Noetyka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Filozofia Platona jest jedną z ważniejszych inspiracji dla noetyki

Noetyka (gr. noetikós – dosł. `dotyczący poznania intelektualnego`) – w filozofii rodzaj poznania, nazywany noetycznym, intelektualnym, poznaniem serca lub intuicją, u podstaw którego znajduje się uznanie istnienia rzeczywistości ponadzmysłowej oraz zdolności człowieka do jej bezpośredniego poznania. Noetyka jest umiejętnością (sztuką) uchwycenia głębokiej i nieprzemijalnej prawdy, swoistym wglądem w istotę rzeczy. Choć przysługuje z natury każdemu człowiekowi, domaga się - podobnie jak talent – odkrycia i pielęgnowania.

Noetyka oznacza również teorie (nauki noetyczne), opisujące to poznanie: jego podmiot (jest nim człowiek i jego władze poznawcze) i przedmiot (stanowi go rzeczywistość, której człowiek doznaje).

Za twórcę noetyki można uznać Platona, który, podążając za koncepcją Noũs (rozumnej i oddzielonej od rzeczy Zasady) Anaksagorasa, w swojej filozofii uzasadnił istnienie świata bytów doskonałych, wiecznych i niewidzialnych, oraz odróżnił go od świata rzeczy widzialnych. Uważał, że pierwszy z nich, jest dostępny tylko poznaniu umysłowemu, a drugi – poznaniu zmysłowemu. W poznaniu umysłowym wyróżnił dwa poziomy: poznanie pośrednie (gr. diánoia) i bezpośrednie (gr. nóesis). To drugie, noetyczne, uznał za najwyższy rodzaj poznania. Swoje odkrycie umieścił w naukach: o pierwszych zasadach rzeczywistości (później metafizyka), o świecie (kosmologia), o poznaniu (teoria poznania), o duszy (psychologia, antropologia), o postępowaniu (etyka), o wychowaniu (pedagogika), o państwie (polityka). Teorię Platona rozwinął jego uczeń, Arystoteles, szczególnie w koncepcjach Pierwszego Poruszyciela i intelektu czynnego. Potem wielu myślicieli chrześcijańskich usiłowało uzgodnić ustalenia Platona i Arystotelesa z objawieniem chrześcijańskim. Wśród nich najwybitniejszą pozycję należy przypisać Tomaszowi z Akwinu.

Przez wiele wieków noetyka była przedmiotem różnych dziedzin filozofii. Dziś jest także przedmiotem innych nauk, takich jak: psychologia, pedagogika, polityka.

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Słowo "noetyka" (gr. noetikós oznacza poznawczy, od gr. noeín - postrzegać, myśleć) w starożytnej grece, oznaczało "intuicyjną wiedzę" lub "wewnętrzną świadomość".

Historia[edytuj | edytuj kod]

Filozofia noetyczna nawiązuje do nurtu filozofii klasycznej. W tym sensie można więc powiedzieć, że jest klasyczna. Korzysta bowiem głównie z dorobku filozofów starożytnych (Platona, Arystotelesa, Plotyn), średniowiecznych (św. Tomasz z Akwinu) i tych myślicieli nowożytnych współczesnych, którzy trwale rozwijają myśl tych pierwszych (Jacques Maritain, Etienne Gilson). Oprócz prekursorów filozofia noetyczna posiada też swoje historyczne analogie, czyli jest w pewnej mierze zgodna z tymi filozofiami, które bazują na podobnym odkryciu noetycznej intuicji (filozofia Pascala, bergsonizm, fenomenologia).

Prekursorzy[edytuj | edytuj kod]

Nurt platoński[edytuj | edytuj kod]

