Mari El
| Republika Mari El Республика Марий Эл Марий Эл Республика |
|||||
|
|||||
 |
|||||
| Państwo |  Rosja |
||||
| Status polityczny | Republika | ||||
| Stolica | Joszkar-Oła | ||||
| Prezydent | Leonid Markiełow | ||||
| Przewodniczący rządu | Leonid Markiełow | ||||
| Język urzędowy | maryjski, rosyjski | ||||
| Powierzchnia | 23 372,3 km² | ||||
| Populacja (2010) • liczba ludności • gęstość |
696 459 29,8 osób/km² |
||||
 |
|||||
| Strefa czasowa | 2 rosyjska strefa czasowa (czas moskiewski) UTC +3.00 | ||||
Portal  Rosja |
|||||
Mari El (ros. i maryjski Марий Эл); pełna nazwa Republika Mari El[1] (ros. Республика Марий Эл; maryjski Марий Эл Республика) – autonomiczna republika w Federacji Rosyjskiej, położona nad środkową Wołgą.
Spis treści |
Geografia [edytuj]
Republika znajduje się na wschodnim skrawku europejskiej części Federacji Rosyjskiej. Kraj graniczy z obwodem kirowskim, Republiką Tatarstanu, Republiką Czuwaszii oraz z obwodem niżnonowogrodzkim.
Powierzchnia i stosunki wodne [edytuj]
Mari El zajmuje powierzchnię 23,2 tys km².
Przeważająca część kraju leży na lewym brzegu środkowej Wołgi. Zachodnią część lewobrzeżnej Mari El zajmuje błotnista Nizina Maryjska.
Na wschodzie republiki do Wołgi wpada rzeka Wietługa. Bardziej na wschód przez Mari płyną inne dopływy Wołgi, mające swe źródła na południowych stokach Uwałów Wiackich: Mała Kokszaga (wraz z dopływami: Mały Kundysz i Bolszaja Oszła), Mała Kokszaga (wraz z dopływem Wielki Kundysz), Rutka i inne, mniejsze.
W dolinach tych rzek znajduje się duża liczba niewielkich, leśnych jezior.
Wschodnia część Mari położona jest na skraju Uwałów Wiackich, najwyższy punkt ma wysokość 275 m n.p.m.; obszar ten przecinają liczne doliny rzecze i wąwozy. Wśród nich znajdują się rzeki dorzecza Wiatki: Niemda (z dopływami: Łażem, Tołmaniem, Szukszanem i in.), Buj, Urżumka, Szoszma oraz lewy dopływ Wołgi - Ilet i jego dopływy: Szora, Irowka i Juszyt.
Na prawym brzegu Wołgi znajduje się tylko 1 z 14 rejonów republiki (gornomarijski), zajmujący północny skraj Wyżyny Nadwołżańskiej. Na terenie tym do Wołgi wpadają rzeki: Sura, Sumka, Junga, Małaja Junga i Subdyr.
Główne rzeki [edytuj]
Przez obszar kraju przepływa 476 rzek. Rzeki te mają od ok. 10 do 50 m szerokości; większość z nich jest dość płytka (0,5 - 1,5 m głębokości), przez co nie nadają się do żeglugi. Zamarzają w połowie listopada i pozostają skute lodem do połowy kwietnia. Największe z maryjskich rzek to:
- Bolszaja Kokszaga (mar. Kugu Kakszan)
- Buj (mar. Puwüd)
- Ilet (mar. Elnet)
- Irowka (mar. Jyr)
- Juszut (mar. Üszüt)
- Kundysz (mar. Kundysz)
- Łaż (mar. Łaż)
- Małaja Kokszaga (mar. Izi Kakszan)
- Mały Kundysz (mar. Izi Kundysz)
- Małaja Junga (mar. Arjyngy)
- Nemda (mar. Nemda)
- Rutka (mar. Yrde)
- Sundyr (mar. Szundyr, Szyndyr)
- Sumka (mar. Sumka)
- Sura (mar. Szur)
- Szoszma (mar. Szoszma)
- Szukszam (mar. Szükszan)
- Tołmań (mar. Tałman)
- Urżumka (mar. Würzymwüd)
- Wietługa (mar. Wütla)
- Wołga (mar. Jul)
Jeziora [edytuj]
Na obszarze Mari El znajduje się ponad 200 jezior o powierzchni powyżej 1 km². Zbiorniki te są na ogół dość płytkie i mają 1-3 m głębokości. Największe nich to:
Ponadto na Wołdze na terenie Mari El znajdują się dwa sztuczne jeziora: Czeboksarskie i Kujbyszewskie.
