Plac Trzech Krzyży w Warszawie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Flag of Warsaw.svg Warszawa
plac
Trzech Krzyży
Śródmieście
Plac Trzech Krzyży. Widoczne dwie kolumny z krzyżami, od których pochodzi nazwa placu. Trzeci krzyż trzyma w ręku stojący między kolumnami św. Jan Nepomucen
Plac Trzech Krzyży. Widoczne dwie kolumny z krzyżami, od których pochodzi nazwa placu. Trzeci krzyż trzyma w ręku stojący między kolumnami św. Jan Nepomucen
Położenie na mapie Warszawy
Mapa lokalizacyjna Warszawy
plac Trzech Krzyży
plac Trzech Krzyży
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
plac Trzech Krzyży
plac Trzech Krzyży
Ziemia 52°13′44,24″N 21°01′20,50″E/52,228956 21,022361Na mapach: 52°13′44,24″N 21°01′20,50″E/52,228956 21,022361
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Plac na akwareli Zygmunta Vogla (1785)
Brama triumfalna zaprojektowana przez Jakuba Kubickiego wzniesiona na placu w 1809 na powitanie wojsk polskich
Plac w latach 80. XIX wieku z kościołem św. Aleksandra w jego pierwotnej formie nadanej przez Chrystiana Piotra Aignera. Po prawej gmach Instytutu Głuchoniemych z nadbudowanym w latach 1873–1874 korpusem głównym
Świątynia po przebudowie w latach 1886–1895 przez Józefa Piusa Dziekońskiego
Widok w kierunku wylotu ul. Wiejskiej, po prawej gmach Gimnazjum im. Królowej Jadwigi
Groby poległych podczas obrony Warszawy w 1939 na skwerze przed kościołem św. Aleksandra
Budowa gmachu Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego, obecnej siedziby Ministerstwo Gospodarki. Widoczny tramwaj wjeżdżający na pętlę
Gmach Ministerstwa Gospodarki
Plac Trzech Krzyży u wylotu Książęcej i Nowego Światu, w głębi po prawej gmach Giełdy Papierów Wartościowych

Plac Trzech Krzyży – plac w Śródmieściu Warszawy w ciągu Traktu Królewskiego, położony między wylotami ulic: Nowego Światu, Książęcej, Bolesława Prusa, Wiejskiej, Alej Ujazdowskich, Mokotowskiej, Hożej, Żurawiej i Brackiej. Został ukształtowany w XVIII wieku.

W 1965 założenie urbanistyczne placu Trzech Krzyży zostało wpisane do rejestru zabytków[1].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Plac Trzech Krzyży powstał na rozdrożu dawnych traktów prowadzących ze Starej Warszawy (ul. Nowy Świat) do Solca (ul. Książęca), Ujazdowa (ul. Wiejska), Rakowca (ul. Mokotowska) i Grzybowa (ul. Bracka)[2]. Rozdroże było mniejsze od obecnego placu, a do połowy XVIII wieku w jego północnej części, wzdłuż dzisiejszej ulicy Żurawiej i dalej, wąwozem ulicy Książęcej, płynęła do Wisły rzeczka Żurawka.

Około 1725 na placu wzniesiono dwie kolumny zwieńczone pozłacanymi krzyżami, wyznaczające początek Drogi Krzyżowej Kalwarii Ujazdowskiej, ufundowanej przez króla Augusta II. Droga wiodła do Grobu Chrystusa, znajdującego przy Zamku Ujazdowskim, który miał zostać przebudowany na kościół i klasztor[3]. Dewocyjna fundacja króla dała początek dzisiejszym Alejom Ujazdowskim.

