Marceli Handelsman

Marceli Handelsman

Marceli Handelsman, ps. Maciej Romański, Maciej Targowski (ur. 8 lipca 1882 w Warszawie, zm. 20 marca 1945 w hitlerowskim obozie koncentracyjnym Dora-Nordhausen w Niemczech) – mediewista, historyk dziejów nowożytnych i najnowszych, metodolog historii, pochodzenia żydowskiego. Jeden z najwybitniejszych historyków polskich I poł. XX wieku, wolnomularz. Brat Józefa Handelsmana.

Biografia

Ukończył prawo na rosyjskim Uniwersytecie Warszawskim, studiował historię na uniwersytecie w Berlinie (wydalony w 1906 za działalność socjalistyczną), kontynuował studia w Paryżu w École de Chartres i Collège de France i Zurychu (doktorat w 1908) oraz w Rapperswilu, Wiedniu i Londynie.

Od 1915 był związany z Uniwersytetem Warszawskim, gdzie w 1919 uzyskał tytuł profesora zwyczajnego. W latach 1930–1931 doprowadził do utworzenia odrębnego Instytutu Historii na Uniwersytecie Warszawskim. Był członkiem Polskiej Akademii Umiejętności oraz francuskiej Akademii Nauk Moralnych i Politycznych. W latach 1918–1939 był redaktorem Przeglądu Historycznego oraz dyrektorem Archiwum Akt Dawnych w Warszawie. W 1921 współtworzył Instytut Badań Narodowościowych. W latach 1920–1935 był przewodniczącym Komisji Atlasu Historii Ziem Polskich, oraz współzałożycielem Międzynarodowego Komitetu Historycznego, organizatorem Międzynarodowego Kongresu Nauk Historycznych w Warszawie w 1933.

Był zwolennikiem PPS i Józefa Piłsudskiego oraz gorącym orędownikiem współpracy polsko-francuskiej. Uczestnik wojny polsko-bolszewickiej w latach 1919–1920, po wojnie pełnił funkcję rzeczoznawcy strony polskiej podczas rewindykacji dóbr polskich z ZSRR. W latach późniejszych krytykował proces brzeski, naruszanie przez władze autonomii szkół wyższych oraz wprowadzenie getta ławkowego. Za swe przekonania i żydowskie pochodzenie w 1934 r. został pobity przez antysemicko nastawionych studentów.

Wg wspomnień Stanisławy Mysłakowskiej

25 grudnia 1940 r. sprowadzili się do nas p. Jadwiga i prof. Marceli Handelsman. Profesora znaliśmy od jego studenckich czasów, kiedy był sekretarzem Stanisława Posnera, przyjaciela mego Ojca. Profesor prowadził w Podkowie seminarium ze swymi dawnymi słuchaczami, którzy do Niego przyjeżdżali. Profesorostwo zwracali nam za swoje utrzymanie, ale mieszkali zaledwie z 1,5 roku. Profesorowa mówiła mi już po wojnie, że wyprowadzili się ze względu na mnie, krępowało ich to bowiem, że gotowałam wówczas sama na 12 osób. Zamieszkali u naszej przyjaciółki Janiny Futasewiczowej, również w Podkowie, a na koniec w Milanówku. Niestety, profesora nie udało się uratować, mimo że nasz szwagier Tadeusz Sokołowski, uczeń profesora, przypadkiem widział jego nazwisko na liście osób przeznaczonych do aresztowania. Natychmiast zawiadomił Podkowę i siostra moja dr Wanda Walcowa, która pracowała w Warszawie, a jedynie urlop spędzała w Podkowie, pojechała uprzedzić i proponowała powrót do nas. Profesor jednak nie chciał się zgodzić. Przewidywał rychły koniec okupantów i nie chciał się już tułać. Było to może zaledwie na tydzień przed Powstaniem. Gdyby mój brat nie był wówczas bardzo ciężko chory, na pewno zabrałby Go siłą, ale siostra nie miała tej energii. W parę dni później Profesor został aresztowany i wywieziony do obozu koncentracyjnego w Niemczech. Zginął w obozie od bomby alianckiej. Śmierć Jego była dla mnie bardzo bolesna, bo Profesor bardzo serdecznie zajmował się moim synem i uczył go historii.