W Fedonie Platon pisze, że prawdziwą przyczyną świata fizycznego, postrzeganego zmysłami, jest rzeczywistość ujmowana tylko intelektem (inteligibilna), którą stanowią idee i najwyższe zasady[1]. Człowiek złożony jest z ciała, które należy do rzeczywistości widzialnej, i z duszy, należącej do tego, co niewidzialne i inteligibilne. Kiedy dusza wznosi się ponad to, co widzialne i skupia na sobie samej, ogląda czyste idee i przedmioty inteligibilne, czyli właściwe przedmioty swojego poznania[2]. W Państwie porównuje Ideę Dobra do słońca, która oświetla poznawane rzeczy tak, iż widoczna staje się ich prawda, a także sprawia, że ten, kto poznaje, staje się zdolny do poznania tej prawdy[3]. Wyróżnia dwa wymiary rzeczywistości: zmysłowy i ponadzmysłowy, oraz po dwie formy poznania, odpowiadające obu wymiarom. Obrazowym przedstawieniem tych form poznania jest odcinek, którego najmniejsza część symbolizuje najwyższy, a zarazem najdoskonalszy rodzaj poznania ludzkiego – intelektualny (nóesis - dotyczy idei, które intelekt potrafi ująć jedynie intuicyjnie), większa od poprzedniej – rozumowy (diánoia), większa od poprzedniej – zmysłowy (pístis), a największa – wyobrażenie (eikasía). Długość poszczególnych części odcinka symbolizuje odległość od prawdziwej wiedzy[4]. Według niego dusza ludzka ma trzy części: rozumną, gniewliwą i pożądliwą[5]. Celem wychowania filozoficznego jest posiadanie najprawdziwszej wiedzy. Prowadzi ono przez dialektykę, czyli przez proces poznawczy całkowicie oderwany od tego, co zmysłowe. Ci, którzy osiągną taki stopień poznania, powinni rządzić w państwie[6].

Rodzaje filozofii noetycznej[edytuj | edytuj kod]

Teoria poznania[edytuj | edytuj kod]

Noetyka jest rodzajem poznania. Ponieważ zaś jest rodzajem najbardziej subtelnym i trudno uchwytnym, do właściwego jej „czucia”, czy „widzenia” potrzebna jest klarowna teoria, ukazująca poznanie noetyczne na tle innych rodzajów poznania. I tak, najpełniejsza teoria pochodzi od Platona, który w jednym ze swoich dialogów („Państwo”, 509d-511e) przyrównuje zdolności poznawcze ludzkiej duszy do nierównych fragmentów pewnego odcinka. Cały odcinek, będący symbolem zdolności poznawczych duszy, należy podzielić ­­– zdaniem Platona – na dwa nierówne fragmenty. Mniejszy z nich reprezentuje poznanie umysłowe (duchowe), którego owocem jest wiedza pewna i niezmienna (epistéme), drugi fragment odpowiada poznaniu zmysłowemu, którego owocem jest przypuszczenie, mniemanie, domysł (dóksa), czyli coś, co sytuuje się między wiedzą a niewiedzą.

Każdy z tych fragmentów posiada własny wewnętrzny podział. Podobnie jak w przypadku podziału całego odcinka, również części, będące owocem tego podziału, są nierówne. Mniejsza część mniejszego fragmentu symbolizuje poznanie umysłowe intelektualne, które Platon nazywa nóesis, większa poznanie umysłowe rozumowe, nazwane diánoja. Natomiast mniejsza część większego fragmentu odpowiada poznaniu zmysłowemu w sensie dosłownym, a więc poznaniu zewnętrznej rzeczywistości za pomocą różnych zmysłów, nosi ono nazwę pístis. Większa część tegoż fragmentu symbolizuje poznanie, które w sensie właściwym nie jest poznaniem, gdyż realizuje się jako coś na wskroś wewnętrznego, stanowiąc poznanie odbitek rzeczywistości bez świadomości tego, że są to odbitki, czyli pośredniki poznawcze, odnoszące się do rzeczywistości zewnętrznej. Takie poznanie poprzez własne wyobrażenie o rzeczy jest poznaniem zaledwie tegoż wyobrażenia i nosi nazwę eikasía, a my zwać je będziemy „poznaniem” wegetatywnym.

Antropologia[edytuj | edytuj kod]

Cztery rodzaje poznania wyróżnione przez Platona domagają się uznania odpowiednich władz duszy, będących ich fundamentem, źródłem, czynną możnością, która jest w stanie rodzić danego rodzaju poznanie. Operatio sequitur esse – działanie idzie za bytem. Jeśli coś na przykład poznaje zmysłowo, to musi mieć w sobie władze zmysłowe, które rodzą takie poznanie. Władze te składają się natomiast na pewien wymiar duszy ludzkiej, które nazwiemy tu wymiarem zmysłowym. Analogicznie będziemy mówić o wymiarze wegetatywnych, który jest siedliskiem władz wegetatywnych, a także wymiarze rozumowym – siedlisku takowych władz. Najdoskonalszy u człowieka jest wymiar noetyczny (intelektualny), który jest „miejscem” ulokowania władz w pełni duchowych: intelektu i woli.