W 1756, na pamiątkę zakończenia brukowania warszawskich ulic i doprowadzenia bruku aż do tego miejsca[4], marszałek wielki koronny Franciszek Bieliński postawił nieopodal kolumn, w pobliżu wylotu obecnej ulicy Wiejskiej, posąg świętego Jana Nepomucena trzymającego w rękach krzyż[5]. Krzyż ten stał się trzecim krzyżem w tym miejscu, stąd też w XVIII i XIX wieku powstały wokół nich plac nazywano placem Trzech Złotych Krzyży, placem Złotych Krzyży[6], ale także rozdrożem Złotych Krzyży lub miejscem obok Złotych Krzyżów na Nowym Świecie[7]. Inne używane nazwy to plac pod Figurami, plac Aleksandra[6] i plac św. Aleksandra[8]. Obecną nazwę nadano oficjalnie w 1919[9].

W 1787 na placu urządzono targowisko[10], a w 1831 został on wybrukowany[11].

We wrześniu 1939 oraz podczas powstania warszawskiego na skwerach znajdujących się w obrębie placu chowano poległych w czasie walk i bombardowań.

Od 4 sierpnia, po wyparciu oddziałów niemieckich z gmachów Gimnazjum im. Królowej Jadwigi i kina „Apollo”, aż do kapitulacji, plac Trzech Krzyży był kontrolowany przez powstańców[12]. Najcięższe walki toczyły się po jego wschodniej stronie, w rejonie szpitala św. Łazarza i ulicy Książęcej, która stanowiła jedyny łącznik pomiędzy Śródmieściem a Powiślem Czerniakowskim.

Zabudowa placu[edytuj | edytuj kod]

Do połowy XVIII wieku luźna zabudowa otoczonego ogrodami placu była w większości drewniana. Pierwsze większe budynki murowane zaczęto wznosić ok. 1770. W 1776 – pałacyk Dominika Merliniego (nr 4/6), a ok. 1787 kamienicę Antoniego Lucińskiego, podczaszego Stanisława Augusta Poniatowskiego (nr 3)[13]. Obydwa w zmienionej formie zachowały się do dziś.

We wrześniu 1809 na placu ustawiono bramę triumfalną z napisem Pamiątka chwalebnego powrotu Woyska Narodowego po szczęśliwie dla oręża polskiego odbytej kampanii MDCCCIX, na powitanie wojsk polskich pod dowództwem księcia Józefa Poniatowskiego wracających do stolicy po kampanii austriackiej[14]. W listopadzie 1815 zbudowano tam drewnianą bramę triumfalną w stylu klasycystycznym z okazji wjazdu do Warszawy cesarza Rosji Aleksandra I[15]. Obydwie budowle zaprojektował Jakub Kubicki[14].

W latach 1818–1825 na placu, znacznie powiększonym dzięki rozebraniu pięciu domów, wzniesiono klasycystyczny kościół św. Aleksandra, zaprojektowany przez Chrystiana Piotra Aignera. Świątynia powstała ze składek urzędników państwowych i osób prywatnych, przeznaczonych pierwotnie na murowaną bramę triumfalną na cześć Aleksandra I, która miała zastąpić drewniany obiekt z 1815. Rosyjski monarcha przeszkodził jednak w realizacji tego pomysłu, wskutek czego zgromadzone środki postanowiono przeznaczyć na wzniesienie w pobliżu miejsca, w którym znajdowała się brama, kościoła św. Aleksandra. Zastąpił on stary drewniany kościółek parafialny, znajdujący się w pobliżu Belwederu[16].

W 1827 po wschodniej stronie placu zbudowano klasycystyczny gmach Instytutu Głuchoniemych. Jednopiętrowy korpus główny budynku został w latach 1873–1874 nadbudowany o kolejne piętro. W takiej formie zachował się do dziś[17].

W 1860 kamienicę pod nr 10 zakupił Henryk Klawe. Na parterze kamienicy otworzył on swoją pierwszą aptekę, dając początek jednej z najbardziej znanych rodzinnych warszawskich firm farmaceutycznych – Towarzystwu Przemysłu Chemiczno-Farmaceutycznego d. Mgr Klawe SA (obecnie Polfa Warszawa)[18][19].

W latach 1884–1886 u wylotu ulicy Brackiej wzniesiono monumentalną kamienicę Pod Gryfami, zaprojektowaną przez Józefa Hussa.

