Marceli Handelsman

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Marceli Handelsman

Marceli Handelsman, ps. Maciej Romański, Maciej Targowski (ur. 8 lipca 1882 w Warszawie, zm. 20 marca 1945 w Dora-Nordhausen) – mediewista, historyk dziejów nowożytnych i najnowszych, metodolog historii, pochodzenia żydowskiego. Jeden z najwybitniejszych historyków polskich I poł. XX wieku, wolnomularz[1]. Brat Józefa Handelsmana.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Ukończył prawo na rosyjskim Uniwersytecie Warszawskim, studiował historię na uniwersytecie w Berlinie (wydalony w 1906 za działalność socjalistyczną), kontynuował studia w Paryżu w École de Chartres i Collège de France i Zurychu (doktorat obroniony w 1909) oraz w Rapperswilu, Wiedniu i Londynie[2].

Od 1915 był związany z Uniwersytetem Warszawskim, gdzie w 1919 uzyskał tytuł profesora zwyczajnego[3]. W latach 1930–1931 doprowadził do utworzenia odrębnego Instytutu Historii na Uniwersytecie Warszawskim[4]. Jako historyk interesował się szczególnie działalnością obozu Hôtel Lambert i księcia Adama Czartoryskiego oraz dziejami Wielkiej Emigracji[5]. W latach 1948–1950 wydano pośmiertnie niedokończoną biografię jego autorstwa pt. Adam Czartoryski (tomy 1–3)[6]. Jako wszechstronny historyk podejmował badania w dziedzinie historii prawa, ustroju, idei, historii społecznej i politycznej.[potrzebne źródło] Badał średniowiecze, okres napoleoński i XIX wiek[7]. Metodolog i teoretyk badań historycznych[8], bliski postawom neopozytywistycznym.

Od kwietnia do sierpnia 1918 r. był przewodniczącym Komisji Archiwalnej Tymczasowej Rady Stanu[9]. W związku z jej pracami opracował projekt ustawy archiwalnej oraz wytyczne dotyczące kursów archiwalnych, które stały się podstawą dla stworzenia przepisów wprowadzonych potem reskryptem Rady Regencyjnej z dnia 31 lipca 1918 r.[10]. Reprezentował stronę polską (wraz ze Stefanem Ehrenkreutzem i Stanisławem Kętrzyńskim) w utworzonej dwustronnej podkomisji technicznej, mającej dokonać analizy roszczeń w stosunku do zaliczonych do przejęcia od niemieckich instytucji archiwalnych dla każdych z osobna akt dotyczących ziem polskich (w tym tzw. akt popruskich; obradującej 10 i 25 września oraz 4 i 24 października 1918 r.)[11].

Był członkiem Polskiej Akademii Umiejętności oraz francuskiej Akademii Nauk Moralnych i Politycznych. W latach 1918–1939 był redaktorem Przeglądu Historycznego[12], a w latach 1918–1919 – dyrektorem Archiwum Akt Dawnych w Warszawie[13]. W 1921 współtworzył Instytut Badań Narodowościowych[14]. W latach 1920–1935 był przewodniczącym Komisji Atlasu Historii Ziem Polskich[potrzebne źródło], oraz delegatem Polskiego Towarzystwa Historycznego w Międzynarodowym Komitecie Historycznym, jednym z organizatorów Międzynarodowego Kongresu Nauk Historycznych w Warszawie w 1933[15].

W 1929 został odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski[16].

Był zwolennikiem PPS i Józefa Piłsudskiego oraz gorącym orędownikiem współpracy polsko-francuskiej[17]. Uczestnik wojny polsko-bolszewickiej w latach 1919–1920[18], po wojnie pełnił funkcję rzeczoznawcy strony polskiej podczas rewindykacji dóbr polskich z ZSRR. W latach późniejszych krytykował proces brzeski, naruszanie przez władze autonomii szkół wyższych oraz wprowadzenie getta ławkowego[potrzebne źródło]. W 1934 r. został napadnięty na dziedzińcu uniwersyteckim i uderzony w tył głowy kastetem[19].

Mimo ukrywania się w czasie II wojny światowej (rodzina pochodzenia żydowskiego), uczestniczył w tajnym nauczaniu. Współpracował z Biurem Informacji i Propagandy KG AK[8]. W maju 1944 w rękach kierującego wówczas BIP-em Jana Rzepeckiego znalazł się dokument (oceniony przez Grzegorza Mazura jako wytwór wywiadu NSZ), zatytułowany "Żydzi w ZWZ", zawierający nazwiska Rzepeckiego, Gieysztora, Handelsmana i Makowieckiego[a]. Na skutek denuncjacji[b], Marceli Handelsman został aresztowany 14 lipca 1944 przez gestapo, miesiąc po zamordowaniu innych pracowników BIP AK[20][21][22][23][24][25][26].

Trafił do obozu koncentracyjnego w Gross-Rosen. Następnie został przeniesiony do Dora-Nordhausen, gdzie zmarł w wieku 62 lat[6].

