Marcel Duchamp

Z Wikipedii

Marcel Duchamp, właściwie Henri-Robert-Marcel Duchamp^[1] (ur. 28 lipca 1887 w Blainville-Crevon we Francji, zm. 2 października 1968 w Neuilly-sur-Seine) – francuski malarz i szachista.

Spis treści 1 Biografia 2 Szachy i ich odniesienia w twórczości 3 Literatura 4 Przypisy 5 Linki zewnętrzne

[edytuj] Biografia

Marcel Duchamp pochodził z rodziny artystów: był bratem rzeźbiarza Raymonda Duchamp-Villona (1876–1918), malarza fowisty, rysownika i grawera Jacques'a Villona (Gaston Duchamp) (1875–1963) i malarki Suzanne Duchamp (1889–1963), żony malarza Jeana Crottiego.

Studiował na Académie Julian do roku 1905. Po raz pierwszy wystawiał swoje dzieła w 1909 na Salonie Niezależnych i Salonie Jesiennym w Paryżu^[1]. Początkowo obracał się w kręgu fowistów, nawiązywał też do Cézanne'a (Portret ojca artysty, 1910), symbolizmu (Portret doktora Dumouchel, 1910), kubizmu (Portret szachistów, 1911), działał, wraz z, m.in. Francisem Picabią, w grupie Section d'Or (Złoty podział), inspirowanej twórczością Picassa i Braque'a. Repertuar kubistycznych środków wzbogaca o zagadnienia prezentacji ruchu na obrazie, jak w Ivonne i Madelaine rozerwane na strzępy, 1911 i Akt schodzący po schodach nr 2 ( Nu descendant un escalier No. 2, 1912)^[2]. Ten ostatni, prezentowany na wystawie Armory Show w Nowym Jorku w1913, wzbudza wielkie zainteresowanie, czyniąc z Duchampa uznanego malarza.

W tym samym roku Marcel Duchamp porzucił tradycyjny warsztat artystyczny malarza. Swoimi działaniami wyprzedził rozwinięcie się ruchu dadaistycznego w Zurychu (1916)^[1]. Stworzył termin ready-made, oznaczający użycie "przedmiotu gotowego" jako dzieła sztuki. Pierwszą tego typu pracą było zaginione Koło rowerowe^[3] z 1913 roku, chociaż w tym czasie autor nie wymyslił jeszcze koncepcji ready-made. Było to koło rowerowe wraz z widelcem przymocowane do stołka. Fontanna^[4] z 1917 roku jest jednym z najsłynniejszych ready-made. Pisuar z inskrypcją: R. Mutt 1917, ustawiony w galerii sztuki jak rzeźba, stał się symboliczną cezurą między sztuką kontynuacji w długim pochodzie artystów przez stulecia, a sztuką zrywającą ostatnie ograniczenia w sposób radykalny i ironiczny. L.H.O.O.Q. to reprodukcja Mony Lizy z dorysowanymi wąsami i bródką (pierwsza w 1919) – ikona stuleci została ośmieszona, napuszona publiczność tłocząca się w Luwrze – wykpiona.

Od początku lat 20. Duchamp pracował w Stanach Zjednoczonych. W 1923 powstała Panna młoda rozebrana przez swych kawalerów, jednak (Mariée mise à nu par ses célibataires, même) tzw. Wielka szyba^[5]. – tworzone od 1915 na wielkiej tafli szkła "antyarcydzieło" o niejasnym znaczeniu. Po jego zakończeniu Duchamp demonstracyjnie porzucił sztukę dla gry w szachy (jednak nie na zawsze).

W Nowym Jorku Duchamp współpracował z Francisem Picabią i Manem Rayem, tworzył pisma 291, The Blind Man, Rongwrong. Zajmował się w tym okresie rzeźbą. Był też autorem dwuznacznej postaci Rrose Sélavy, istoty, która po raz pierwszy pojawiła się w Fre(n)sh Wi(n)dow, czyli oknie na sposób francuski, przy czym bawi się angielskim znaczeniem fresh widow (świeża wdowa). Sélavy jest homonimem c'est la vie (takie jest życie). Pod tym pseudonimem Duchamp wydał zbiór aforyzmów i przebrany za kobietę pozował do zdjęć Mana Raya. Duchamp stworzył też całą serię nowych powiedzonek typu "gra półsłówek", ciesząc się z ich nieprzyzwoitego wydźwięku i bawiąc aliteracją.

Od połowy lat 30. współpracował z surrealistami uczestnicząc w ich wystawach. W 1942, podczas okupacji Paryża przez nazistów, osiadł na stałe w Nowym Jorku, a trzynaście lat później otrzymał amerykańskie obywatelstwo^[1].

Sztuka drugiej połowy ubiegłego stulecia, pop-art, happening i konceptualizm nawiązują do twórczości Duchampa, który w roku 1953 staje się Satrapą w Kolegium Patafizyki.

Na jego grobie w Rouen jest wygrawerowane epitafium: "Poza tym (zresztą) to zawsze inni umierają".