Z uwagi na to, że kościół św. Aleksandra okazał się być zbyt mały dla szybko rozwijającej się parafii, w latach 1886–1895 został on powiększony według projektu Józefa Piusa Dziekońskiego. W związku z przebudową kościoła kolumny z krzyżami oraz figurę św. Jana Nepomucena przeniesiono na nowy skwer, urządzony w 1894 naprzeciw głównego wejścia do świątyni[20]. W latach 1897–1900 zwietrzałe marmurowe trzony kolumn wymieniono na nowe, wykonane z różowego granitu, które zachowały się do dziś[21].

Po udzieleniu w 1892 przez miasto koncesji paryskiemu towarzystwu akcyjnemu Compagnie Nouvelle des châlets de commodité pour la France et l’Etranger, w północno-zachodniej części placu Trzech Krzyży powstał jeden z pierwszych nowoczesnych szaletów publicznych w Warszawie, składający się z niewielkiego murowanego budynku i blaszanej konstrukcji w kształcie rotundy (tzw. grzybka)[22]. Rozebrany w 2005 obiekt był ostatnim z kilkunastu tego typu obiektów zbudowanych przez francuskie towarzystwo w Warszawie[23][24].

W latach 1913–1914 na rogu ulic Hożej i Mokotowskiej wzniesiono siedmiopiętrową, zachowaną do dzisiaj, kamienicę Sukertów, zaprojektowaną przez Henryka Stifelmana i Stanisława Weissa. W 1924 jednopiętrowy budynek biurowy znajdujący się u wylotu ulicy Wiejskiej i Alej Ujazdowskich przebudowano na siedzibę Gimnazjum im. Królowej Jadwigi[11]. Nowy gmach zaprojektował Józef Handzelewicz. Po zamknięciu szkoły w listopadzie 1939 przez niemieckie władze okupacyjne[25], w budynku zorganizowano tzw. Dom Żołnierza (Soldatenheim)[26].

Około 1938 na rogu ulicy Prusa wzniesiono wielki budynek należący do włoskiego towarzystwa ubezpieczeniowego Riunione Adriatica di Sicurtà[27]. W styczniu 1939 uruchomiono tam jedno z największych i najnowocześniejszych warszawskich kin, „Napoleon”, przemianowane w okresie okupacji na „Apollo” (od października 1942 kino było przeznaczone wyłącznie dla Niemców)[28].

Zabudowa placu Trzech Krzyży została częściowo zniszczona przez niemiecką artylerię i lotnictwo podczas powstania warszawskiego[20]. Pomiędzy 9 a 11 września 1944 zniszczeniu uległ kościół św. Aleksandra, zbombardowany przez samoloty Luftwaffe. Ocalał jedynie kościół dolny, lewa wieża świątyni, fragmenty murów rotundy oraz portyk od strony Nowego Światu[29].

W latach 1947–1949 w zachodniej części placu wzniesiono budynek Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego, zaprojektowany przez architektów: Stanisława Bieńkuńskiego i Stanisława Rychłowskiego. Monumentalny gmach, nawiązujący do reprezentacyjnej architektury lat 30., był pierwszym po wojnie budynkiem w Warszawie zrealizowanym z prefabrykatów (pustaków z gruzobetonu)[30]. Wkrótce po wybudowaniu warszawiacy nadali mu żartobliwą nazwę „Mincówki” od nazwiska wpływowego szefa PKPG, Hilarego Minca. Obecnie gmach jest siedzibą Ministerstwa Gospodarki.

W 1949 opracowano koncepcję otwarcia placu Trzech Krzyży od strony wschodniej, gdzie na zboczu skarpy miał powstać ziemny amfiteatr. Ten pomysł nie został jednak zrealizowany[31]. Nie zdecydowano się również na rozebranie stosunkowo dobrze zachowanych kamienic w narożniku Nowego Światu i Książęcej w celu odsłonięcia południowej fasady gmachu Komitetu Centralnego PZPR[32][33].

