilizacyjnego.

Podczas gdy Fukuyama twierdził, że po upadku komunizmu świat zmierza ku uniwersalnemu przyjęciu demokracji liberalnej, Huntington argumentował, że zakończenie zimnej wojny oznacza jedynie koniec konfliktów ideologicznych, a na pierwszy plan wysuwają się spory religijno-kulturowe między wielkimi cywilizacjami. Teoria zyskała szeroką popularność po zamachach z 11 września 2001 roku i stała się jednym z najczęściej cytowanych, ale też najostrzej krytykowanych paradygmatów w nauce o stosunkach międzynarodowych.

Huntington dowodził, że cywilizacja zachodnia systematycznie traci wpływy, a jej odnowa wymaga pojednania i współpracy Europy ze Stanami Zjednoczonymi. Za główne zagrożenie dla Zachodu uznawał ekspansję wpływów chińskich i islamskich.

Geneza

Artykuł Huntingtona z 1993 roku był bezpośrednią odpowiedzią na esej Francisa Fukuyamy Koniec historii? (1989), w którym Fukuyama, nawiązując do Hegla, argumentował, że upadek komunizmu oznacza definitywny triumf demokracji liberalnej i gospodarki rynkowej jako ostatecznej formy ustrojowej ludzkości. Huntington odrzucił ten optymizm. Twierdził, że po epoce wojen ideologicznych świat wraca do stanu, w którym podstawowym źródłem konfliktów są różnice kulturowe i religijne, a nie spory o ustrój polityczny. Uznawał za „arogancję” zachodnią wiarę w uniwersalność własnych wartości.

Koncepcja cywilizacji jako kluczowej jednostki analizy geopolitycznej miała wcześniejszych prekursorów. W Polsce Feliks Koneczny już w latach 30. XX wieku stworzył rozbudowaną typologię cywilizacji opartą na kategorii „metody ustroju życia zbiorowego”, wyróżniając m.in. cywilizację łacińską, turańską i bizantyńską. Choć Huntington nie powoływał się na Konecznego, obaj autorzy dzielili przekonanie o fundamentalnej roli cywilizacji w kształtowaniu konfliktów międzynarodowych i o niemożliwości pogodzenia odmiennych systemów cywilizacyjnych.

Główne tezy

Podział na cywilizacje

Huntington wyróżnił dziewięć współczesnych cywilizacji:

• zachodnia (Europa Zachodnia, Ameryka Północna, Australia, Nowa Zelandia);
• latynoamerykańska;
• prawosławna (z Rosją jako państwem-ośrodkiem);
• islamska (kraje arabskie, Iran, Pakistan, Indonezja, Azja Środkowa);
• hinduistyczna (Indie, Nepal);
• chińska (Chiny, Półwysep Koreański, Wietnam, Singapur);
• japońska;
• buddyjska (Tybet, Mongolia, Tajlandia, Sri Lanka, Laos, Kambodża);
• afrykańska.

Klasyfikacja ta budziła kontrowersje: krytycy pytali, dlaczego Japonia stanowi osobną cywilizację, a np. buddyzm nie tworzy jednej spójnej cywilizacji, lecz jest rozbity między kilka regionów.

Kraje rozszczepione i kraje na rozdrożu

Huntington wprowadził rozróżnienie między krajami rozszczepionymi a krajami na rozdrożu. Kraje rozszczepione to państwa, w których przebiegają linie podziałów międzycywilizacyjnych (m.in. Sudan, Nigeria, Indie, Sri Lanka, Filipiny, Indonezja). W krajach, w których podczas zimnej wojny istniały reżimy komunistyczne (była Jugosławia i ZSRR), różnice cywilizacyjne przyczyniły się do rozpadu tych państw.

Kraje na rozdrożu to z kolei państwa o jednej dominującej kulturze, których elity podejmują próbę zmiany kręgu cywilizacyjnego. Huntington zaliczał do nich Rosję (od Piotra Wielkiego), Turcję (od reform Kemala Atatürka), Meksyk (od lat 80. XX w.) i Australię (koncepcje Keatinga). Żadna z tych prób nie zakończyła się według niego pełnym sukcesem.

Modernizacja a westernizacja

Kluczowa teza Huntingtona głosiła, że modernizacja nie musi oznaczać westernizacji. Elity niezachodnich cywilizacji reagowały na kontakt z Zachodem na trzy sposoby: odrzucenie zarówno modernizacji, jak i wartości zachodnich (np. Japonia w okresie sakoku lub Chiny przed wojnami opiumowymi); przyjęcie obu (Toynbee nazywał to herodianizmem, przykład: kemaliści w Turcji, reformy Piotra Wielkiego w Rosji); albo reformizm, czyli przyjęcie modernizacji technicznej przy zachowaniu rodzimej kultury (hasła Ti yong w Chinach, Wakon, Yosei w Japonii).

