Dudy
Dudy – instrument muzyczny dęty drewniany z grupy aerofonów stroikowych.
Spis treści |
Nazwa [edytuj]
Inne nazwy regionalne w Polsce to: koza, gajdy, siesieńki[1]. Powszechnie używana jest też przez laików niepoprawna nazwa kobza, która oznacza zupełnie inny instrument strunowy. Obecnie za sprawą uzusu słowniki dopuszczają stosowanie określenia kobza i kobziarz w odniesieniu do gry na dudach[2], co wynika ze zbieżności z nazwą koza, używanej na określenie dud podhalańskich.
Historia [edytuj]
Dudy były w Polsce instrumentem powszechnie używanym przez wszystkie stany. Zygmunt Gloger w swojej „Encyklopedii staropolskiej” podaje, że „Sławny pogromca Turków, Samuel książę Korecki, wzięty za czasów Zygmunta III do niewoli, pędzony pieszo do Stambułu, przygrywał na dudzie, by pocieszyć towarzyszów niedoli i lżejszym uczynić znojny pochód. Rej powiada, że szlachcic, kiedy sprosił na ucztę przyjaciół i sąsiadów, w oczekiwaniu latem na ganku, a zimą na piecu siedząc, wygrywał sobie na dudzie”[3].
Zachowało się wiele tradycyjnych powiedzonek oraz przysłów polskich o dudach, które zanotował Gloger[3]:
- „Zaniechaj regała jeżeli i na dudach zabeczeć nie umiesz”. – przypisywane wojewodzie poznańskiemu Krzysztofowi Opalińskiemu,
- „Jak dudy grają, tak skaczą”,
- „Jak dudy nadmiesz, tak grają”,
- „Nie wie, w jakie dudy dąć” czyli nie wie od czego zacząć lub co robić,
- „Schować dudy w miech” oznaczające to samo, co „zwinąć chorągiewkę,”, „spuścić z tonu”, „położyć uszy po sobie” itp.,
- „Niedźwiedź zdechł, dudy w miech,”
Zasięg występowania [edytuj]
Dudy zostały przeniesione z Azji do Europy w średniowieczu[4], zostały włączone do europejskiego instrumentarium ludowego; szczególnie popularne do dziś w ludowej muzyce szkockiej (tzw. bagpipe) i bułgarskiej (tzw. гайда-gajda), także w muzyce z Irlandii (uilleann pipes), rejonów Hiszpanii – Galicji i Asturii (gaita) i Francji – Bretanii (biniou). Nie mniej popularne są dudy na Słowiańszczyźnie, oraz wśród Bałtów – szczególnie na: Białorusi[5]; (дуда/duda), Czechach (dudy) i Łotwie (dūdas). Nazwa dudy (bądź bardzo pochodna) rozpowszechniona jest w większości języków zachodnio- i wschodniosłowiańskich, bałtyjskich, a także w języku niemieckim (dudelsack).
W Polsce, w zależności od regionu, są nazywane kozłem, gajdami lub kozą. W powszechnym użyciu jest również nazwa kobza pierwotnie dotycząca innego instrumentu (zob. kobza). Dudy są popularnym instrumentem ludowym Podhala, Beskidu Żywieckiego, Śląskiego, Śląska Cieszyńskiego a przede wszystkim Wielkopolski.
Rodzaje dud [edytuj]
W Wielkopolsce: dudy wielkopolskie, kozioł biały (weselny), kozioł czarny (ślubny), siesieńki (sierszenki, sierszeńki).
Gajdy [edytuj]
Instrumentem z grupy dud są również gajdy, z Beskidu Śląskiego[6]. Różnią się od dud tym, że dudy są dmuchane ustami a gajdy pompuje się dymlokiem – przez to gajdosz (muzyk grający na gajdach) mógł również śpiewać. Dzięki wtłaczaniu powietrza z zewnątrz, a nie ust skóra miecha nie zużywa się tak szybko jak w dudach. W gajdach piszczałkę melodyczną nazywa się gajdzica a burdonową – huk.
Wśród instrumentów dudowych gajdy mają najmniejsze możliwości muzyczne, ze względu na obecność tylko sześciu otworów palcowych, co daje zaledwie siedem podstawowych dźwięków. Skala dźwiękowa gajd oparta jest na heksachordzie durowym z dodaną subkwartą przy wszystkich otworach zamkniętych. Gajdy strojone były w F, E, Es, a także w D[7].
Budowa instrumentu [edytuj]
Dudy składają się z:
- jednej lub kilku piszczałek melodycznych zaopatrzonych w stroiki trzcinowe (pojedyncze – tzw. klarnetowe lub podwójne – tzw. obojowe) i otwory boczne;
- jednej lub kilku piszczałek burdonowych wydających dźwięk stały o niskiej wysokości;
- zbiornika powietrza z koziej lub owczej skóry; (we współczesnych typach dud zastępowanych innymi materiałami, na przykład gore-texem)
- rurki do wdmuchiwania powietrza do zbiornika (w rozwiniętym typie dud, jak np. w śląsko-żywieckich gajdach, jest ona zastąpiona mieszkiem poruszanym ramieniem gajdosza).
Dudy w kulturze [edytuj]
- Jan Kochanowski wspomina o dudach we fraszkach „O Bekwarku”[8] pisze także o trzech dudarzach, przygrywających zabawie przy gorejącym stosie sobótki w Czarnym Lesie.
Przypisy [edytuj]
- ↑ Sobieski Marian, Sobieska Jadwiga: Polska muzyka ludowa i jej problemy. Kraków: 1973.
- ↑ definicja w słowniku PWN.
- ↑ 3,0 3,1 Zygmunt Gloger, „Encyklopedia staropolska”, T. 2, Warszawa 1900-1903.
- ↑ Curt Sachs: Historia Instrumentów muzycznych. Kraków: PWM, 1989. ISBN 83-224-0324-0.
- ↑ Міфалогія беларусаў. Энцыклапэдычны слоўнік. Менск: Беларусь, 2011.
- ↑ J. Marcinkowa: Tańce Beskidu i Pogórza Cieszyńskiego. Warszawa: 1996, s. 26.
- ↑ A. Kopoczek:: Ludowe instrumenty muzyczne polskiego obszaru karpackiego. Rzeszów: 1996, s. 109-110.
- ↑ [www.miedzyzdroje.biz/literatura/Fraszki.pdf Jan Kochanowski fraszki PDF].
Linki zewnętrzne [edytuj]
- Dudy Szkockie
- Polska Strona Dudziarska
- Polski dudziarz gra na dudach – fragment przedwojennej Kroniki PAT z lutego 1934 roku. Repozytorium Cyfrowe