Dudy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy instrumentu muzycznego. Zobacz też: wieś Dudy w woj. mazowieckim.
„Anioł z dudami” – Jan Matejko
Dudy szkockie. 1. Piszczałka melodyczna, tzw. przebierka 2. worek 3. trzonek 4. dymka (specyficzny ustnik) 5. tenorowe piszczałki burdonowe 6. piszczałka basowa 7. stroik 8. sznurek ozdobny
Dudy wielkopolskie (mężczyzna) i kozioł czarny (kobieta)
Dudy na Białorusi, w czasie obrzędów Nocy Świętojańskiej
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło dudy w Wikisłowniku
Commons in image icon.svg

Dudyinstrument muzyczny dęty drewniany z grupy aerofonów stroikowych.

Budowa[edytuj | edytuj kod]

Dźwięk powstaje przez wzbudzenie stroika powietrzem wydostającym się pod ciśnieniem ze stałego zbiornika powietrza - tzw. worka. Instrument może posiadać jeden lub kilka podwójnych albo pojedynczych stroików zależnie od odmiany regionalnej. Stroiki nie mają kontaktu z ustami grającego, znajdują się w zamkniętej komorze pomiędzy częściami drewnianego korpusu[1].

Sposób wdmuchiwania powietrza do worka przez rurkę może być dwojaki: a) poprzez przyciskanie łokciem ręki skórzanego worka (mieszka czy dymki) i stąd wtłaczanie powietrza do worka b) przez wdmuchiwanie ustami[2].

Z worka powietrze przechodzi przez stroiki do piszczałek. Melodię wydobywa się za pomocą drewnianej piszczałki melodycznej z otworami tzw. przebierki. Dźwiękom melodii towarzyszy jeden lub więcej stałych dźwięków burdonowych z dłuższych piszczałek bez nawierconych otworów, zwanych bąkiem. W zależności od regionu występują dudy z 1 do 3 burdonów (np. dudy szkockie).

Części instrumentu[edytuj | edytuj kod]

Dudy składają się z:

  • jednej lub kilku piszczałek melodycznych zaopatrzonych w stroiki trzcinowe (pojedyncze – tzw. klarnetowe lub podwójne – tzw. obojowe) i otwory boczne;
  • jednej lub kilku piszczałek burdonowych wydających dźwięk stały o niskiej wysokości;
  • zbiornika powietrza z koziej lub owczej skóry; (we współczesnych typach dud zastępowanych innymi materiałami, na przykład gore-texem)
  • rurki do wdmuchiwania powietrza do zbiornika (w rozwiniętym typie dud, jak np. w śląsko-żywieckich gajdach, jest ona zastąpiona mieszkiem poruszanym ramieniem gajdosza).

Historia[edytuj | edytuj kod]

Dudy znane były już w armii rzymskiej. Przeniesione z Azji do Europy w średniowieczu w IX w. [3], zostały włączone do europejskiego instrumentarium ludowego. Miały swój okres rozkwitu w XV wieku używane na dworach królewskich, a znalazły zastosowanie również w orkiestrach wojskowych[1].

Dudy szczególnie popularne do dziś są w ludowej muzyce szkockiej (tzw. bagpipe) i bułgarskiej (tzw. гайда-gajda), także w muzyce z Irlandii (uilleann pipes), rejonów Hiszpanii – Galicji i Asturii (gaita) i FrancjiBretanii (biniou). Nie mniej popularne są dudy na Słowiańszczyźnie, oraz wśród Bałtów – szczególnie na: Białorusi[4]; (дуда/duda), Czechach (dudy) i Łotwie (dūdas). Nazwa dudy (bądź bardzo pochodna) rozpowszechniona jest w większości języków zachodnio- i wschodniosłowiańskich, bałtyjskich, a także w języku niemieckim (dudelsack).

Odmiany regionalne dud[edytuj | edytuj kod]

Dudy z podwójną przebierką (2 oddzielne piszczałki) z 2 pojedynczymi stroikami występują w Afryce Północnej, na Półwyspie Arabskim, Kaukazie oraz w Rosji (Mari). Podwójną przebierkę wydrążoną w jednym kanale drewnianym posiadają instrumenty w Europie Południowo-Wschodniej (w Serbii, na Węgrzech i na Ukrainie). Bułgarska gajda oraz występujące w Czechach i Polsce dudy posiadają pojedynczą przebierkę. Piszczałka melodyczna i piszczałki burdonowe zakończone są kielichami rezonansowymi z rogu krowiego.

Dudy z Europy Zachodniej (Francja, Anglia, Hiszpania) posiadają piszczałkę z podwójnym stroikiem, a zakończenie instrumentu ma kształt koniczny (lekko się rozszerza).

Historia dud w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Dudy były w Polsce instrumentem powszechnie używanym przez wszystkie stany. Zygmunt Gloger w swojej „Encyklopedii staropolskiej” podaje, że „Sławny pogromca Turków, Samuel książę Korecki, wzięty za czasów Zygmunta III do niewoli, pędzony pieszo do Stambułu, przygrywał na dudzie, by pocieszyć towarzyszów niedoli i lżejszym uczynić znojny pochód. Rej powiada, że szlachcic, kiedy sprosił na ucztę przyjaciół i sąsiadów, w oczekiwaniu latem na ganku, a zimą na piecu siedząc, wygrywał sobie na dudzie”[5].

Zachowało się wiele tradycyjnych powiedzonek oraz przysłów polskich o dudach, które zanotował Gloger[5]:

  • „Zaniechaj regała jeżeli i na dudach zabeczeć nie umiesz”. – przypisywane wojewodzie poznańskiemu Krzysztofowi Opalińskiemu,
  • „Jak dudy grają, tak skaczą”,
  • „Jak dudy nadmiesz, tak grają”,
  • „Nie wie, w jakie dudy dąć”, czyli nie wie od czego zacząć lub co robić,
  • „Schować dudy w miech” oznaczające to samo, co „zwinąć chorągiewkę,”, „spuścić z tonu”, „położyć uszy po sobie” itp.,
  • „Niedźwiedź zdechł, dudy w miech,”

Rodzaje dud w Polsce[edytuj | edytuj kod]

W Polsce, w zależności od regionu, są nazywane kozłem, gajdami lub kozą. W powszechnym użyciu jest również nazwa kobza dotycząca innego instrumentu (zob. kobza). Dudy są popularnym instrumentem ludowym Podhala, Beskidu Żywieckiego, Śląskiego, Śląska Cieszyńskiego a przede wszystkim Wielkopolski. W Wielkopolsce: dudy wielkopolskie, kozioł biały (weselny), kozioł czarny (ślubny), siesieńki (sierszenki, sierszeńki).

Instrumentem z grupy dud są również gajdy, z Beskidu Śląskiego[6]. Różnią się od dud podhalańskich i żywieckich tym, że tamte nadmuchiwane są ustami, a gajdy pompuje się dymlokiem – przez to gajdosz (muzyk grający na gajdach) mógł również śpiewać. Dzięki wtłaczaniu powietrza z zewnątrz, a nie ust skóra miecha nie zużywa się tak szybko jak w dudach. W gajdach piszczałkę melodyczną nazywa się gajdzica a burdonową – huk. Podobnie, w sposób mechaniczny pompuje się powietrze w dudach wielkopolskich i kożle (tzw. dymką)

Wśród instrumentów dudowych gajdy mają najmniejsze możliwości muzyczne, ze względu na obecność tylko sześciu otworów palcowych, co daje zaledwie siedem podstawowych dźwięków. Skala dźwiękowa gajd oparta jest na heksachordzie durowym z dodaną subkwartą przy wszystkich otworach zamkniętych. Gajdy strojone były w F, E, Es, a także w D[7].

Polskie nazwy regionalne[edytuj | edytuj kod]

Inne nazwy regionalne w Polsce to: kozioł, koza, gajdy, siesieńki[8]. Powszechnie używana jest też przez laików niepoprawna nazwa kobza, która oznacza zupełnie inny instrument, strunowy. Obecnie za sprawą uzusu słowniki niesłusznie dopuszczają stosowanie określenia kobza i kobziarz w odniesieniu do gry na dudach[9], co wynika ze zbieżności fonetycznej z nazwą koza, używaną na określenie dud podhalańskich.

Dudy w kulturze[edytuj | edytuj kod]

  • Jan Kochanowski wspomina o dudach we fraszkach „O Bekwarku”[10] pisze także o trzech dudarzach, przygrywających zabawie przy gorejącym stosie sobótki w Czarnym Lesie.

Zachowane dudy w Muzeach[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. 1,0 1,1 Encyclopedia Britannica Online. Bagpipe Encyclopedia Britannica Online. Bagpipe. [dostęp 2013-12-15].
  2. Dudziarz.art.pl. Jak to Wygląda. [dostęp 2013-12-15].
  3. Curt Sachs: Historia Instrumentów muzycznych. Kraków: PWM, 1989. ISBN 83-224-0324-0.
  4. Міфалогія беларусаў. Энцыклапэдычны слоўнік. Менск: Беларусь, 2011.
  5. 5,0 5,1 Zygmunt Gloger, „Encyklopedia staropolska”, T. 2, Warszawa 1900-1903.
  6. J. Marcinkowa: Tańce Beskidu i Pogórza Cieszyńskiego. Warszawa: 1996, s. 26.
  7. A. Kopoczek:: Ludowe instrumenty muzyczne polskiego obszaru karpackiego. Rzeszów: 1996, s. 109-110.
  8. Sobieski Marian, Sobieska Jadwiga: Polska muzyka ludowa i jej problemy. Kraków: 1973.
  9. definicja w słowniku PWN.
  10. Jan Kochanowski fraszki PDF. [dostęp 2013-12-15].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]