W latach 1949–1952 odbudowano kościół św. Aleksandra w formie zbliżonej do pierwotnego projektu Chrystiana Piotra Aignera. W ocenie Biura Odbudowy Stolicy świątynia dzięki swej zmniejszonej bryle miała być lepiej wkomponowana w zabudowę placu[34]. Na miejscu kościoła zaprojektowanego przez Józefa Piusa Dziekońskiego wykonano taras otaczający świątynię i tworzący plac przed głównym wejściem. Dwa wejścia do dolnego kościoła, znajdującego się pod tarasem, zostały umieszczone na poziomie placu Trzech Krzyży[35]. W 1951, pomimo protestów parafian, zburzono ocalałą lewą wieżę świątyni[36].

Po wojnie zrekonstruowano obie kamienice w północnej pierzei placu, wypełniając lukę między nimi pseudorenesansowym dwupiętrowym budynkiem, w którym przez wiele lat mieściła się redakcja tygodnika „Szpilki”. Z kolei po stronie południowej nie odbudowano północnego skrzydła gmachu Gimnazjum im. Królowej Jadwigi, przez co plac został nieznacznie wydłużony w kierunku ulicy Wiejskiej[37].

W latach 1996–1998 przy narożniku z Książęcą wzniesiono biurowiec Holland Park, który – po zakończeniu w 1996 budowy Hotelu Sheraton[38] – wypełnił brakujący fragment pierzei placu po stronie wschodniej[39].

W 2003 zakończono przebudowę kamienicy Antoniego Lucińskiego, która została nadbudowana szklanym dachem i połączona z budynkami dawnej Destylarni Wódek Karola Schneidera i kamienicą Karszo-Siedlewskich (Al. Ujazdowskie 51). Nowy obiekt biurowo-usługowy otrzymał nazwę Domu Dochodowego o Trzech Frontach[40].

Pomniki i upamiętnienia[edytuj | edytuj kod]

Oprócz figury św. Jana Nepomucena oraz dwóch kolumn z krzyżami, w obrębie placu znajdują się jeszcze cztery inne pomniki i upamiętnienia.

W październiku 1968 przed Instytutem Głuchoniemych odsłonięto zrekonstruowany pomnik jego założyciela, ks. Jakuba Falkowskiego (ustawiony przed budykiem po raz pierwszy w 1875 i zniszczony przez Niemców w 1944)[41]. We wrześniu 1985, z okazji 90. rocznicy ruchu ludowego w Polsce, w południowo-wschodniej części placu odsłonięto pomnik Wincentego Witosa[42][43]. W 2007 przed Instytutem Głuchoniemych odsłonięto pomnik Wandy Tazbir.

W pobliżu pomnika Witosa, w miejscu nieodbudowanej części gmachu Gimnazjum im. Królowej Jadwigi, znajduje się również kamień z tablicą upamiętniającą szkołę.

Transport[edytuj | edytuj kod]

Plac Trzech Krzyży jest częścią Traktu Królewskiego, stąd też jego układ komunikacyjny ma charakter południkowy.

W 1881 przez plac poprowadzono linię tramwaju konnego, a w 1908 zaczęły kursować tędy tramwaje elektryczne[44].

Po 1945, w związku ze zmianą polityki komunikacyjnej i ograniczeniem liczby linii tramwajowych w centrum Warszawy, nie odbudowano linii w Alejach Ujazdowskich[45]. Uruchomione w 1946 tramwaje zawracały na pętli wybudowanej u wylotu ulicy Wiejskiej. Zachowano jednak linię na ulicy Książęcej. Przed przywróceniem ruchu tramwajowego w rejonie placu przebudowano (przekuto) także torowisko, zgodnie z podjętą w 1945 decyzją o zmianie szerokości torów tramwajowych w Warszawie z 1525 mm na 1435 mm[46].

Tramwaje ostatecznie zniknęły z krajobrazu placu Trzech Krzyży w październiku 1960, kiedy zlikwidowano linię prowadzącą od Alej Jerozolimskich, ulicą Nowy Świat, północno-wschodnim narożnikiem placu, i dalej – Książęcą, Ludną, Solcem do al. 3 maja[47].

