Mistrz Eckhart

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Klasztor na jednej z wysp na Renie, Nonnenwerth, w południowych Niemczech w Nadrenii-Palatynacie. Adolf Wegelin (1810–1881), akwarela na papierze.
Eckhart von Hochheim
Johannes Eckhart von Hochheim

Mistrz Eckhart
Data i miejsce urodzenia ok. 1260
Gotha?, Święte Cesarstwo Rzymskie
Data i miejsce śmierci 1327/1328
Awinion?
Zawód teolog, mistyk
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikicytaty Johannes Eckhart w Wikicytatach

Eckhart von Hochheim, lepiej znany jako Mistrz Eckhart (niem. Meister Eckhart) (ok. 1260-1327/1328 w Kolonii lub Awinionie) – niemiecki mistyk, filozof i teolog, dominikanin. Przedstawiciel mistyki nadreńskiej. Pozostawał w sporze z inkwizycją, postawiony przed jej trybunałem oskarżony o herezję[1]. W świetle badań przeprowadzonych w XX w. powszechnie uważa się, że oskarżenie o poglądy panteistyczne było zbyt pochopnym wnioskiem, wynikającym z wyrywkowej analizy jego wypowiedzi oraz kontekstu historycznego[2].

Życie i poglądy[edytuj | edytuj kod]

Pochodził z rodziny arystokratycznej z Turyngii, urodził się w Tambach (na południe od miejscowości Gotha) lub w Hochheim (na północny wschód od Gothy). Niewiele wiadomo o latach jego dzieciństwa i młodości; nie wiadomo też, kiedy wstąpił do zakonu dominikanów. W latach 1294-1298 był przeorem dominikańskiego klasztoru w Erfurcie. W tym czasie stworzył znane swoje dzieło w języku niemieckim Pouczenia duchowe (Die rede der unterscheidunge). Tytuł Mistrz odnosi się do tytułu naukowego magistra teologii, który uzyskał na uniwersytecie w Paryżu w 1302 roku. Lata 1302-1303 spędził na uniwersytecie w Paryżu w katedrze teologii, z tamtego okresu pozostało niewiele jego dzieł i kazań. Po powrocie do Niemiec Eckhart został wybrany pierwszym prowincjałem dominikańskiej prowincji Saksonia z siedzibą w Erfurcie. Przebywał tam do roku 1311. W latach 1311-1313 przebywał w Paryżu, gdzie nauczał. Był to burzliwy okres procesu templariuszy i spalenia na stosie mistyczki Małgorzaty Porete. Po opuszczeniu Paryża nie wrócił klasztoru w Erfuhrcie, lecz wezwany przez generała zakonu, udał się do Sztrasburga, aby objąć tam funkcję wikariusza generalnego dla sprawowania opieki nad mniszkami dominikańskimi w regionie. Pozostał tam aż do roku 1323-1324.

Klasztor sióstr cysterek Mariengarten (Ogród NMP) w Kolonii, w którym Mistrz Eckhart wygłosił niektóre kazania: m.in. kazanie 22, zawierające zebrane wszystkie ważniejsze tematy jego nauczania[3]. Rysunek Johanna Finkenbauma z 1670 r. Obecnie budynek nie istnieje, na miejscu pozostała nazwa ulicy i nowa kaplica Maria ad Ortum.

Uważany za głównego przedstawiciela tzw. mistycyzmu nadreńskiego. Był znakomitym kaznodzieją i wykładowcą w języku łacińskim i niemieckim. Wygłaszał swe kazania, gdy, sprawując urząd dominikańskiego prowincjała Saksonii, wizytował klasztory braci i mniszek. A potem, po swoim trzecim pobycie w Paryżu, jako wikariusz generała sprawujący pieczę nad klasztorami dominikanek w południowych Niemczech.

