Marceli Handelsman

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Marceli Handelsman

Marceli Handelsman, ps. Maciej Romański, Maciej Targowski (ur. 8 lipca 1882 w Warszawie, zm. 20 marca 1945 w hitlerowskim obozie koncentracyjnym Dora-Nordhausen w Niemczech) – mediewista, historyk dziejów nowożytnych i najnowszych, metodolog historii, pochodzenia żydowskiego. Jeden z najwybitniejszych historyków polskich I poł. XX wieku, wolnomularz[1]. Brat Józefa Handelsmana.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Ukończył prawo na rosyjskim Uniwersytecie Warszawskim, studiował historię na uniwersytecie w Berlinie (wydalony w 1906 za działalność socjalistyczną), kontynuował studia w Paryżu w École de Chartres i Collège de France i Zurychu (doktorat obroniony w 1909) oraz w Rapperswilu, Wiedniu i Londynie[2].

Od 1915 był związany z Uniwersytetem Warszawskim, gdzie w 1919 uzyskał tytuł profesora zwyczajnego[potrzebne źródło]. W latach 1930–1931 doprowadził do utworzenia odrębnego Instytutu Historii na Uniwersytecie Warszawskim[3]. Jako historyk interesował się szczególnie działalnością obozu Hôtel Lambert i księcia Adama Czartoryskiego oraz dziejami Wielkiej Emigracji[4]. W latach 1948–1950 wydano pośmiertnie niedokończoną biografię jego autorstwa pt. Adam Czartoryski (tomy 1–3)[5]. Jako wszechstronny historyk podejmował badania w dziedzinie historii prawa, ustroju, idei, historii społecznej i politycznej.[potrzebne źródło] Badał średniowiecze, okres napoleoński i XIX wiek[6]. Metodolog i teoretyk badań historycznych[7], bliski postawom neopozytywistycznym. Wychowawca pokoleń historyków, m.in. takich jak Stanisław Arnold, Aleksy Franciszek Bachulski[potrzebne źródło], Aleksander Gieysztor, Tadeusz Manteuffel, Marian Małowist, Wanda Moszczeńska, Marian Henryk Serejski, Ludwik Widerszal, Mieczysław Żywczyński[8].

Od kwietnia do sierpnia 1918 r. był przewodniczącym Komisji Archiwalnej Tymczasowej Rady Stanu[9]. W związku z jej pracami opracował projekt ustawy archiwalnej oraz wytyczne dotyczące kursów archiwalnych, które stały się podstawą dla stworzenia przepisów wprowadzonych potem reskryptem Rady Regencyjnej z dnia 31 lipca 1918 r.[10]. Reprezentował stronę polską (wraz ze Stefanem Ehrenkreutzem i Stanisławem Kętrzyńskim) w utworzonej dwustronnej podkomisji technicznej, mającej dokonać analizy roszczeń w stosunku do zaliczonych do przejęcia od niemieckich instytucji archiwalnych dla każdych z osobna akt dotyczących ziem polskich (w tym tzw. akt popruskich; obradującej 10 i 25 września oraz 4 i 24 października 1918 r.)[11].

Był członkiem Polskiej Akademii Umiejętności oraz francuskiej Akademii Nauk Moralnych i Politycznych. W latach 1918–1939 był redaktorem Przeglądu Historycznego[12] oraz dyrektorem Archiwum Akt Dawnych w Warszawie[potrzebne źródło]. W 1921 współtworzył Instytut Badań Narodowościowych[13]. W latach 1920–1935 był przewodniczącym Komisji Atlasu Historii Ziem Polskich[potrzebne źródło], oraz delegatem Polskiego Towarzystwa Historycznego w Międzynarodowym Komitecie Historycznym, jednym z organizatorów Międzynarodowego Kongresu Nauk Historycznych w Warszawie w 1933[14].

W 1929 został odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski[15].

Był zwolennikiem PPS i Józefa Piłsudskiego oraz gorącym orędownikiem współpracy polsko-francuskiej.[potrzebne źródło] Uczestnik wojny polsko-bolszewickiej w latach 1919–1920[16], po wojnie pełnił funkcję rzeczoznawcy strony polskiej podczas rewindykacji dóbr polskich z ZSRR. W latach późniejszych krytykował proces brzeski, naruszanie przez władze autonomii szkół wyższych oraz wprowadzenie getta ławkowego[potrzebne źródło]. Za swe przekonania i żydowskie pochodzenie w 1934 r. został pobity przez antysemicko nastawionych studentów[17].