Huntington twierdził, że modernizacja wręcz umacnia kultury niezachodnie i osłabia względną pozycję Zachodu: „świat staje się zasadniczo bardziej nowoczesny i mniej zachodni".

Malejąca rola Zachodu

Na poparcie tej tezy Huntington przytaczał dane statystyczne: odsetek ludności świata pod polityczną kontrolą Zachodu spadł z 44,3% w 1900 do 13,1% w 1995 roku; udział w światowej produkcji wyrobów gotowych z 84,2% (1928) do 57,8% (1980); udział w światowym PKB z 64,1% (1950) do 48,9% (1992).

Remedium miała być odnowa moralna Zachodu w oparciu o wspólne cechy kulturowe Europy i Ameryki, rozszerzanie UE i NATO, hamowanie rozwoju arsenałów państw islamskich i chińskich oraz uznanie Rosji jako ośrodka cywilizacji prawosławnej.

Krytyka

Esencjalizm i uproszczenia

Najgłośniejszą krytykę sformułował Edward Said w eseju The Clash of Ignorance (2001), pisanym w reakcji na falę powołań na Huntingtona po zamachach z 11 września. Said zarzucił Huntingtonowi traktowanie cywilizacji jako zamkniętych, hermetycznych bytów, z pominięciem wzajemnych wpływów, migracji i wewnętrznego zróżnicowania kultur. Według Saida teoria Huntingtona opierała się na „rozległych abstrakcjach, które dają chwilową satysfakcję, ale niewiele samopoznania i rzetelnej analizy".

Noblista Amartya Sen w książce Identity and Violence: The Illusion of Destiny (2006) rozwinął tę krytykę, argumentując, że tożsamość ludzka jest wielowymiarowa i nie da się jej sprowadzić do jednego wymiaru cywilizacyjno-religijnego. Sen wskazywał, że wojny światowe toczyły się wewnątrz cywilizacji zachodniej, a przemoc w Irlandii Północnej między katolikami a protestantami nie była konfliktem międzycywilizacyjnym.

Norman Davies w książce Europa. Między Wschodem a Zachodem (2007) pisał o Huntingtonie:

Autor [...] sprzeniewierzył się wszelkim zasadom rzetelnego i rozsądnego rozumowania, jakiego można byłoby oczekiwać po takich kręgach. Jego cywilizacje ― zachodnia, słowiańsko-prawosławna, islamska, hinduistyczna, konfucjańska czy japońska ― są jasno rozróżnionymi bytami o wyraźnych granicach. Nie są wymieszane. Nie nakładają się. Jak zauważył jeden z jego krytyków: „Poplątane i kręte zaułki świata zostały wyprostowane. Ostrym ołówkiem i pewną ręką Huntington zakreśla linie wyznaczające kraniec jednej cywilizacji oraz początek pustyni «innego»”.

Badania empiryczne

Oprócz krytyki teoretycznej teoria Huntingtona została poddana weryfikacji statystycznej, której wyniki podważyły jej główne założenia.

Bruce Russett, John Oneal i Michaelene Cox w artykule Clash of Civilizations, or Realism and Liberalism Déjà Vu? (2000) przeanalizowali spory międzypaństwowe z lat 1950–1992 na podstawie danych Correlates of War. Doszli do wniosku, że przynależność do różnych cywilizacji zwiększa ryzyko konfliktu jedynie o 12%, podczas gdy tradycyjne zmienne realistyczne (sąsiedztwo, sojusze, przewaga militarna) i liberalne (wspólna demokracja, współzależność gospodarcza) mają znacznie większą moc wyjaśniającą.

Giacomo Chiozza (2002) rozszerzył analizę na lata 1946–1997 i również nie znalazł potwierdzenia, że interakcje między państwami z różnych cywilizacji są bardziej konfliktogenne.

Pippa Norris i Ronald Inglehart (2002) zbadali z kolei wymiar kulturowy tezy Huntingtona, analizując dane z World Values Survey. Stwierdzili, że rzeczywiste różnice między cywilizacją zachodnią a islamską dotyczą nie tyle wartości politycznych (poparcie dla demokracji jest zbliżone), ile kwestii równouprawnienia płci i tolerancji seksualnej.