Klimat [edytuj]
Na terenie kraju panuje klimat umiarkowany typu kontynentalnego. Charakteryzuje się on długą, chłodną zimą i ciepłym latem. Średnie temperatury lipca wahają się (w zależności od części kraju) od +18 do + 20 °С. Najcieplejszym okresem jest połowa lipca - często w okresie tym występują upały dochodzące do +34°С; najwyższa zanotowana temperatura to +38°С.
W okresie jesiennym występuje pogoda chłodna, wietrzna i deszczowa. Charakterystyczne silne wiatry z największym nasileniu i z największą siłą wieją w listopadzie. Wcześnie pojawiają się przymrozki.
Zima zaczyna się w już listopadzie. Średnia temperatura powietrza w styczniu wynosi −18 - -19 °С.
Wiosna przychodzi dość późno; na ogół jest chłodna i sucha.
Świat roślinny i zwierzęcy [edytuj]
Pod względem geograficznym Mari El leży w strefie pośredniej pomiędzy strefą lasów liściastych a strefą tajgi, przy czym przeważają gatunki tajgowe. Przeważają gleby darniowo-bielicowe.
W lasach, zajmujących ponad 50 % powierzchni kraju przeważają sosna, świerk, jodła i brzoza. Największe kompleksy leśne znajdują się na zachodzie i centrum kraju. W dolinach rzecznych rosną lasy dębowo-lipowe.
Z ważniejszych gatunków zwierząt występujących w Mari El wymienić można wytępione już w znacznej części Europy: wilki, niedźwiedzie brunatne, lisy, łosie, rysie, bobry itd. Występuje licznie i w wielu gatunkach ptactwo wodne.
Na obszarze Mari El znajduje się park narodowy Marij Czodra i rezerwat przyrody Bolszaja Kokszaga.
Zasoby naturalne [edytuj]
Na terenie kraju znajdują się złoża torfu, gliny, kamieni używanych w budownictwie, wapniaki, piaski szklarskie i krzemionkowe, oraz źródła mineralne.
Demografia [edytuj]
(dane spisowe z 2002)
Narodowości:
- Rosjanie 345.513 (47,5 %)
- Maryjczycy 312.178 (42,3 %)
- Tatarzy 43.377 (6,0 %)
- Czuwasze 7.418 (1,0 %)
- Ukraińcy 5.097 (0,7 %)
- pozostali 14.402 (3,5 %)
Ludność wg miejsca zamieszkania:
- Ludność miejska: 459.687 (63,1 %)
- Ludność wiejska: 268.292 (36,9 %)
Ludność wg płci:
- Mężczyźni: 338.485 (46,5 %)
- Kobiety: 389.494 (53,5 %)
- Liczba kobiet na tysiąc mężczyzn: 1.151
Ludność wg wieku:
- Średnia wieku: 36,7 lat
- Średnia wieku mężczyzny: 34 lata
- Średnia wieku kobiety: 39 lat
Osadnictwo [edytuj]
Na obszarze Mari El znajdują się:
- 4 miasta
- 16 osiedli typu miejskiego
- 1632 wsie
Miasta i osiedla typu miejskiego [edytuj]
miasta i największe osiedla typu miejskiego (stan na 1 stycznia 2005 r.)
| Nazwa | Nazwa rosyjska |
Nazwa maryjska |
Liczba mieszkańców |
|---|---|---|---|
| Joszkar-Oła | Йошкар-Ола | Йошкар-Ола | 253.407 |
| Wołżsk | Волжск | Юлсер-Ола | 58.046 |
| Koźmodiemiansk | Козьмодемьянск | Цикмä | 22.679 |
| Miedwiediewo | Медведево | Маскасола | 16.606 |
| Zwienigowo | Звенигово | Провой | 12.455 |
| Sowietski | Советский | У Роҥго | 10.619 |
| Morki | Морки | Морко | 9.795 |
| Siernur | Сернур | Шернур | 9.082 |
| Krasnogorskij | Красногорский | Лушмара | 7.008 |
| Nowy Torjał | Новый Торъял | У Торйал | 6.940 |
| Orszanka | Оршанка | Öрша | 6.907 |
| Parańga | Параньга | Поранча | 6.667 |
| Mari-Turek | Мари-Турек | Марий Тӱрек | 5.965 |
| Kużenier | Куженер | Кужэҥер | 5.854 |
| Krasnooktiabrskij | Краснооктябрьский | Краснооктябрьский | 4.314 |
| Priwołżskij | Приволжский | Приволжский | 4.217 |
| Kilemary | Килемары | Кӹлемар | 4.005 |
| Jurino | Юрино | Йӱрнӧ | 3.950 |
| Susłongier | Суслонгер | Сӱзлэҥер | 3.557 |
Podział administracyjny [edytuj]
Na terenie Republiki znajdują się:
- 3 miasta wydzielone
- 14 rejonów, w których skład wchodzi
- 180 administracji wiejskich
Rejony [edytuj]
3 największe maryjskie miasta stanowią miasta wydzielone; pozostały obszar republiki podzielony jest na rejony.
Rejony miejskie:
|
Rejony:
Gospodarka i infrastruktura [edytuj]Komunikacja [edytuj]Na terenie republiki znajduje się 1 międzynarodowy port lotniczy. Przez obszar kraju przebiegają też szlaki kolejowe, przy których jest 1 dworzec oraz 14 stacji kolejowych (osobowych i towarowych). Sieć drogowa jest średnio rozwinięta. Na trasach linii autobusowych znajdują się 2 dworce oraz 51 przystanków. Ponadto istnieje port rzeczny na Wołdze w mieście Koźmodiemianskie oraz 4 przystanie o znaczeniu lokalnym, przystosowane do rozładunku barek. Jakkolwiek przez obszar kraju przepływa blisko 500 rzek, powodu niskiego stanu wód żeglowne są tylko 2 rzeki: Wietługa i Wołga. Przemysł [edytuj]Głównymi gałęziami przemysłu są przemysł maszynowy i metalurgiczny. Produkują one elementy metalowe, przyrządy, elementy maszyn oraz techniczne oprzyrządowanie dla innych gałęzi lokalnego przemysłu, zwłaszcza leśnego i spożywczego, paszowego i związanego z hodowlą. Ponadto w kraju wytwarza się produkty przemysłu lekkiego, spożywczego, papierniczego oraz drzewnego (i związanego z nim - meblarskiego). Centrami przemysłu są największe miasta kraju - Joszkar-Oła, Wołżsk, Koźmodiemiansk i Zwienigowo. Rolnictwo [edytuj]Główną gałęzią gospodarki rolnej jest hodowla, obejmująca bydło, trzodę chlewną, owce i drób. Z upraw największe znacznie mają zboża (zwłaszcza jęczmień, i owies, w mniejszym stopniu żyto i pszenica) oraz rośliny pastewne, len, chmiel, ziemniaki i warzywa. Leśnictwo [edytuj]Lasy zajmujące ponad połowę obszaru Mari El pełnią istotną rolę gospodarczą: dostarczają surowca dla przemysłu drzewnego, papierniczego, a ponadto są źródłem ryb, zwierzyny i owoców runa leśnego, co ma istotne znaczenie, zwłaszcza w ubogich rejonach wiejskich. Turystyka [edytuj]Lokalne władze dość energicznie promują także turystykę, która nie pełni jak dotąd istotnej roli gospodarczej. Na terenie kraju znajduje się wiele szlaków do wędrówek pieszych i konnych. Istnieją także liczne szlaki kajakowe, zarówno na rzekach, jak i jeziorach. Jako iż na obszarze kraju znajduje się wiele zakątków w praktycznie dziewiczym stanie, organizowane są liczne sanatoria i obozy letnie, zarówno dla mieszkańców republiki, jak i sąsiednich regionów. Historia [edytuj]Starożytność i średniowiecze [edytuj]
Rdzenni mieszkańcy republiki – Maryjczycy należą do ugrofińskiej rodziny językowej. Narody tej grupy zamieszkiwały obszar kraju już w czasach przedhistorycznych. Jako odrębna grupa narodowa wykształcili się pod koniec I tysiąclecia n.e. Pierwsze pisemne wzmianki o Maryjczykach (zwanych pierwotnie Czeremisami) pojawiły się w VI wieku n.e. u gockiego historyka Jordanesa. Przodkowie Maryjczyków popadli w ścisłą zależność od kaganatu chazarskiego. W wiekach następnych znajdowali się w jakieś formie zależności od Bułgarii Wołżańsko-Kamskiej. Jednocześnie od końca IX w. z zachodu zaczęli napierać na nich Słowianie - Ruś Kijowska założyła na ziemiach maryjskich kilka miast m.in. Rostów i Suzdal. Od początku XI wieku stopniowo na zachodnich terenach Mari pojawiło się chrześcijaństwo (prawosławne). W XII wieku Maryjczycy znaleźli się pod zależnością od Złotej Ordy, a potem chanatu kazańskiego. Wraz z próbami wyzwolenia się Rusi od jarzma tatarskiego a następnie walkami o wyzwalanie kolejnych ruskich ziem, tereny Mari stawały się częstym miejscem walk rosyjsko-tatarskich, przy czym Maryjczycy występowali w nich po stronie Tatarów. Aż do czasów cara Iwana Groźnego górą w walkach tych byli Tatarzy i to w ich rękach, mimo prób opanowania go przez Rosjan, pozostawał kraj Mari. W XVI w. tereny, na których zamieszkiwali, przyłączone zostały do Rosji: w 1546 opanowano ziemie północnej części tego ludu, a gdy w 1552 carskie wojska zdobyły stolicę chanów - Kazań, cały obszar Mari znalazł się pod rosyjską kontrolą, a Maryjczycy zostali zobowiązani do płacenia daniny. Nowożytność [edytuj]Wkrótce po zajęciu