Metafizyka[edytuj | edytuj kod]

Mikrokosmos, jak niegdyś filozofowie nazywali człowieka, jest podobny do makrokosmosu. W człowieku odbija się bowiem i streszcza cały świat, wszystkie jego poziomy i warstwy. Poszczególnym rodzajom poznania, a jednocześnie poszczególnym warstwom (wymiarom) duszy odpowiadają różne poziomy (wymiary) rzeczywistości. Te ostatnie, podobnie jak te pierwsze, tworzą swoistą gradację. Niższy poziom (wymiar) rzeczywistości jest odbitką i naśladowaniem wyższego.

Tak jak wyróżniamy cztery rodzaje poznania (eikasia, pistis, dianoia, noesis) i cztery wymiary człowieka (wegetatywny, zmysłowy, rozumowy, noetyczny), tak też wyróżniamy cztery wymiary rzeczywistości. Najsłabszą i najmniej doskonała rzeczywistością jest świat odbitek rzeczy materialnych. Mocniejsza i doskonalszą rzeczywistością jest świat rzeczy materialnych. Jeszcze doskonalszy i trwalszy, stojący bowiem na granicy dwóch światów (materialnego i duchowego), jest świat ludzkich teorii. Najdoskonalszą rzeczywistością jest zaś świat bytów duchowych.

Cztery rodzaje rzeczywistości ukazują nam całe bogactwo wszechświata. Nie jest to bogactwo rozłożone warstwami w kosmicznej przestrzeni, ale jest to bogactwo głębi. W coraz to głębszy poziom rzeczywistości wchodzi ten, kto coraz bardziej kieruje się w stronę sensu, czyli w stronę tego, co umysłowe, ale i duchowe zarazem. Poziom wegetatywny (odbitek rzeczy) i poziom zmysłowy (rzeczy materialnych) „szukają” tego, co wyższe, czyli tego, co nadaje im racjonalny porządek. Może to być zamysł Boży, wyrażający się w ukrytej celowości popędów i instynktów, które rządzą światem materii, roślin i zwierząt. Może to być także ludzki umysł, który porządkuje wspomniany świat według swoich projektów. O ile poziom ludzkiego rozumu, czyli dianoetyczny (poziom teorii naukowych i zdroworozsądkowych) wiąże się z odkryciem sensu przez naturalny ludzki rozum, o tyle poziom noetyczny (bytów osobowych) to wejście w sens, przekraczający miarę ludzkich możliwości umysłowych, to wejście w rzeczywistość nie dającą się zwerbalizować, budzącą podziw i pociągającą ku sobie poprzez piękno swojego duchowego światła.

Etyka[edytuj | edytuj kod]

Istnieje coś takiego jak etyka noetyczna, choć trzeba przyznać, że jest ona większa i prostsza od etyki rozumianej tradycyjnie. Etyka w tradycyjnym ujęciu bowiem jest teorią dobrego działania, ocenianego samo w sobie, a nie ze względu na swój wytwór (estetyka). Etyka zakłada, że wola nasza jest wolna w tym sensie, iż może wybrać dobre działanie lub go nie wybrać (co jest złem w sensie moralnym). W etyce wielką rolę odgrywa dobry namysł rozumu, bo to on prowadzi wolę i stawia ją przed decyzją. Ważne są tu cnoty, usprawniające działanie rozumu i woli, takie jak cztery cnoty kardynalny (roztropność, sprawiedliwość, umiarkowanie, męstwo).

"Etyka" noetyczna natomiast opiera się nie na poszukiwaniach rozumu usprawnionego przez cnoty i towarzyszącej tym poszukiwaniem również usprawnionej przez cnoty woli, ale na widzeniu intelektu (serca). Wola jest przez to widzenie automatycznie i spontanicznie pociągnięta tak, iż nie może nie wybrać tego, co widzi intelekt, tak długo jak człowiek przy tym widzeniu intelektu trwa. Może bowiem w nie zwątpić i wówczas wola również dozna zwątpienia, czyli zdana zostanie na prowadzenie „niewidzącego”, ale szukającego rozumu. Metaforycznie można powiedzieć, że etyka noetyczna polega na „chodzeniu za sercem”, a główne jej starannie polega na oczyszczeniu widzenia serca z tendencji uczuciowych i popędowych, które zaciemniają to widzenie lub czasem je nawet imitują.