Uczniowie[edytuj | edytuj kod]

Marceli Handelsman prowadził w okresie międzywojennym dwa seminaria: średniowieczne (tematyka głównie z okresu Merowingów i Karolingów) i XIX-wieczne (tematyka z epoki napoleońskiej). Był wychowawcą wielu pokoleń historyków takich jak: Stanisław Arnold, Aleksy Franciszek Bachulski, Halina Bachulska, Oskar Bartel, Eugeniusz Boss, Artur Eisenbach, Aleksander Gieysztor, Wincenty Gorzycki, Henryk Jabłoński, Stefan Jellenta, Stefan Kieniewicz, Aleksander Krasuski, Tadeusz Landecki, Czesław Leśniewski, Witold Łukaszewicz, Marian Małowist, Tadeusz Manteuffel, Adam Mauersberger, Anna Minkowska, Gryzelda Missalowa, Wanda Moszczeńska, Henryk Paszkiewicz, Stanisław Płoski, Hanna Pohoska, Stefan Pomarański, Ryszard Przelaskowski, Eugeniusz Przybyszewski, Emanuel Ringelblum, Lucjan Rusjan, Marian Henryk Serejski, Jakub Szacki, Adam Szczypiorski, Ludwik Widerszal, Helena Więckowska, Janusz Woliński, Karol Zbyszewski, Mieczysław Żywczyński[27].

Wybrane prace[edytuj | edytuj kod]

  • Kara w najdawniejszym prawodawstwie polskim (1907)
  • Prawo karne w statutach Kazimierza Wielkiego (1909)
  • Historia polskiego prawa karnego (t. 1–2, 1908–1909)
  • Napoléon et la Pologne (1909)
  • Bignon a sprawa polska (1912)
  • Instrukcje i depesze rezydentów francuskich w Warszawie 1807–1813 (1914)
  • Francja – Polska 1807–1813 (1914)
  • Z metodyki badań feudalizmu (1917)
  • O metodzie publikowania najdawniejszych ksiąg sądowych w polskich (1916)
  • System narodowo-polityczny Coli di Rienzo (1918)
  • Zagadnienia teoretyczna historii (1919)
  • Historyka. Zasady metodologii i teorii poznania historycznego (1921)
  • Pomiędzy Prusami a Rosją (1922)
  • Ideologia polityczna Towarzystwa Republikanów Polskich 1789–1807 (1924)
  • Rozwój narodowości nowoczesnej (1924)
  • Tak zwane praeceptio 614 roku (1926)
  • Mickiewicz w latach 1853–55 (1933)
  • Rok 1848 we Włoszech i polityka ks. Adama Czartoryskiego (1936)
  • Po co toczy się wojna? (1943)
  • Między Wschodem a Zachodem (1943)

Uwagi

  1. "Raport kontrwywiadu AK o agenturach komuny i NKWD w AK i Delegaturze Rządu (...). Według uporczywie powtarzających się pogłosek w tzw. Komitecie Politycznym ZWZ, silnie zakonspirowanym zasiada m.in. prof. Marceli Handelsman – żyd, mason, organizator i spirytus movens komunistycznego Komitetu Inicjatywy Narodowej. Prof. Marceli Handelsman współpracuje ściśle z prof. Stanisławem Arnoldem, premierem Rządu Ludowego Republiki Polskiej, z którym jest zresztą spowinowacony kuzynka prof. Marcelego Handelsmana z domu Altberg jest żoną prof. Stanisława Arnolda. Jakieś wybitne stanowisko w AK zajmuje podobno kuzyn prof. Marcelego Handelsmana, prof. Uniwersytetu Warszawskiego Kuratowski (Kuratow) Kazimierz, rosyjski żyd, mający fatalną opinię w kołach profesorskich (polskich). Z kół tzw. administracji cywilnej AK uzyskano prywatne informacje, że dużą rolę gra tam znany finansista żydowski Landau. Przed wojną Landau utrzymywał bliskie stosunki z prof. Marcelim Handelsmanem. Należy zwrócić uwagę, że jeśli nawet prof. Marceli Handelsman nie piastuje oficjalnie żadnego stanowiska w AK, to w każdym razie posiada on w tym środowisku bardzo liczne i wpływowe koneksje, które niewątpliwie wykorzystuje dla infiltracji wpływów komuny" (Archiwum Akt Nowych, 203/III-137, k. 30-32a). Treść dokumentu za: Tajne oblicze GL-AL i PPR. Dokumenty. Wybór i opracowanie Marek Jan Chodakiewicz, Piotr Gontarczyk, Leszek Żebrowski, t. 3, Warszawa 1999. s. 197.
  2. Rafał Żebrowski i Andrzej Żbikowski uważają, że doniesiono na Handelsmana prawdopodobnie z kręgów nacjonalistycznych NSZ, a redaktor Piotr Lipiński nie wie, kto był donosicielem. Podobnie uważają Marek Jan Chodakiewicz i Sebastian Bojemski dodając, że oskarżenia NSZ o ten donos, jak i zabójstwa Widerszala oraz Makowieckiego, jest niesłuszne i nie ma na to żadnych dowodów, z czym zgadza się były żołnierz NSZ i PSZ Stanisław Żochowski.