terenów Mari przez Państwo Moskiewskie, poprzez zakładanie miast rozpoczęła się planowa rosyjska kolonizacja tych ziem. W 1584 założono miasto Carewokokszajsk - dzisiejszą stolicę kraju, Joszkar-Oła. Rozpoczęto też planową i kompleksową chrystianizację Maryjczyków, która pośrednio spowodowała zmniejszenie ludności kraju, jako że część opornej wobec nowej wiary ludności porzucała swą ojczyznę i przenosiła się bardziej na wschód. Od początku XVIII wieku, wraz z reformami Piotra I Maryjczycy zaczęli być traktowani nie jak podbite ludy, płacące daninę, lecz jak mieszkańcy kraju (ze wszystkimi, pozytywnymi i negatywnymi tego konsekwencjami), m.in. musieli odbywać służbę wojskową. Od tego też czasu ekspedycje naukowe zaczęły badać i opisywać kraj i jego mieszkańców, zapisując także (cyrylicą) mowę autochtonów. W 1782 ukazała się pierwsza maryjska gramatyka. Wprowadzenie w kraju Mari rosyjskiego modelu gospodarki, opartego na pańszczyźnie powodowało niezadowolenie Maryjczyków, którzy masowo poparli w 1775 powstanie Pugaczowa. Pod względem administracyjnym obszary zamieszkane przez Maryjczyków nie stanowiły całości i wchodziły w skład takich guberni, jak kazańska, wiatska i niżegorodzka. Autonomia w ZSRR [edytuj]Namiastka własnej państwowości (w formie autonomii) nadana została Maryjczykom dopiero w trzy lata po rewolucji październikowej. 4 listopada 1920 dekretem Rady Komisarzy Ludowych i Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego ustanowiony został Maryjski Obwód Autonomiczny. Był to akt raczej o charakterze propagandowym. Nie określał bowiem granic, stolicy czy organów prawodawczych nowo utworzonego obwodu. Dużo bardziej ścisłe zapisy zawierał kolejny dekret z 25 listopada. Dokładnie określił on granice obwodu, ustanawiając jego stolicą miasto Krasnokokszajsk. Maryjski Obwód Autonomiczny zaczął faktycznie funkcjonować w marcu 1921. 5 grudnia 1936 przekształcony został w Maryjską ASRR. 
W okresie władzy radzieckiej Mari El przechodził koleje losów typowe dla wszystkich innych części ZSRR, m.in. walczono z religią, przeprowadzono kolektywizację, rozwinięto przemysł. W latach 30. większość maryjskiej inteligencji została wymordowana lub zesłana na Syberię. Jakkolwiek władza radziecka przyznając Maryjczykom autonomię narodową umożliwiła po raz pierwszy w dziejach wykształcenie czegoś na kształ narodowego kraju Mari, to wkrótce w wyniku dość typowych dla ZSRR przemieszczeń ludności Maryjczycy, do rewolucji stanowiący blisko 60 % populacji dzisiejszego obszaru Mari, ok. 1930 stali się mniejszością we własnym kraju (aczkolwiek mniejszością najliczniejszą), zaś ok. 1940 ich liczba była już mniejsza niż zamieszkujących republikę Rosjan. Jednocześnie mimo, iż w namiastce narodowej republiki wykształcił się maryjski język literacki (w dwu odmianach dialektycznych), to z powodów demograficznych ojczysta mowa Maryjczyków zaczęła być wypierana przez język rosyjski. Mari El w niepodległej Rosji [edytuj]
Na fali zmian i reform związanych z rozpadem ZSRR oraz proklamowania niepodległości przez republiki związkowe ZSRR także i Maryjska ASRR ogłosiła 22 grudnia 1990 deklarację suwerenności. Akt ten nie miał znaczenia prawnego, jako, iż republiki autonomiczne nie miały prawa do wyjścia ze Związku Radzieckiego. Status prawny obecnej Mari El został ustalony 22 marca 1992, kiedy to republika oficjalnie stała się autonomiczną częścią Federacji Rosyjskiej, jednym z ok. 90 podmiotów tego kraju. Nazwę Mari El (Марий Эл) przyjęto oficjalnie 8 lipca 1992 (Эл oznacza kraj). W 1995 przyjęto lokalną konstytucję. Prezydenci Mari El [edytuj]Naruszenia praw człowieka [edytuj]
Tablice rejestracyjne [edytuj]Tablice pojazdów zarejestrowanych w Republice Maryjskiej mają oznaczenie 12 w prawym górnym rogu nad flagą Rosji i literami RUS. Zobacz też [edytuj]Linki zewnętrzne [edytuj]Przypisy
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