Estetyka[edytuj | edytuj kod]

Jeśli etyka jest teorię dobrego działania ocenianego samo w sobie, to estetyka jest podobnież teorią dobrego działania, ale ocenianego ze względu na swój wytwór. Estetyka tak rozumiana jest teorią dobrej wytwórczości, a dokładnie mówiąc teorią pięknej wytwórczości, gdyż estetyka odwołuje się do pojęcia piękna tam, gdzie etyka odwołuje się do dobra. I tak jak prawdziwe jest to, co jest zgodne z zamiarem woli, tak piękne jest to, co jest zgodne z widzeniem intelektu, któremu spontanicznie towarzyszy wola. Piękne – jak powiada św. Tomasz – jest bowiem to, co widziane przez intelekt, podoba się, czyli pociąga wolę (Pulchra sunt, quae visa placent).

Szczerze mówiąc, nie ma innej estetyki niż estetyka noetyczna, dlatego też rozum ma tak wielką trudność ze znalezienia i wyrażeniem kryteriów piękna. Te wymieniane tradycyjnie (integritas, proportio, claritas), aby pełnić swoją rolę, muszą w praktyce być rozumiane nie jednoznacznie, ale analogicznie. Niewiele zatem rozstrzygają i w ten sposób tracą dla rozumu walor atrakcyjności.

Tymczasem estetyka noetyczna odnosi się do przeżycia pięknościowego, które jest tym, co w języku potocznym na ogół nazywa się zachwytem. Można powiedzieć, że zachwyt (gr. Ekstasis) jest spontanicznym „wyjściem” w kierunku rzeczy widzianej, „wyjściem”, które nie ma w sobie momentu wahania. Noetyka jest więc na wskroś ekstatyczna, czy pięknościowa. W tym wymiarze bowiem duszy ludzkiej wola spontanicznie „chodzi za sercem”.

Teologia noetyczna[edytuj | edytuj kod]

Noetyczne „światło” – dane nam z samego faktu bycia człowiekiem – jest rzeczywiście niewielkie i na ogół nie zostaje przez ludzi rozpoznane. Tymczasem stanowi ono poniekąd nasze przeznaczenie. W tym „miejscu” bowiem zobaczyć mamy Boga, a widzenie Go jest szczęściem, którego szukamy. Będąc chrześcijanami wierzymy, że Bóg stał się człowiekiem i zamieszkał w nas, abyśmy mogli zamieszkać w Nim. Przygoda kroczenia za tym noetycznym „światłem”, czy – jak wolą inni – za światłem Bożej łaski, jest przedmiotem innej dziedziny związanej z noetyką, a mianowicie teologii noetycznej.

Noetyka interesuje się Jezusem z Nazaretu, Jezusem historycznym, czyli takim, jaki był wówczas, gdy żył w Galilei na początku naszej ery. Przyjmując jako zasadne rozróżnienie na Jezusa historii i Chrystusa wiary, noetyka nie zadowala się teologicznym rozumieniem osoby i przesłania Chrystusa obecnym w nauczaniu któregoś z chrześcijańskich Kościołów. Oprócz znajomości Chrystusa głoszonego i doświadczanego w Jego Duchu przez dzisiejszych chrześcijan, potrzebna jest znajomość Jezusa jako postaci historycznej. Dotarcie do prawdy o Jego życiu i nauce pozwala zbliżyć się do duchowego „światła” obecnego w Nim, do Jego widzenia Boga, ludzi i świata. To „światło” zaś, stanowiąc początek, źródło i cel wiary, jest absolutnie fundamentalne. Pozwala oczyścić własne doświadczenie Jego Ducha z tego, co w tym doświadczeniu jest z nas samych oraz ze współczesnej kultury. Skoro – jak wierzymy – Bóg w pełni objawił się w „ciele”, czyli w konkretnym człowieku, to jest czymś naturalnym, że pragnie się poznać to objawienie w możliwie najczystszej postaci.

Kerygmat[edytuj | edytuj kod]

Kerygmat (gr. kérygma) jest uroczystym orędziem zbawienia, jest forma głoszenia samego rdzenia wiary chrześcijańskiej. Dla Jezusa Chrystusa kerygmatem było ogłaszanie bliskości królestwa Boga, dla pierwszych chrześcijan ogłaszanie zmartwychwstania Jezusa (które potwierdzało nadejście tegoż królestwa).