Konflikty wewnątrzcywilizacyjne

Krytycy wskazywali na wewnętrzną niejednorodność cywilizacji i liczne konflikty w ich obrębie. Podczas wojny iracko-irańskiej zginęło ponad milion osób, dziesięciokrotnie więcej niż w pięciu wojnach izraelsko-arabskich. Historycznie zawiązywano sojusze ponad podziałami cywilizacyjnymi: katolicki król Francji Franciszek I sprzymierzał się z osmańskim sułtanem przeciwko Habsburgom, a nazizm i komunizm zawarły pakt Ribbentrop-Mołotow w przededniu II wojny światowej. W handlu międzynarodowym 90% obrotów handlowych krajów islamskich przypadało na partnerów spoza tego kręgu cywilizacyjnego.

Odbiór

Po zamachach z 11 września

Teoria Huntingtona, początkowo przyjęta ze sceptycyzmem w środowisku akademickim, zyskała ogromną popularność po zamachach z 11 września 2001 roku. Książka stała się bestsellerem, a media w USA masowo przyjęły paradygmat cywilizacyjny do wyjaśniania terroryzmu. Jednocześnie administracja George'a W. Busha formalnie odrzuciła ramę „zderzenia cywilizacji", preferując narrację o „wojnie z terroryzmem" jako konflikcie wewnątrz cywilizacji islamskiej, między umiarkowanymi a ekstremistami. Wielu krytyków uważało jednak, że w praktyce polityka zagraniczna USA po 2001 roku potwierdzała logikę zderzenia cywilizacji, niezależnie od oficjalnej retoryki.

Edward Said, Amartya Sen i inni intelektualiści ostrzegali, że popularyzacja tezy Huntingtona sprzyja islamofobii i upraszcza złożone przyczyny terroryzmu.

Odbiór w Polsce

W Polsce teoria Huntingtona była dyskutowana w kontekście tradycji polskiej refleksji cywilizacyjnej, przede wszystkim dorobku Feliksa Konecznego. Jan Skoczyński w studium Huntington i Koneczny (2000) przeprowadził systematyczne porównanie obu koncepcji, wskazując zarówno na zbieżności (cywilizacja jako podstawowa kategoria analizy, niemożliwość syntezy cywilizacyjnej), jak i na różnice: Koneczny budował swoją typologię na kategoriach filozoficznych (trójprawo: prawda, dobro, piękno), podczas gdy Huntington operował kategoriami empirycznymi nauk politycznych.

Teoria zderzenia cywilizacji była też przywoływana w analizach konfliktu rosyjsko-ukraińskiego jako przypadek zderzenia cywilizacji zachodniej z prawosławną na linii podziału przebiegającej przez Ukrainę.

Zobacz też

• Feliks Koneczny
• cywilizacja łacińska
• eurazjatyzm
• państwo uniwersalne
• przedmurze chrześcijaństwa

Bibliografia

• Samuel P.S.P. Huntington Samuel P.S.P., Zderzenie cywilizacji i nowy kształt ładu światowego, Warszawa: WWL Muza, 2007, ISBN 978-83-7495-283-5 .
• FrancisF. Fukuyama FrancisF., The End of History and the Last Man, New York: Free Press, 1992, ISBN 978-0-02-910975-5 .
• EdwardE. Said EdwardE., The Clash of Ignorance, „The Nation”, 22 października 2001 .
• AmartyaA. Sen AmartyaA., Identity and Violence: The Illusion of Destiny, New York: W.W. Norton, 2006, ISBN 978-0-393-06007-2 .
• BruceB. Russett BruceB., JohnJ. Oneal JohnJ., MichaeleneM. Cox MichaeleneM., Clash of Civilizations, or Realism and Liberalism Déjà Vu? Some Evidence, „Journal of Peace Research”, 37 (5), 2000, s. 583–608 .
• GiacomoG. Chiozza GiacomoG., Is There a Clash of Civilizations? Evidence from Patterns of International Conflict Involvement, 1946–97, „Journal of Peace Research”, 39 (6), 2002, s. 711–734 .
• Huntington i Koneczny. W: Jan Skoczyński: Feliks Koneczny dzisiaj. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2000, s. 95–110.
• KrzysztofK. Kwaśniewski KrzysztofK., Zderzenie kultur. Tożsamość a aspekty konfliktów i tolerancji, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1982, ISBN 83-01-04229-X .
• JosefJ. Joffe JosefJ., Wielkie mocarstwa, ISBN 83-7180-228-5 .
• PawełP. Rogaliński PawełP., Świat, polityka i my, Łódź 2011, ISBN 978-83-272-3154-3 .

Linki zewnętrzne

• Zderzenie cywilizacji. Sąd nad teorią Samuela Huntingtona
• Zderzenie cywilizacji. Mit czy rzeczywistość?