Odkrycia i badania Antarktydy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Antarktyda: pingwiny cesarskie z młodymi

Już od czasów Ptolemeusza spodziewano się istnienia ogromnej masy lądowej na południowej półkuli. Jednakże legendarna Terra Australis miała być „przeciwwagą” dla lądów półkuli północnej i klimatycznie odpowiadać Europie. Nie miała nic wspólnego z rzeczywistą Antarktydą, kontynent ten zaś pozostał nie odkryty prawie do połowy XIX wieku, głównie z powodu trudnej żeglugi po otaczających wodach.

Odkrycie Antarktydy[edytuj | edytuj kod]

Pierwszym, który wpłynął na wody antarktyczne był Jean-Baptiste Charles Bouvet, który w roku 1739 odkrył wyspę (nazwaną później Wyspą Bouveta) na południowym Atlantyku, leżącą jednak daleko poza kołem polarnym[1]. James Cook w latach 1768-1776 wielokrotnie przekraczał południowe koło podbiegunowe. Jednak z powodu trudności nawigacyjnych w paku lodowym musiał zawrócić z drogi[2]. W 1772 roku Yves Joseph de Kerguelen-Trémarec, poszukując Lądu Południowego, odkrył subantarktyczne Wyspy Kerguelena[3].

Gdy rozwiały się nadzieje na odnalezienie Terra Australis zaniechano także wypraw na południe. Kolejna seria odkryć zainicjowana w roku 1819 przez Williama Smitha, związana była z poszukiwaniem nowych łowisk wielorybów. Oficer Royal Navy Edward Bransfield, ze Smithem jako pilotem wyprawy, odkrył Szetlandy Południowe leżące na szerokości 62°S, a 30 stycznia 1820 roku północne wybrzeża Ziemi Grahama, części lądu Antarktydy[4]. W 1821 angielski wielorybnik Powell odkrył Orkady Południowe, a wkrótce potem odkryto pozostałe grupy wysp wokół Ziemi Grahama. W tym czasie do odkryć włączyli się Rosjanie. Car Aleksander I zadekretował wyprawę polarną, której kierownictwo objął Faddiej Bellingshausen. Jego wyprawa w latach 1819-1821 opłynęła całą Antarktydę wielokrotnie zbliżając się do brzegów na odległość wzroku – pierwszy raz 28 stycznia 1820 roku. Ta data może być więc uznana za oficjalne odkrycie siódmego kontynentu[5]. Dalsze odkrycia następowały głównie za sprawą łowców wielorybów:

Badania Antarktydy[edytuj | edytuj kod]

Mapa Antarktydy z 1894

Lata 1840-1841 są przełomowymi w historii odkryć Antarktydy. Wtedy to prawie trzy niezależne wyprawy zainicjowały badania naukowe kontynentu. Bezpośrednim celem wypraw było ustalenie położenia bieguna magnetycznego. Celu tego nie udało się zrealizować, przy okazji jednak dokonano istotnych odkryć geograficznych:

Te trzy wielkie wyprawy wniosły olbrzymi wkład w rozwój wiedzy o Antarktydzie, lecz jednocześnie trudności, jakie napotkały, były tak zniechęcające, że nastąpiła ponad sześćdziesięcioletnia przerwa w wyprawach badawczych. Wody polarne stały się znów domeną wielorybników. Nieliczne i mniej istotne odkrycia dokonane w tym okresie to:

24 stycznia 1895 roku nastąpił kolejny moment przełomowy. Dotąd Antarktydę oglądano od strony morza. Tego dnia Henryk Bull wylądował na kontynencie na Półwyspie Adare'a w Ziemi Wiktorii. Jeden z uczestników jego wyprawy Carsten Borchgrevink odkrył tam algi, pierwsze ślady życia biologicznego w strefie polarnej[12].

Przełom wieków XIX i XX wieku to powrót do ściśle naukowych badań kontynentu. Pierwszą tego typu wyprawą była ekspedycja Belgica pod dowództwem Adriena de Gerlache, w której brało udział dwóch polskich uczonych: Antoni Bolesław Dobrowolski i Henryk Arctowski. Prowadziła ona badania na zachodnim wybrzeżu Ziemi Grahama i dokonała pierwszego zimowania na Antarktydzie. Odkryto także Archipelag Palmera[13].

W 1899 roku Carsten Borchgrevink dokonał kolejnego zimowania, a w roku 1900 wyprawił się w głąb lądu do szerokości 78°50'S udowadniając w ten sposób możliwość lądowych wypraw[12].

Po Międzynarodowych Kongresach Geograficznych w Londynie (1895) i Berlinie zainicjowano międzynarodowe, skoordynowane wysiłki na rzecz badań Antarktydy. W wyniku tej koordynacji w latach 1901-1905 w rejon podbiegunowy wyruszyło pięć wypraw ze ściśle określonym programem badawczym:

Pięć wielkich wypraw, choć dokonały pewnego dzieła odkrywczego, zostało jednak uznanych za porażkę, ponieważ przy olbrzymim wysiłku organizacyjnym i materialnym wyniki były dość skromne. Nie osiągnięto też zamierzonego celu, a mianowicie dotarcia do bieguna geograficznego i zlokalizowania bieguna magnetycznego. Kolejną serię wypraw w tym celu zainicjował Ernest Shackleton w latach 1908-1909. Wyprawa jego, nie osiągając bieguna, dotarła do szerokości 88°23'S. W tym samym czasie inna część jego ekspedycji pod kierownictwem Douglasa Mawsona ostatecznie zlokalizowała biegun magnetyczny w punkcie 72°25'S i 154°16'E o 40 km od wyznaczonego teoretycznie przez Carla Friedricha Gaussa[18].

W latach 1908-1910 Jean-Baptiste Charcot zorganizował swą drugą wyprawę, w czasie której badał obszary pomiędzy Ziemią Loubeta a Ziemią Edwarda VII[19].

Wyprawa R. Scotta na biegunie, przy norweskim namiocie

W latach 1911-1912 wysiłki zdobycia bieguna południowego zostały wreszcie zwieńczone sukcesem. W kierunku bieguna wyruszyły niemal jednocześnie dwie wyprawy. Wyścig wygrał Roald Amundsen docierając tam 16 grudnia 1911 roku. Robert Scott dotarł tam miesiąc później 18 stycznia 1912; niestety zginął wraz z całym zespołem z głodu i zimna w drodze powrotnej[20].

W następnych latach, wyprawa za wyprawą, pojawiają się na morzach otaczających Antarktydę:

Współczesne badania Antarktydy[edytuj | edytuj kod]

Także w grudniu 1947 roku Finn Ronne zorganizował prywatną ekspedycję mającą swoją bazę na Stonnington – badała Lodowiec Szelfowy Ronne. W roku 1950 międzynarodowa ekspedycja szwedzko-brytyjsko-norweska badała Ziemię Królowej Maud. Wreszcie w 1957 roku na wzór dwóch wcześniejszych operacji zorganizowano trzecią, najdalej posuniętą operację Deepfreeze. Po raz kolejny zaplecze logistyczne dostarczyła armia amerykańska, a w ekspedycji wzięły udział setki uczonych z 67 krajów. Ekspedycja trwała 18 miesięcy, a jej wyniki były imponujące[20].

W grudniu 1959 roku, w ramach Międzynarodowego Roku Geofizycznego, w Waszyngtonie podpisano Traktat Antarktyczny (Antarctic Treaty), który zapewniał eksterytorialność wszystkich ziem na południe od równoleżnika 60°S i dostęp do tych terenów dla całej światowej społeczności naukowej[20].

Od tego czasu powstały i działają do dziś dziesiątki stacji badawczych należących do różnych krajów, między innymi Polska Stacja Antarktyczna im. Henryka Arctowskiego[20].

Przypisy

  1. Waldman i inni 2004 ↓, s. 74 (I).
  2. Waldman i inni 2004 ↓, s. 153 (I).
  3. Waldman i inni 2004 ↓, s. 331 (I).
  4. Waldman i inni 2004 ↓, s. 77 (I).
  5. Waldman i inni 2004 ↓, s. 52 (I).
  6. Waldman i inni 2004 ↓, s. 598 (I).
  7. Waldman i inni 2004 ↓, s. 60 (I).
  8. Waldman i inni 2004 ↓, s. 605 (I).
  9. Waldman i inni 2004 ↓, s. 192 (I).
  10. Waldman i inni 2004 ↓, s. 515 (I).
  11. Waldman i inni 2004 ↓, s. 422 (I).
  12. 12,0 12,1 Waldman i inni 2004 ↓, s. 71 (I).
  13. Waldman i inni 2004 ↓, s. 254 (I).
  14. Waldman i inni 2004 ↓, s. 529 (I).
  15. Waldman i inni 2004 ↓, s. 188 (I).
  16. Waldman i inni 2004 ↓, s. 85 (I).
  17. Waldman i inni 2004 ↓, s. 127 (I).
  18. Waldman i inni 2004 ↓, s. 534 (I).
  19. Waldman i inni 2004 ↓, s. 126–127 (I).
  20. 20,0 20,1 20,2 20,3 Waldman i inni 2004 ↓, s. 26 (II).
  21. Japończycy w Antarktydzie, w: „Poznaj Świat” R. XI, nr 2 (123), luty 1963, s. 41
  22. Waldman i inni 2004 ↓, s. 218 (I).
  23. Waldman i inni 2004 ↓, s. 394 (I).
  24. Waldman i inni 2004 ↓, s. 535 (I).
  25. Waldman i inni 2004 ↓, s. 606 (I).
  26. Waldman i inni 2004 ↓, s. 94 (I).
  27. Waldman i inni 2004 ↓, s. 200 (I).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Carl Waldman, Alan Wexler, Jon Cunningham: Encyclopedia of Exploration. T. I: The Explorers i II: Places, technologies and Cultural Trends. New York: Facts On File, 2004. ISBN 0-8160-4678-6.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]