Teologia noetyczna posiada właśnie taki rys kerygmatyczny, czyli ukierunkowanie na przekazywanie daru wiary w Jezusa i Jego królestwo, wydarzające się między nami. Przyjęcie tego uroczystego orędzia o zbawieniu jest aktem otwarcia się na nadprzyrodzone „światło”, promieniujące w ciemnościach ludzkiej duszy. „Światło” kerygmatu zadomowione w człowieku prowadzi jego rozum do spójnego i uporządkowanego ujęcia poszczególnych elementów wiary. I tak w pierwszych wiekach chrześcijaństwa kerygmat zrodził katechezę (gr. katéchesis) pouczenie, dotyczące sakramentów, a także parenezę (gr. paraínesis) - nauczanie praktyczne o charakterze moralnym, oraz didaskalia (gr. didaskalía) – głębsze ujęcie tajemnic wiary. Z tych form wyłoniła się dzisiejsza postać teologii (dogmatycznej, moralnej, duchowości).

Łaska[edytuj | edytuj kod]

Teologia noetyczna posługuje się rozróżnieniem rzeczywistości na naturę i łaskę. Natura to jest z jednej strony całość rzeczy stworzonych przez Boga, a z drugiej strony istota gatunkowa danego bytu (w tym właśnie sensie mówimy o naturze ludzkiej). Łaska natomiast to forma dodana do natury, wlana w nią, czy – jak to ujmują niektórzy – „wświetlona” w nią przez Boga na zasadzie specjalnego, niezasłużonego (stąd nazwa łaska) Bożego daru.

Naturalne, duchowe „światło”, będące źródłem noetycznego widzenia trwałej, niezmiennej rzeczywistości, zostaje więc w akcie wiary wzmocnione przez „światło” nadprzyrodzone zwane światłem Bożej łaski. Teologia noetyczna – korzystając z myśli teologicznej św. Tomasza z Akwinu – ukazuje wewnętrzne bogactwo tego daru, rozróżniając w nim:

  • cnoty wlane (wiara, nadzieja, miłość)
  • dary Ducha Świętego (pojętność, mądrość, wiedza, rada, bojaźń, męstwo)
  • owoce Ducha Świętego (miłość, radość, pokój, wielkoduszność, szlachetność, ufność, łagodność, opanowanie)
  • osobiste charyzmaty (charyzmat wiary, mądrości, umiejętności, dar uzdrawiania, czynienie cudów, proroctwo, rozpoznawanie duchów, dar języków, dar tłumaczenia języków)

Święty Tomasz podkreśla, iż do poznania naturalnego w obecnym stanie natury skażonej człowiek potrzebuje Bożej łaski nawet do tego, aby działać zgodnie ze sobie właściwą ludzką naturą. Jeśli to prawda, to otwarcie się na nadprzyrodzone działanie Boga pozwala nam odkryć nie tylko wielkość Jego nadprzyrodzonego daru jako czegoś nie z tego świata, ale również bogactwa tego, co przynależy nam na tym świecie – głęboką prawdę o naszym osobowym „ja”.

Wspólnota[edytuj | edytuj kod]

Poznanie noetyczne, szczególnie ta jego postać, która wyrasta ponad zdolności ludzkiej natury, potrzebuje wsparcia i potwierdzenia ze strony innych ludzi, którzy „też tak mają”, czyli maja udział w tym samym duchowym „świetle”. Nie jest to – zgoda – potwierdzenie obiektywne, ale – jak się to dziś ujmuje – intersubiektywne, niemniej obecność dwóch lub trzech zebranych w imię Jezusa jest nie tylko ważną pociechą w drodze, ale również zaczątkiem Domu Ojca, do którego zmierzamy. W domu Ojca bowiem – jak mówi Jezus – jest mieszkań wiele.

Idziemy zatem wspólnie do tego Domu, wzajemnie sobie brzemiona nosząc. Nikt nie jest na tyle silny, ale móc być zdany wyłącznie na siebie. Potrzebujemy kogoś, kto nas wesprze, gdy zaczniemy słabnąć, i upomni, gdy zaczniemy odchodzić od prawdy. Potrzebujemy też znaku przyjęcia ze strony Boga. Zanim więc radośnie spotkamy się z Nim twarzą w twarz, radujemy się, widząc (i wierząc), że przyjmuje nas i kocha poprzez serca innych ludzi, którzy widzą to samo noetyczne światło i noszą w sobie to samo doświadczenie Boga. Noetyka nie może obyć się bez wspólnoty.

Marana tha[edytuj | edytuj kod]

Noetyka odnosi się do widzenia, które zasadniczo wyrasta ponad zdolności naszej ludzkiej natury. Święty Tomasz z Akwinu powiada, że poznanie intelektualne, które my nazywamy noetycznym, a które on przeciwstawia poznaniu rozumowemu, jest właściwe aniołom. Ludzie ze swej natury partycypują w nim tylko w znikomy sposób, nosząc w sobie malutkie światełko intelektu. Całym naszym bytem wychyleni jesteśmy więc w stronę tego, co może dopełnić w nas owo malutkie duchowe światło. W tym sensie człowiek jest zarazem z tego świata, jak i nie z tego świata. Pragnie bowiem spełnienia, którego tu doświadczyć nie może.

Chrześcijaństwo ze swym oczekiwaniem na królestwo Boga Ojca (nie z tego świata) wyraża i opisuje tęsknotę ludzką za uszczęśliwiającym widzeniem. Ponieważ zaś człowiek nie jest w stanie sam udzielić sobie takiego widzenia, całe jego staranie może wyrazić się w czekaniu na Tego, którego widzenie uszczęśliwia (w dwojakim sensie, ponieważ wierzymy, że zobaczenie prawdziwej istoty Jezusa wprowadza w widzenie właściwe Jezusowi). Dlatego też żyjąc tu w normalny sposób, a więc pracując, wypoczywając, ucząc się i nauczając, śpiąc i modląc się, czekamy na Jezusa, który ma przyjść, aby dać ostateczna odpowiedź pragnieniu naszych serc.

Niech będą przepasane biodra wasze i zapalone pochodnie. A wy bądźcie podobni do ludzi oczekujących swego pana, kiedy z uczty weselnej powróci, aby mu zaraz otworzyć, gdy nadejdzie i zakołacze. Szczęśliwi owi słudzy, których pan zastanie czuwających, gdy nadejdzie. Zaprawdę powiadam wam: Przepasze się i każe im zasiąść do stołu, a obchodząc będzie im usługiwał (Łk 12, 35 – 37).

Noetyka współczesna[edytuj | edytuj kod]

Noetyka psychoanalityczna[edytuj | edytuj kod]

Podstawy noetyki psychoanalitycznej opracował Victor Frankl w oparciu o koncepcję człowieka, złożonego z ciała, psychiki oraz trzeciego, najwyższego wymiaru, który nazywał "duchowym" lub "noetycznym". Uważał, że redukcja człowieka do wymiaru jego popędów i kompleksów jest podłożem patologii, sprowadzającej zdrowe zachowania ludzkie do prostych prób uniknięcia różnych zaburzeń. Tymczasem najważniejszą, niepowtarzalną i podstawową motywacją w życiu człowieka jest poszukiwanie sensu i stanowi wyraz jego wolności, odpowiedzialności i duchowości. W tej koncepcji to człowiek decyduje o tym, kim jest i kim będzie. Jest to szczególnie widoczne w sytuacjach granicznych, do których Frankl zalicza własne doświadczenie pobytu w obozie koncentracyjnym. Dla niego wymiar "noetyczny" oznacza wymiar "osobowy", a więc ten, w którym człowiek znajduje odpowiedź na pytanie, czy coś jest prawdą czy fałszem, czy jest wartościowe czy bezwartościowe, wolne czy zniewolone, sprawiedliwe czy niesprawiedliwe, odpowiedzialne czy nieodpowiedzialne. W odpowiedziach na te pytania zawarta jest nasza wrażliwość, nasze sumienie, my jako osoby. Ten wymiar dotyka najgłębszego rdzenia człowieka i stanowi "miejsce", w którym jesteśmy prawdziwie wolni. Wymiar noetyczny przejawia się w całej osobie, dlatego życiowym zadaniem człowieka jest zrównoważenie wszystkich trzech wymiarów w sobie, podporządkowując niższe najwyższemu osobowemu. Frankl sądził, że współczesny człowiek zmaga się z największymi deficytami właśnie w tym wymiarze, czego skutkiem jest poczucie bezsensu, dezorientacji, braku spełnienia. A spełnienie osoby nie wiąże się z zaspokojeniem popędów czy dobrym zdrowiem, ale z dążeniem do czegoś większego, przekraczaniem siebie, oddaniem się czemuś, co jest poza nim samym, czy to innym osobom, czy też wyznaczonym przez siebie celom. Z tego powodu autor zajmuje się trzecim wymiarem, wspierając i pomagając innych w poszukiwaniu sensu. Sam Frankl zasadniczo używał dialogu sokratejskiego, aby pomóc pacjentom odnaleźć sens w sytuacji konfliktu lub cierpienia. Współczesna analiza egzystencjalna jest dalej rozwijana jako teoria i podejście terapeutyczne[7][8][9]. Kontynuatorem noetycznej myśli Frankla w Polsce jest Kazimierz Popielski.