W swych kazaniach, które miały charakter konferencji duchowych skierowanych głównie do mniszek dominikańskich, akcentował konieczność kształtowania w sobie człowieka wewnętrznego, który szuka pełnienia woli Bożej, odwracając się od świata stworzeń. Jego mistyka określana była jako spekulatywna lub istotowa (niem. Wesensmystik). W określeniu spekulatywny chodzi bardziej o pierwotne łacińskie znaczenie tego słowa: oglądać, stąd dzisiejszym odpowiednikiem tego terminu jest słowo kontemplatywny[4]. Człowiek jest powołany do zjednoczenia z Bogiem w głębi swego istnienia. Eckhart akcentował nicość stworzenia, oraz działanie łaski, poprzez którą dokonuje się narodzenie Boga w duszy, czyli unio mistica (łac. jedność mistyczna), które jest nieprzekazywalne w kategoriach filozofii scholastycznej[5].

Pod koniec życia Eckhart został oskarżony o to, że w swych wizjach zjednoczenia z Bogiem, nawiązując do neoplatonizmu, utożsamiał Boga z Jednią i za jedynie realną uważał duszę ludzką, bowiem posiada ona boski pierwiastek, w którym może zaistnieć kontakt między człowiekiem a Bogiem. Oskarżony m.in. o panteizm i skazany w roku 1326, odwołał się do sądu papieża Jana XXII, który w bulli In agro dominico potępił jego 17 tez, a 11 uznał za podejrzane. Eckhart zmarł w Avignionie, zanim orzeczenie papieskie zostało ogłoszone.

Poglądy Eckharta wywarły wpływ m.in. na Mikołaja z Kuzy i filozofię niemiecką (J. Fichte, F.W. Schelling, G.W.F. Hegel, E. Fromm).

Dzieje recepcji[edytuj | edytuj kod]

Przez szereg wieków pisma Eckharta, głównie niemieckie, były przekazywane częściowo anonimowo, częściowo razem z pismami Jana Taulera. Etykieta heretyka sprawiła, że nie funkcjonował on jako autor katolicki. Nawet jego uczeń bł. Henryk Suzo, który nazywał go swoim słodkim mistrzem, broniąc go w swym traktacie Księga Prawdy przed zarzutami begardów nie odważył się wymienić jego nazwiska[6]. Jego pisma po łacinie, oraz większość niemieckich przechowały się u kartuzów, których duchowość w XV i XVI w. była ściśle powiązana z devotio moderna. Tam też odnalazł je ezoteryczny myśliciel Mikołaj z Kuzy.

W XIX w. duchowością Eckharta bardzo żywo interesowało się wielu niemieckich filozofów i filologów okresu romantycznego, jak F.W. Schelling, J. Fichte, oraz Hegel i jego koło.

Zainteresowanie środowisk katolickich zaczęło się od wydania w 1886 r. łacińskich dzieł Eckharta przez dominikańskiego historyka H. Denifle'a. Uczony nie uważał za przesądzoną sprawy oceny zgodności lub niezgodności nauczania średniowiecznego mistrza z wiarą katolicką.

Także po I wojnie światowej w Niemczech panowała moda na czytanie jego pism. Dzięki tej fali popularności doszło w 1934 r. do opracowania krytycznego wydania wszystkich dzieł Eckharta. Jeden z ideologów Hitlera Alfred Rosenberg wykorzystał popularność Eckharta do celów propagandowych. W swej książce Mit XX wieku przedstawił go jako największego apostoła Germanów i protagonistę czysto aryjskiej niemieckiej religii, przeciwstawianej "zażydzonemu chrześcijaństwu". Żądał, aby dzieła Eckharta były pierwszą książką w każdym niemieckim domu.