W 1970 przebudowano jezdnię i przesunięto skwer znajdujący się na placu, łagodząc łuki przy wjeździe w Aleje Ujazdowskie[48].

Współcześnie przez plac przebiegają najważniejsze linie autobusowe łączące Stare Miasto z Wilanowem. Z pozostałych ulic wychodzących z placu najważniejsze znaczenie komunikacyjne ma ulica Książęca, stanowiąca dogodne połączenie Śródmieścia z Solcem.

Plac w kulturze masowej[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków – stan na 31 grudnia 2013 r. Województwo mazowieckie. Warszawa. W: Narodowy Instytut Dziedzictwa [on-line]. nid.pl. [dostęp 2014-01-26]. s. 50.
  2. Eugeniusz Szwankowski: Ulice i place Warszawy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 227.
  3. Tadeusz Stefan Jaroszewski: Kościół św. Aleksandra. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1973, s. 9.
  4. Eugeniusz Szwankowski: Ulice i place Warszawy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 227.
  5. Autorem rzeźby mógł być Jan Jerzy Plersch Zob. Marta Leśniewska: Architektura w Warszawie. Warszawa: Arkada Pracownia Sztuki, 2005, s. 75. ISBN 83-908950-8-0.
  6. 6,0 6,1 Kwiryna Handke: Dzieje Warszawy nazwami pisane. Warszawa: Muzeum Historyczne m.st. Warszawy, 2011, s. 186. ISBN 978-83-62189-08-3.
  7. Tadeusz Stefan Jaroszewski: Kościół św. Aleksandra... s. 9, 12.
  8. Jerzy Kasprzycki: Korzenie miasta. Tom I. Śródmieście Południowe. Warszawa: Wydawnictwo VEDA, 2004, s. 30. ISBN 83-85584-45-5.
  9. Kwiryna Handke: Słownik nazewnictwa Warszawy. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, 1998, s. 209. ISBN 83-86619-97X.
  10. Eugeniusz Szwankowski: Ulice i place Warszawy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 228.
  11. 11,0 11,1 Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 903. ISBN 83-01-08836-2.
  12. Adam Borkiewicz: Powstanie warszawskie. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1969, s. 117, 536.
  13. Marek Kwiatkowski: Architektura mieszkaniowa Warszawy. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1989, s. 292. ISBN 83-06-0147-8.
  14. 14,0 14,1 Stanisław Łoza: Architekci i budowniczowie w Polsce. Warszawa: Budownictwo i Architektura, 1954, s. 163.
  15. Tadeusz Stefan Jaroszewski: Kościół św. Aleksandra... s. 8.
  16. Tadeusz Stefan Jaroszewski: Kościół św. Aleksandra... s. 8-9.
  17. Tadeusz Stefan Jaroszewski: Kościół św. Aleksandra... s. 37, 39.
  18. Tadeusz Władysław Świątek: Rody warszawskie. Warszawa: Wydawnictwo VEDA, 2007, s. 293, 300. ISBN 83-60205-06-X.
  19. Michał Krasuski: Warszawskie dziedzictwo postindustrialne. Warszawa: Fundacja Hereditas, 2011, s. 242. ISBN 978-83-931723-5-1.
  20. 20,0 20,1 Adam Dylewski: Warszawa. Praktyczny przewodnik. Bielsko-Biała: Pascal, 2008, s. 265-268. ISBN 978-83-7513-139-0.
  21. Tadeusz Stefan Jaroszewski: Kościół św. Aleksandra... s. 85.
  22. Marian Gajewski: Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1979, s. 224-225. ISBN 83-06-00089-7.
  23. Marian Gajewski: Urządzenia komunalne... s. 225.
  24. Wojciech Karpieszuk: Spacer po Warszawie szlakiem gejów i lesbijek. warszawa.gazeta.pl, 5.10.2009. [dostęp 2014-01-23].
  25. Historia Szkoły. W: X Liceum Ogółnokształcące im. Królowej Jadwigi w Warszawie [on-line]. xlowaw.x.pl. [dostęp 2014-02-11].
  26. Gimnazjum im. Królowej Jadwigi. warszawa1939.pl. [dostęp 2014-02-11].