Noetyka polityczna[edytuj | edytuj kod]

Podstawy współczesnej noetyki politycznej opracował Eric Voegelin na podstawie filozofii klasycznej Platona i Arystotelesa. Szczególną uwagę zwrócił na Etykę Nikomachejską, w której Arystoteles przeciwstawił poznanie intelektualne dyskursywnemu rozumowaniu. Voegelin określał noetykę jako najwyższy aspekt i intuicyjną właściwość racjonalności, dzięki której podstawowe zasady nauki są uchwycone bez pośrednich etapów rozumowania. W celu określenia procesu wyłaniania się tego rodzaju poznania posługiwał się pojęciem różnicowania noetycznego. Uważał, że proces taki zachodzi w kierunku od zwartej, ścisłej świadomości ku świadomości bardziej zróżnicowanej, od jej refleksyjnego charakteru ku transcendencji i prawdy jako takiej. Zróżnicowanie to wynika z napięcia egzystencjalnego, jakie tworzy doświadczenie zewnętrzne, brane pod uwagę w tradycyjnej samoświadomości społeczeństwa (prawa, obyczaje, instytucje, literatura, kształtowanie przywódców politycznych) oraz doświadczenie wewnętrzne, obecne w konkretnej świadomości poszczególnych pojedynczych osób, które znajdują się w sytuacji niezgody ze społeczeństwem w podstawowej kwestii istnienia. To egzystencjalne napięcie powstaje z konfliktu między prawdą tradycyjną a noetyką. Powstały niepokój stanowi impuls dla poszukiwania rzeczywistej prawdy, dla odkrywania prawdziwego celu istnienia człowieka w świecie, społeczeństwie, historii i boskiej rzeczywistości. To poszukiwanie prowadzi w głąb i na wyżyny świadomości. Stara się odkryć źródła ostatecznej rzeczywistości i jej celu. Podstawą poszukiwań, a zarazem drogą do prawdy, jest doświadczenie człowieka, jego lęku i istnienia, doświadczenie uczestnictwa we wspólnocie. Przyczyna tego doświadczenia w człowieku: oświetla świadomość; kieruje, kontroluje i prowadzi człowieka do poszukiwania prawdy, a ponadto posiada wewnętrzne powinowactwo z boską rzeczywistością. Noetyczna interpretacja rzeczywistości politycznej chroni politykę przed zastosowaniem metod nauk przyrodniczych i matematycznych. Czyni noetyczną prawdę celem dociekań wiedzy politycznej i podstawą dokonujących się w życiu społecznym przemian[10]. Noetyką polityczną Voegelina zajmują się przede wszystkim: The Centre of Eric Voegelin Studies (Belgia) i The Eric Voegelin Institute (USA).

Noetyka neoscholastyczna[edytuj | edytuj kod]

Noetyką w wersji neoscholastycznej zajmował się Franciszek Gabryl. Osadził ją w dziedzinie filozofii poznania i nazywał logiką materialną (dotyczy treści myśli), krytyką poznania, kryteriologią lub epistemologią. Na gruncie noetyki zajmował się prawdziwością naszego poznania, jego zgodnością z rzeczywistością. Uważał, że poznanie naturalne jest wcześniejsze niż poznanie filozoficzne, że "natura istnieje przed filozofią". Zanim człowiek zacznie filozofować, posiada już mnóstwo aktów poznania, z których jedne wydają mu się na pewno zgodne z rzeczą poznawaną, a inne nie, i ma co do nich wątpliwości. Z pełnym zaufaniem w prawdomówność i moc pewności, jaką daje ludzka natura, dąży więc do ich wyjaśnienia i głębszego uzasadnienia[11]. Przyjmuje cztery następujące prawdy, na których opierają się wszystkie sądy i które nie mogą być udowodnione (gdyż nie potrzebują dowodu): 1) fakt samowiedzy, 2) zdolność rozumu do poznawania prawdy (fakt i zasada oczywistości), 3) zasada tożsamości i niesprzeczności oraz 4) zasada wystarczającego powodu, czyli zasada racji[12]. Uznaje przedmiotową oczywistość za najwyższe kryterium prawdy i ostateczną podstawę pewności. Przez oczywistość rozumie jasność, z jaką dana prawda przedstawia się umysłowi[13].