Po II wojnie światowej uwaga uczonych skupiona była głównie na analizie założeń metafizycznych nauki Eckharta o zjednoczeniu z Bogiem, aby na nowo ocenić zasadność oskarżeń o neoplatoński panteizm. Przełomowym dziełem była książka Scintilla animae (łac. Iskierka duszy), której autor H. Hof, zwrócił uwagę na kluczowe dla zrozumienia systemu Eckharta pojęcie analogii[7]. Zagadnieniem tym zajmowali się inni uczeni, jak O. Karrer, który podjął próbę oczyszczenia Eckharta z zarzutów bulli Jana XXII[8][9], oraz A. von Haas, A. Dempf, B. Welte, J. Zapf, J. Koch i inni. Według B. Welte, jedność Boga i duszy w nauczaniu dominikanina odnosi się nie do bytowania, lecz do aktu[10]. W świetle tych badań stwierdzono, że żadne z twierdzeń Eckharta, brane w całości jego poglądów, by zrozumieć jego własną myśl, nie jest sprzeczna z wiarą chrześcijańską[11].

Dokument Kongregacji Nauki Wiary z 1989 r. o medytacji chrześcijańskiej Orationis formas zwrócił uwagę, że duchowość Mistrza Eckharta, może być współcześnie źle rozumiana wtedy, gdy porzuca się medytację historii zbawienia, tego wszystkiego co Bóg uczynił i objawił szczególnie w Nowym Przymierzu, włączając w to np. pojęcie Trójjedynego Boga, który jest miłością, i skupia się jedynie na drodze wejścia w "nieokreśloną otchłań Boskości"[12].

Pisma w przekładzie na polski[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. A.Holl, Heretycy. Panorama dziejów myśli kacerskiej i ruchu dysydenckiego w chrześcijaństwie., Gdynia 1997, s.57,58
  2. W. Szymona OP: Wstęp. W: Mistrz Eckhart: Kazania. s. 35-36.
  3. Mistrz Eckhart: Kazanie 22. W: Tenże: Kazania. Poznań: 1986, s. 190 (przypis 1).
  4. Paul Morrisey. The Sapiential Dimension of Theology According to St. Thomas. „New Blackfriars”. 93 (2012). s. 316-317. doi:10.1111/j.1741-2005.2011.01419.x. 
  5. W. Szymona OP: Wstęp. W: Mistrz Eckhart: Kazania. s. 5 oraz 20-23.
  6. H. Piesch: Sueses "Büchlein der Wahrheit" und Meister Eckhart. W: Heinrich Suese. Studien zum 600. Todestag, 1366-1966. G. Filthaut OP (red.). Kolonia: 1966, s. 91-133.
  7. H. Hof: Scintilla animae. Studien zu einem Grundbegriff In Meister E. Philosophie mit besonderer Berücksichtigung des Verhältnisses der Eckhartschen Philosophie zur neuplatonischen und thomistischen Anschauung (Badania nad pojęciem "Grund" (dno, głębia, iskierka) w filozofii mistrza E. ze szczególnym uwzględnieniem związków filozofii Eckhartiańskiej z wizją neoplatońską i tomistyczną). Lund: 1952.
  8. O. Karrer: Meister Eckhart. Das system seiner religiösen Lehre und Lebensweisheit (Mistrz Eckhart. System jego duchowego nauczania i mądrości). Monachium: 1926.
  9. Na temat pojęcia "Grund" inaczej "Seelengrund" ("głębia, dno duszy") por. przypis 121 na stronie 51 Wstępu Wiesława Szymony OP do polskiego wydania Kazań Mistrza Eckharta (Poznań 1986).
  10. B. Welte: Meister Eckhart. Gedanken zu seinen Gedanken (Mistrz Eckhart. Myśli o jego myśli). Fryburg Bryzgowijski: 1979.
  11. W. Szymona OP: Wstęp. W: Mistrz Eckhart: Kazania. s. 26-40.
  12. Kongregacja Nauki Wiary: List do biskupów Kościoła katolickiego o niektórych aspektach medytacji chrześcijańskiej - "Orationis formas". W: Opoka.org.pl - czytelnia [on-line]. 15 października 1989 r.. [dostęp 2011-12-14].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons