Karol X Gustaw
 |
Ten artykuł należy dopracować zgodnie z zaleceniami edycyjnymi: poprawić błędy językowe lub stylistyczne (pomoc: powszechne błędy, dla tłumaczy; zalecenia), poprawić styl – powinien mieć encyklopedyczną formę. Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się na stronie dyskusji tego artykułu. Po wyeliminowaniu niedoskonałości prosimy usunąć szablon {{Dopracować}} z kodu tego artykułu. |
 |
Ten artykuł od 2011-03 wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji. Informacje nieweryfikowalne mogą zostać zakwestionowane i usunięte. Aby uczynić artykuł weryfikowalnym, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach. |
| Karol Gustaw Wittelsbach Z bożej łaski król Szwecji, Gotów i Wenedów, wielki książę Finlandii, książę Skanii, Estonii, Inflant, Karelii, Bremy, Verden, Szczecina, Pomorza, Kaszubów i Wenedów, książę Rugii, pan Ingrii, Wismaru, hrabia-palatyn Renu, książę Bawarii, Jülich, Kleve, Bergu. |
|
 |
|
 |
|
| król Szwecji | |
| Okres panowania | od 6 czerwca 1654 do 13 lutego 1660 |
| Poprzednik | Krystyna Waza |
| Następca | Karol XI Wittelsbach |
| książę Palatynatu-Zweibrücken-Kleeburg | |
| Okres panowania | od 18 czerwca 1652 do 13 lutego 1660 |
| Poprzednik | Jan Kazimierz Wittelsbach |
| Następca | Karol XI Wittelsbach |
| Dane biograficzne | |
| Dynastia | Wittelsbachowie |
| Urodzony | 8 listopada 1622 w Nyköping |
| Zmarł | 13 lutego 1660 w Göteborgu |
| Ojciec | Jan Kazimierz Wittelsbach |
| Matka | Katarzyna Waza |
| Żona | |
| Dzieci | |
 Galeria w Wikimedia Commons |
|
Karol X Gustaw Wittelsbach (ur. 8 listopada 1622 w Nyköping, zm. 13 lutego 1660 w Göteborgu) – król Szwecji w latach 1654-1660, książę Zweibrücken-Kleeburg w latach 1652-1660.
Syn księcia Jana Kazimierza Wittelsbacha, księcia Palatynatu Zweibrücken-Kleeburg i Katarzyny, córki króla Szwecji, Karola IX.
Spis treści |
[edytuj] Panowanie
Został naczelnym wodzem armii szwedzkiej w końcowej fazie wojny trzydziestoletniej. W 1648 roku wspólnie z Arvidem Wittenbergiem przeprowadził wielotygodniowy, choć nieskuteczny, atak na Pragę, który znacznie przyśpieszył zawarcie pokoju westfalskiego[1]. Po zakończonej wojnie został generalissiumusem i pozostał naczelnym wodzem armii szwedzkiej. W 1649 roku z inicjatywy szlachty szwedzkiej i królowej Krystyny ogłoszony został następcą tronu i dziedzicznym księciem Szwecji. Na tron wstąpił w 1654 roku, po abdykacji Krystyny, która przeszła na katolicyzm.
Był zwolennikem silnej władzy królewskiej. Kontynuował politykę Gustawa II Adolfa, dążył do przejęcia kontroli nad Morzem Bałtyckim, chciał objąć władzę nad terenami Polski i Danii.
[edytuj] Potop szwedzki
Ówczesny król Polski, Jan II Kazimierz Waza uznawany był w Koronie i na Litwie za sympatyka Austrii i jezuitów. Część polskiej arystokracji, będącej w opozycji wobec Jana Kazimierza, zaproponowała koronę Karolowi X Gustawowi. Roszczenia te stały się impulsem do rozpoczęcia przez Szwecję II wojny północnej, której przebieg na ziemiach polskich znany jest jako „potop szwedzki”. Część szlachty polskiej i litewskiej w wyniku układów w Ujściu i Kiejdanach uznała go królem polskim i suwerenem Litwy.
