Dudy

„Anioł z dudami” – Jan Matejko

Dudy szkockie. 1) Piszczałka melodyczna, tzw. przebierka 2) worek 3) trzonek 4) dymka (specyficzny ustnik) 5) tenorowe piszczałki burdonowe 6) piszczałka basowa 7) stroik 8) sznurek ozdobny

Dudy wielkopolskie (mężczyzna) i kozioł czarny (kobieta)

Dudy na Białorusi, w czasie obrzędów Nocy Świętojańskiej

Dudy – instrument muzyczny dęty drewniany z grupy aerofonów stroikowych.

Nazwa

Inne nazwy regionalne w Polsce to: koza, gajdy, siesieńki. Powszechnie używana jest też przez laików niepoprawna nazwa kobza, która oznacza zupełnie inny instrument strunowy. Obecnie za sprawą uzusu słowniki dopuszczają stosowanie określenia kobza i kobziarz w odniesieniu do gry na dudach, co wynika ze zbieżności z nazwą koza, używanej na określenie dud podhalańskich.

Historia

Dudy były w Polsce instrumentem powszechnie używanym przez wszystkie stany. Zygmunt Gloger w swojej „Encyklopedii staropolskiej” podaje, że „Sławny pogromca Turków, Samuel książę Korecki, wzięty za czasów Zygmunta III do niewoli, pędzony pieszo do Stambułu, przygrywał na dudzie, by pocieszyć towarzyszów niedoli i lżejszym uczynić znojny pochód. Rej powiada, że szlachcic, kiedy sprosił na ucztę przyjaciół i sąsiadów, w oczekiwaniu latem na ganku, a zimą na piecu siedząc, wygrywał sobie na dudzie”.

Zachowało się wiele tradycyjnych powiedzonek oraz przysłów polskich o dudach, które zanotował Gloger:

• „Zaniechaj regała jeżeli i na dudach zabeczeć nie umiesz”. – przypisywane wojewodzie poznańskiemu Krzysztofowi Opalińskiemu,
• „Jak dudy grają, tak skaczą”,
• „Jak dudy nadmiesz, tak grają”,
• „Nie wie, w jakie dudy dąć” czyli nie wie od czego zacząć lub co robić,
• „Schować dudy w miech” oznaczające to samo, co „zwinąć chorągiewkę,”, „spuścić z tonu”, „położyć uszy po sobie” itp.,
• „Niedźwiedź zdechł, dudy w miech,”

Zasięg występowania

Dudy zostały przeniesione z Azji do Europy w średniowieczu, zostały włączone do europejskiego instrumentarium ludowego; szczególnie popularne do dziś w ludowej muzyce szkockiej (tzw. bagpipe) i bułgarskiej (tzw. гайда-gajda), także w muzyce z Irlandii (uilleann pipes), rejonów Hiszpanii – Galicji i Asturii (gaita) i Francji – Bretanii (biniou). Nie mniej popularne są dudy na Słowiańszczyźnie, oraz wśród Bałtów – szczególnie na: Białorusi; (дуда/duda), Czechach (dudy) i Łotwie (dūdas). Nazwa dudy (bądź bardzo pochodna) rozpowszechniona jest w większości języków zachodnio- i wschodniosłowiańskich, bałtyjskich, a także w języku niemieckim (dudelsack).

W Polsce, w zależności od regionu, są nazywane kozłem, gajdami lub kozą. W powszechnym użyciu jest również nazwa kobza pierwotnie dotycząca innego instrumentu (zob. kobza). Dudy są popularnym instrumentem ludowym Podhala, Beskidu Żywieckiego, Śląskiego, Śląska Cieszyńskiego a przede wszystkim Wielkopolski.

Rodzaje dud

W Wielkopolsce: dudy wielkopolskie, kozioł biały (weselny), kozioł czarny (ślubny), siesieńki (sierszenki, sierszeńki).

Gajdy

Instrumentem z grupy dud są również gajdy, z Beskidu Śląskiego. Różnią się od dud tym, że dudy są dmuchane ustami a gajdy pompuje się dymlokiem – przez to gajdosz (muzyk grający na gajdach) mógł również śpiewać. Dzięki wtłaczaniu powietrza z zewnątrz, a nie ust skóra miecha nie zużywa się tak szybko jak w dudach. W gajdach piszczałkę melodyczną nazywa się gajdzica a burdonową – huk.

Wśród instrumentów dudowych gajdy mają najmniejsze możliwości muzyczne, ze względu na obecność tylko sześciu otworów palcowych, co daje zaledwie siedem podstawowych dźwięków. Skala dźwiękowa gajd oparta jest na heksachordzie durowym z dodaną subkwartą przy wszystkich otworach zamkniętych. Gajdy strojone były w F, E, Es, a także w D.

Budowa instrumentu

Dudy składają się z:

• jednej lub kilku piszczałek melodycznych zaopatrzonych w stroiki trzcinowe (pojedyncze – tzw. klarnetowe lub podwójne – tzw. obojowe) i otwory boczne;
• jednej lub kilku piszczałek burdonowych wydających dźwięk stały o niskiej wysokości;
• zbiornika powietrza z koziej lub owczej skóry; (we współczesnych typach dud zastępowanych innymi materiałami, na przykład gore-texem)
• rurki do wdmuchiwania powietrza do zbiornika (w rozwiniętym typie dud, jak np. w śląsko-żywieckich gajdach, jest ona zastąpiona mieszkiem poruszanym ramieniem gajdosza).

Dudy w kulturze

• Jan Kochanowski wspomina o dudach we fraszkach „O Bekwarku” pisze także o trzech dudarzach, przygrywających zabawie przy gorejącym stosie sobótki w Czarnym Lesie.

Linki zewnętrzne

• Dudy Szkockie
• Polska Strona Dudziarska
• Polski dudziarz gra na dudach – fragment przedwojennej Kroniki PAT z lutego 1934 roku. Repozytorium Cyfrowe