Kontrowersje[edytuj | edytuj kod]

Kwestia naukowości[edytuj | edytuj kod]

Noetyka nie jest nauką, choć niekiedy próbuje się tak przedstawiać, lecz teorią filozoficzną. Noetyka nie przeprowadza badań naukowych w sensie metody naukowej, jej tezy nie podlegają falsyfikacji.

Wersje alternatywne[edytuj | edytuj kod]

Obok głównego nurtu rozwija się noetyka, którą można określić noteyką alternatywną lub parapsychologiczną. Sytuuje ona poznanie noetyczne wśród zdolności paranormalnych, związanych z wpływem nieznanych sił pozanaturalnych (pozaziemskich) i poszukuje dla tych zdolności wyjaśnienia. Na gruncie teorii noetyka tego nurtu jest syntezą nauki, sztuki i religii. U jej podstaw znajdują się klasyczne koncepcje filozoficzne (neoplatonizm, gnostycyzm, chrześcijańska średniowieczna filozofia intelektu) oraz koncepcje alternatywne (Phineas Quimby, teoria integralna Kena Wilbera, filozofia Christiana de Quincey`a, panpsychizm i technoetyka). Wśród kierunków przyjmujących istnienie Boga dominują panteistyczne lub panenteistyczne (Spinoza, Hegel, Phineas Quimby), oparte na nieosobowej koncepcji Boga, przypisujące człowiekowi Boską naturę, w tym ponadnaturalne zdolności umysłowe.

Instytut Nauk Noetycznych[edytuj | edytuj kod]

Astronauta Edgar Michell wraz z inwestorem Paulem N. Temple założyli Instytut Nauk Noetycznych o statusie non-profit, żeby zachęcić i prowadzić badania dotyczące teorii noetyki i ludzkich możliwości. Instytut prowadzi prace w takich tematach jak: spontaniczna remisja (remission), medytacja, świadomość, alternatywne leczenie praktyczne, oparta na świadomości troska o zdrowie (consciousness-based healthcare), duchowość, potencjał ludzki (humam potential), psychiczne zdolności (psychic albities), psychokineza (ruch powodowany przez umysł), przetrwanie (przeżycie) świadomości po śmierci ciała (survival of consciousness after bolidy death). Instytut ma swoją siedzibę w Petalumie w Kalifornii. Zajmuje olbrzymi teren, na którym znajdują się między innymi biura i laboratoria badań. Rozwija się bardzo prężnie. Udostępnia bezpłatną bazę danych w internecie, z cytatami ponad 6500 artykułów o tym, czy fizyczne i umysłowe zdrowie może mieć związek z medytacją i jogą. Jest wydawcą książki Dana Browna opartej na fikcji pod tytułem Zaginiony symbol. Instytut prowadzi też studia parapsychologiczne w zakresie pozazmysłowej percepcji, świadomy sen, telekinezy i przeczucia (presentiment)[14].

Przypisy

  1. Platon, Fedon, tłum. W. Witwicki, 100a-102a.
  2. Tamże, 79a-80b.
  3. Platon, Państwo, tłum. W. Witwicki, VII, 508b-509c.
  4. Tamże, VI, 509c nn; także Menon, 97a nn.
  5. Platon, Państwo, IV, 441d - 442d.
  6. Tamże, IV, 435d; VI, 503e – 504e.
  7. Viktor Frankl, Ärztliche Seelsorge, Wiedeń 1996, ss. 26-35 i 80-87
  8. Viktor Frankl, Homo patiens, Wiedeń 1950, ss. 10-14
  9. Kazimierz Popielski, Noetyczny wymiar osobowości, Lublin 1994, ss. 10-14.
  10. Noesis i Noetic differentiation, w: Dictionery of Voegelinian Terminology, http://watershade.net/ev/ev-dictionary.html#noesis
  11. Franciszek Gabryl, Noetyka, Kraków 1900, wstęp
  12. Franciszek Gabryl, Noetyka, Kraków 1900, ss. 1, 4
  13. Franciszek Gabryl, Noetyka, Kraków 1900, ss. 3, 47
  14. Strona internetowa Instytutu Nauk Noetycznych (en.)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]