Mimo ukrywania się w czasie II wojny światowej (rodzina pochodzenia żydowskiego), uczestniczył w tajnym nauczaniu. Od 1942 współpracował z Biurem Informacji i Propagandy KG AK. W 1944 trafił do obozu koncentracyjnego w Gross-Rosen. Następnie został przeniesiony do Dora-Nardhausen, gdzie zmarł w wieku 62 lat.

Jako historyk interesował się szczególnie działalnością Hotelu Lambert i księcia Adama Czartoryskiego oraz dziejami Wielkiej Emigracji. W latach 1948–1950 wydano pośmiertnie niedokończoną biografię jego autorstwa pt. Adam Czartoryski (tomy 1–3). Jako wszechstronny historyk podejmował badania w dziedzinie historii prawa, ustroju, idei, historii społecznej i politycznej. Badał średniowiecze, okres napoleoński i XIX wiek. Metodolog i teoretyk badań historycznych, bliski postawom neopozytywistycznym. Wychowawca pokoleń historyków, m.in. takich jak Stanisław Arnold, Aleksy Franciszek Bachulski, Aleksander Gieysztor, Stefan Kieniewicz, Tadeusz Manteuffel, Marian Małowist, Wanda Moszczeńska, Marian Henryk Serejski, Mieczysław Żywczyński.

Wybrane prace

• Kara w najdawniejszym prawodawstwie polskim (1907)
• Prawo karne w statutach Kazimierza Wielkiego (1909)
• Historia polskiego prawa karnego (t. 1–2, 1908–1909)
• Napoléon et la Pologne (1909)
• Bignon a sprawa polska (1912)
• Instrukcje i depesze rezydentów francuskich w Warszawie 1807–1813 (1914)
• Francja – Polska 1807–1813 (1914)
• Z metodyki badań feudalizmu (1917)
• O metodzie publikowania najdawniejszych ksiąg sądowych w polskich (1916)
• System narodowo-polityczny Coli di Rienzo (1918)
• Zagadnienia teoretyczna historii (1919)
• Historyka. Zasady metodologii i teorii poznania historycznego (1921)
• Pomiędzy Prusami a Rosją (1922)
• Ideologia polityczna Towarzystwa Republikanów Polskich 1789–1807 (1924)
• Rozwój narodowości nowoczesnej (1924)
• Tak zwane praeceptio 614 roku (1926)
• Mickiewicz w latach 1853–55 (1933)
• Rok 1848 we Włoszech i polityka ks. Adama Czartoryskiego (1936)
• Po co toczy się wojna? (1943)
• Między Wschodem a Zachodem (1943)

Bibliografia

• Polski Słownik Biograficzny
• Księga pamiątkowa ku uczczeniu 25-letniej działalności naukowej prof. M. Handelsmana, red. Henryk Bachulski, Warszawa 1929.
• J. Dutkiewicz, Marceli Handelsman jako badacz epoki napoleońskiej, "Przegląd Historyczny" 1965 nr 4.
• Aleksander Gieysztor, Marceli Handelsman, w: Portrety uczonych polskich, Kraków 1974.
• Stefan Kieniewicz, Marceli Handelsman, w: Historycy warszawscy ostatnich dwóch stuleci, Warszawa 1986.
• Maria Wierzbicka, Marceli Handelsman, w: Słownik Historyków Polskich, Warszawa 1994.
• Oskar Halecki, Marceli Handelsman, “Tygodnik Polski” z. 50 (12.12.1943), s.3.

Linki zewnętrzne

• Marceli Handelsman – bibliografia osobowa w LitDok Bibliografia Historii Europy Środkowowschodniej, Herder-Institut (Marburg)