Samowola wojsk szwedzkich, nieposłuszeństwo i brak szacunku dla Kościoła sprawiły, że przeciw Karolowi zawiązała się partyzantka organizowana przez konfederatów z Tyszowiec. Potęga Karola X wspieranego przez część magnaterii polskiej zaniepokoiła sąsiadów Szwecji i doprowadziła do stworzenia silnej koalicji antyszwedzkiej (Dania, Rosja, opozycja polska, cesarz, Holandia, Brandenburgia), która wygrała wojnę.
W wyniku potopu Jan Kazimierz zrzekł się roszczeń do tronu szwedzkiego, a Rzeczpospolita pretensji do posiadłości szwedzkich w Inflantach. Polska straciła również Prusy Książęce. Szwecja odniosła znaczne korzyści materialne w wyniku grabieży polskiego mienia. W wyniku działań wojennych śmierć poniosła znaczna część polskiej ludności, procentowo o wiele większa, niż w wyniku II wojny światowej. Potop szwedzki tak bardzo Polskę osłabił gospodarczo, militarnie oraz politycznie, że od tego czasu zaczął się katastrofalny w skutkach proces upadku Rzeczypospolitej, zakończony ponad sto lat później rozbiorami.
[edytuj] Atak na Danię
Po opuszczeniu Polski Karol X Gustaw zaatakował od południa Danię. Wojna zakończyła się zawarciem pokoju w Roskilde, w warunkach którego Dania zrzekła się trzeciej części terytorium na rzecz Szwecji, m.in. regionów Skania, Halland i Blekinge i utraciła kontrolę nad głównym wyjściem z Morza Bałtyckiego na Morze Północne oraz dochody z ceł pobieranych od przepływających cieśniną statków. Korona szwedzka zagrabiła Bornholm i norweskie prowincje będące duńskim lennem. W 1658 roku Karol X Gustaw ponownie zaatakował Danię. Negocjacje pokojowe między Szwecją a koalicją nastąpiły dopiero po nagłej śmierci Karola X Gustawa w 1660 r. Na mocy zawartego pokoju Bornholm i norweskie lenna wróciły pod panowanie korony duńskiej.
[edytuj] Zasięg terytorialny Szwecji pod panowaniem Karola X
Za panowania Karola Szwecja osiągnęła największy zasięg terytorialny, obejmując takie państwa i obszary jak: Finlandia, Estonia, Łotwa, Litwa, płn. Brema, Pomorze Wołogoskie, Skania, Blekinge, Haland Bornholm i Trondheim w Norwegii oraz Ingrię (Ingermanland, obecnie okolice Petersburga). W czasie panowania Karola dodatkowo pod okupacją szwedzką znalazły się: zachodnia część Korony Królestwa Polskiego i Wielkie Księstwo Litewskie.
[edytuj] Genealogia
| Prapradziadkowie |
Ludwik II Wittelsbach |
Filip Heski |
Jan Jülich-Kleve-Berg |
cesarz |
Erik Johansson |
Erik Leijonhufvud |
elektor |
Filip Heski |
| Pradziadkowie |
Wolfgang Wittelsbach |
Wilhelm IV Jülich-Klewe-Berg |
król Szwecji |
elektor |
||||
| Dziadkowie |
Jan I Wittelsbach |
król Szwecji |
||||||
| Rodzice |
Jan Kazimierz Wittelsbach (1589-1652) |
|||||||
|
Karol X Gustaw Wittelsbach (1622-1660), król Szwecji |
||||||||
Przypisy
- ↑ Leszek Podhorodecki, Rapier i koncerz, s. 231.
[edytuj] Linki zewnętrzne
| Poprzednik Jan Kazimierz Wittelsbach (Pfalz-Zweibrücken-Kleeburg) |
 |
Książę Palatynatu-Zweibrücken-Kleeburg 1652-1660 |
|
Następca Karol Wittelsbach |
| Poprzednik Krystyna |
 |
Król Szwecji 1654-1660 |
|
Następca Karol XI |