Mimo ukrywania się w czasie II wojny światowej (rodzina pochodzenia żydowskiego), uczestniczył w tajnym nauczaniu. Od 1942[potrzebne źródło] współpracował z Biurem Informacji i Propagandy KG AK[18]. W 1944 trafił do obozu koncentracyjnego w Gross-Rosen. Następnie został przeniesiony do Dora-Nardhausen, gdzie zmarł w wieku 62 lat[19].

Wybrane prace[edytuj | edytuj kod]

  • Kara w najdawniejszym prawodawstwie polskim (1907)
  • Prawo karne w statutach Kazimierza Wielkiego (1909)
  • Historia polskiego prawa karnego (t. 1–2, 1908–1909)
  • Napoléon et la Pologne (1909)
  • Bignon a sprawa polska (1912)
  • Instrukcje i depesze rezydentów francuskich w Warszawie 1807–1813 (1914)
  • Francja – Polska 1807–1813 (1914)
  • Z metodyki badań feudalizmu (1917)
  • O metodzie publikowania najdawniejszych ksiąg sądowych w polskich (1916)
  • System narodowo-polityczny Coli di Rienzo (1918)
  • Zagadnienia teoretyczna historii (1919)
  • Historyka. Zasady metodologii i teorii poznania historycznego (1921)
  • Pomiędzy Prusami a Rosją (1922)
  • Ideologia polityczna Towarzystwa Republikanów Polskich 1789–1807 (1924)
  • Rozwój narodowości nowoczesnej (1924)
  • Tak zwane praeceptio 614 roku (1926)
  • Mickiewicz w latach 1853–55 (1933)
  • Rok 1848 we Włoszech i polityka ks. Adama Czartoryskiego (1936)
  • Po co toczy się wojna? (1943)
  • Między Wschodem a Zachodem (1943)

Przypisy

  1. SĘP, Forpoczty masonerii w Polsce, w: Myśl Narodowa 1933 nr 30, s. 343.
  2. P. Węcowski, Marceli Handelsman (1882-1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 336-338.
  3. P. Węcowski, Marceli Handelsman (1882-1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 339.
  4. P. Węcowski, Marceli Handelsman (1882-1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 344.
  5. P. Węcowski, Marceli Handelsman (1882-1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 346.
  6. P. Węcowski, Marceli Handelsman (1882-1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 343-345.
  7. P. Węcowski, Marceli Handelsman (1882-1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 345.
  8. P. Węcowski, Marceli Handelsman (1882-1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 343, 344.
  9. A. Rybarski, Centralny zarząd archiwalny w odrodzonej Rzeczypospolitej polskiej, „Archeion”, T. I (1927), s. 4.
  10. A. Rybarski, Centralny zarząd archiwalny w odrodzonej Rzeczypospolitej polskiej, „Archeion”, T. I (1927), s. 5, 7.
  11. A. Rybarski, Centralny zarząd archiwalny w odrodzonej Rzeczypospolitej polskiej, „Archeion”, T. I (1927), s. 8, 9.
  12. P. Węcowski, Marceli Handelsman (1882-1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 340, 341.
  13. P. Węcowski, Marceli Handelsman (1882-1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 341.
  14. P. Węcowski, Marceli Handelsman (1882-1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 340.
  15. 27 listopada 1929 „za zasługi na polu naukowem i pedagogicznem” M.P. z 1929 r. Nr 276, poz. 638
  16. P. Węcowski, Marceli Handelsman (1882-1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 342.
  17. M. Dąbrowska, Doroczny wstyd, http://lewicowo.pl/doroczny-wstyd/, dostęp: 7.11.2012.
  18. P. Węcowski, Marceli Handelsman (1882-1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 345.
  19. P. Węcowski, Marceli Handelsman (1882-1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 346.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Polski Słownik Biograficzny
  • Księga pamiątkowa ku uczczeniu 25-letniej działalności naukowej prof. M. Handelsmana, red. Henryk Bachulski, Warszawa 1929.
  • J. Dutkiewicz, Marceli Handelsman jako badacz epoki napoleońskiej, "Przegląd Historyczny" 1965 nr 4.
  • Aleksander Gieysztor, Marceli Handelsman, w: Portrety uczonych polskich, Kraków 1974.
  • Stefan Kieniewicz, Marceli Handelsman, w: Historycy warszawscy ostatnich dwóch stuleci, Warszawa 1986.
  • Maria Wierzbicka, Marceli Handelsman, w: Słownik Historyków Polskich, Warszawa 1994.
  • Oskar Halecki, Marceli Handelsman, “Tygodnik Polski” z. 50 (12.12.1943), s.3.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
Marcelego Handelsmana