  27. Eugeniusz Szwankowski: Ulice i place Warszawy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 229.
  28. Tomasz Szarota: Okupowanej Warszawy dzień powszedni. Warszawa: Wydawnictwo Czytelnik, 2010, s. 374. ISBN 978-83-07-03239-9.
  29. Tadeusz Stefan Jaroszewski: Kościół św. Aleksandra... s. 87, 90.
  30. Marta Leśniakowska: Architektura w Warszawie 1945-1965. Warszawa: Arkada Pracownia Sztuki, 2003, s. 26. ISBN 83-908950-6-4.
  31. Jarosław Zieliński: Realizm socjalistyczny w Warszawie. Urbanistyka i architektura (1949-1956). Warszawa: Fundacja Hereditas, 2009, s. 122-123. ISBN 978-83-927791-3-1.
  32. Andrzej Skalimowski: Dom Partii. Historia gmachu KC PZPR w Warszawie. Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2010, s. 105. ISBN 978-83-7543-170-4.
  33. Stefan Kurowski: Warszawa na tle stolic Europy. Lublin: Redakcja Wydawnictw KUL, 1987, s. 91, 219. ISBN 83-228-0087-8.
  34. Tadeusz Stefan Jaroszewski: Kościół św. Aleksandra... s. 94.
  35. Antoni Stanisław Tomaszewski: Kościoły Warszawy w odbudowie. Warszawa: Rada Archidiecezjalna Odbudowy Kościołów Warszawy, 1956, s. 25.
  36. Tadeusz Stefan Jaroszewski: Kościół św. Aleksandra... s. 99.
  37. Eugeniusz Szwankowski: Ulice i place Warszawy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 229.
  38. Encyklopedia Warszawy. Supplement 1996. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1996, s. 18. ISBN 83-01-12057-6.
  39. Marta Leśniewska: Architektura w Warszawie. Warszawa: Arkada Pracownia Sztuki, 2005, s. 110. ISBN 83-908950-8-0.
  40. Dom Dochodowy. W: Platan Group [on-line]. platangroup.com.pl. [dostęp 2014-01-18].
  41. Wiesław Głębocki: Warszawskie pomniki. Warszawa: Wydawnictwo PTTK „Kraj”, 1990, s. 62. ISBN 83-7005-211-8.
  42. Wiesław Głębocki: Warszawskie pomniki. Wydawnictwo PTTK „Kraj”, 1990, s. 96. ISBN 83-7005-211-8.
  43. Irena Grzesiuk-Olszewska: Warszawska rzeźba pomnikowa. Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2003, s. 158. ISBN 83-88973-59-2.
  44. Warszawskie tramwaje elektryczne 1908–1998. Cz. II. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, 1998, s. 4, 9. ISBN 83-907574-00.
  45. Warszawskie tramwaje elektryczne 1908-1998. Tom II. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, 1998, s. 39, 41. ISBN 83-907574-00.
  46. Warszawskie tramwaje elektryczne 1908-1998. Tom II. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, 1998, s. 39, 41. ISBN 83-907574-00.
  47. Warszawskie tramwaje elektryczne 1908-1998. Tom I. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, 1998, s. 116. ISBN 83-907574-00.
  48. Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1975, s. 697.
  49. Homo Warszawa. Przewodnik kulturalno-historyczny. Warszawa: Abiekt.pl, Otwarte Forum i Lambda Warszawa, 2009, s. 93, 95. ISBN 978-83-926968-1-0.
  50. Grzegorz Sołtysiak: Filmowy przewodnik po Warszawie. Warszawa: Muzeum Powstania Warszawskiego, 2007, s. 160-161. ISBN 978-83-60142-70-7.
  51. Tam gdzie się ludzie nie umawiali. filmpolski.pl. [dostęp 2014-02-03].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 903-904. ISBN 83-01-08836-2.
  • Tadeusz Stefan Jaroszewski: Kościół św. Aleksandra. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1973.
  • Eugeniusz Szwankowski: Ulice i place Warszawy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970.