[edytuj] Szachy i ich odniesienia w twórczości

Marcel Duchamp był entuzjastą szachów, tajniki tej gry poznając w domu rodzinnym. W najbardziej aktywnym pod względem sportowym okresie swojego życia (lata 1922–1933) uczestniczył w wielu turniejach krajowych i międzynarodowych, osiągając liczne sukcesy, m.in. III m. w Brukseli (1923), I m. w Rouen (1924), dz. I m. w Hyeres (1928) oraz dz. I m. w Nicei (1928). W 1925 r. francuska federacja szachowa przyznała mu tytuł mistrza. W 1932 r. pokonał Jewgienija Znosko-Borowskiego w meczu rozegranym w Paryżu. Wielokrotnie startował w finałach indywidualnych mistrzostw Francji, w 1932 r. w La Baule-Escoublac zajmując IV miejsce. Pomiędzy 1928 a 1933 r. był również czterokrotnym uczestnikiem szachowych olimpiad, na których zdobył 15 pkt w 52 partiach^[6] (startował również w pierwszej nieoficjalnej olimpiadzie, w 1924 r. w Paryżu)^[7].

W kolejnych latach nie uczestniczył już w poważniejszych turniejach, zajmując się rozgrywkami korespondencyjnymi. W latach 1935–1939 reprezentował Francję na pierwszej olimpiadzie szachowej w grze korespondencyjnej, będąc kapitanem drużyny i uzyskując najlepszy indywidualny wynik z zespole (9 pkt w 11 partiach). W 1948 r. odniósł jeden z ostatnich szachowych sukcesów, zwyciężając w klubowym turnieju w Nowym Jorku.

Poza grą w turniejach wiele czasu poświęcał na studia i analizy teoretyczne. Rezultatem tych prac była wydana w 1932 r. wspólnie z Vitalim Halberstadtem książka L'opposition et les cases conjuguées sont réconciliées (Opozycja i pola sprzężone), z okładką własnego projektu. Wydawnictwo to traktowało o końcówkach typu króle i piony. Był tłumaczem (na język francuski) książki Jewgienija Znosko-Borowskiego Comment il faut commencer une partie d'echecs (1933), prowadził także rubrykę szachową w dzienniku Ce Soir (1937).

W swojej twórczości plastycznej niejednokrotnie nawiązywał do szachów. Do obrazów poruszających tę tematykę należały m.in. Partia szachów (1910, wym. 114 x 116 cm – w stylu realistyczno-impresyjnym), Szachiści (1911, wym. 50 x 61 cm – w stylu kubistycznym) oraz Król i Królowa przeszyci w locie przez akty (1912, wym. 114 x 128 cm – studium ruchu z motywem figur szachowych), jak również liczne szkice i warianty. Spośród jego kompozycji przedmiotowych (ang. ready-made) do szachów nawiązywały m.in. szachy kieszonkowe (1943) oraz odlew w brązie własnej twarzy i ręki nad marmurową szachownicą (1967).

Jego fascynacja szachami była również kilkukrotnie zaakcentowana w twórczości jego przyjaciół, m.in. w 1924 r. wystąpił w awangardowym filmie René Claira Entr'acte, w którym zagrał w szachy z Manem Rayem. Współpracował przy tworzeniu surrealistycznego szachowego filmu Hansa Richtera 8 x 8, występując zarazem w jednym z epizodów (1957). Był także współautorem (wspólnie z kompozytorem Johnem Cagem) Koncertu szachowego (Toronto, 1968).

Powszechnie znane były poglądy Marcela Duchampa, uznające szachy za domenę sztuki, a szachistów – za artystów. O nim powiedział André Breton (poeta i teoretyk surrealizmu), że we wszystkim co czyni rozgrywa "swą wieczną partię szachów".

W 1963 r. ukazało się zdjęcie autorstwa Juliana Wassera, przedstawiające Marcela Duchampa grającego w szachy z nagą kobietą (Eve Babitz)^[8]. Niemalże pół wieku później stało się ono inspiracją dla krótkiego filmu reklamującego książkę Marcel Duchamp: The Art of Chess (autorstwa Francisa M.Naumanna, Bradleya Baileya oraz Jennifer Shahade)^[9], w którym amerykańska arcymistrzyni rozgrywa partię w nagim mężczyzną^[10].

[edytuj] Literatura

• Jean-Luc Chalumeau, "Historia sztuki współczesnej", Warszawa 2007, ISBN 83-60283-44-3
• W.Litmanowicz, J.Giżycki, "Szachy od A do Z", tom I, Warszawa 1986, ISBN 83-217-2481-7, str. 210-211

Przypisy

[edytuj] Linki zewnętrzne

• Sztuka czy antysztuka w magazynie Histmag
• (en) Museum of Modern Art: Francis M. Naumann, Marcel Duchamp.
• (en) strona internetowa o Marcelu Duchampie z reprodukcjami obrazów wymienionych w niniejszym artykule
• (en) Marcel Duchamp – wybrane partie szachowe