Przypisy

  1. SĘP, Forpoczty masonerii w Polsce, w: „Myśl Narodowa”. 1933 nr 30, s. 343.
  2. P. Węcowski, Marceli Handelsman (1882-1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 336-338.
  3. Żydzi w Polsce. Dzieje i kultura, red. J. Tomaszewski, A. Żbikowski, Warszawa 2001, s. 126.
  4. P. Węcowski, Marceli Handelsman (1882-1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 339.
  5. P. Węcowski, Marceli Handelsman (1882-1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 344.
  6. 6,0 6,1 P. Węcowski, Marceli Handelsman (1882-1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 346.
  7. P. Węcowski, Marceli Handelsman (1882-1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 343-345.
  8. 8,0 8,1 P. Węcowski, Marceli Handelsman (1882-1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 345.
  9. A. Rybarski, Centralny zarząd archiwalny w odrodzonej Rzeczypospolitej polskiej, „Archeion”, T. I (1927), s. 4.
  10. A. Rybarski, Centralny zarząd archiwalny w odrodzonej Rzeczypospolitej polskiej, „Archeion”, T. I (1927), s. 5, 7.
  11. A. Rybarski, Centralny zarząd archiwalny w odrodzonej Rzeczypospolitej polskiej, „Archeion”, T. I (1927), s. 8, 9.
  12. P. Węcowski, Marceli Handelsman (1882-1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 340, 341.
  13. Irena Koberdowa (red.), Indeks osobowy, "Teki archiwalne" 1968, t. 11, s. 189.
  14. P. Węcowski, Marceli Handelsman (1882-1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 341.
  15. P. Węcowski, Marceli Handelsman (1882-1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 340.
  16. 27 listopada 1929 „za zasługi na polu naukowem i pedagogicznem” M.P. z 1929 r. Nr 276, poz. 638
  17. Stefan Kieniewicz, Marceli Handelsman [w:] Historycy warszawscy ostatnich dwóch stuleci, Warszawa 1985, s. 256-273
  18. P. Węcowski, Marceli Handelsman (1882-1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 342.
  19. M. Dąbrowska: Doroczny wstyd. [dostęp: 13.09.2014]
  20. Sebastian Bojemski: Likwidacja Widerszala i Makowieckich, czyli Janusz Marszalec widzi drzewa, a nie widzi lasu. glaukopis.pl. [dostęp 2014-08-05]. s. 370.
  21. Rafał Żebrowski, Marceli Handelsman, Żydowski Instytut Historyczny
  22. Żydzi w Polsce. Dzieje i kultura, red. J. Tomaszewski, A. Żbikowski, Warszawa 2001, s. 127.
  23. Piotr Lipiński, Raport Rzepeckiego, Gazeta Wyborcza z 28 grudnia 2002 r. (za portalem www.niniwa22.cba.pl)
  24. Marek Jan Chodakiewicz: Narodowe Siły Zbrojne. "Ząb" przeciw dwu wrogom. Wyd. II. Warszawa: 2005, s. 411-412. ISBN 83-911097-1-2.
  25. Stanisław Żochowski: O Narodowych Siłach Zbrojnych. NSZ. Lublin: 1994. s. 205. ISBN 978-83-90070-17-9
  26. Sebastian Bojemski: Poszli w skier powodzi... Narodowe Siły Zbrojne w Powstaniu Warszawskim. Warszawa: 2002. s. 249. ISBN 83-902410-1-3
  27. P. Węcowski, Marceli Handelsman (1882-1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 343, 344; M. Wierzbicka, Marceli Handelsman [w:] Słownik Historyków Polskich, red. M. Prosińska-Jackl, Warszawa 1994, s.175-177.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Polski Słownik Biograficzny
  • Księga pamiątkowa ku uczczeniu 25-letniej działalności naukowej prof. M. Handelsmana, red. Henryk Bachulski, Warszawa 1929.
  • J. Dutkiewicz, Marceli Handelsman jako badacz epoki napoleońskiej, "Przegląd Historyczny" 1965 nr 4.
  • Aleksander Gieysztor, Marceli Handelsman [w:] Portrety uczonych polskich, Kraków 1974.
  • Stefan Kieniewicz, Marceli Handelsman[w:] Historycy warszawscy ostatnich dwóch stuleci, Warszawa 1986.
  • Maria Wierzbicka, Marceli Handelsman [w:] Słownik historyków polskich, red. Maria Prosińska-Jackl, Warszawa 1994, s. 175-177.
  • Oskar Halecki, Marceli Handelsman, “Tygodnik Polski” z. 50 (12.12.1943), s. 3.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons
Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
Marcelego Handelsmana