Garnizon Stargard Szczeciński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Historyczny widok garnizonu Stargard (Staloryt 1850 r.)
Kolegiata Najświętszej Marii Panny Królowej Świata – miejsce uroczystości garnizonowych
Wojsko pruskie w przekroju czasowym XVIII-XX w.

Garnizon Stargard Szczecińskigarnizon w Stargardzie zajmowany kolejno przez jednostki wojskowe Prus, Armii Cesarstwa Niemieckiego, Reichswehry, Wehrmachtu, Armii Czerwonej, Armii Radzieckiej i Wojska Polskiego

Garnizon stargardzki do 1945[edytuj]

Garnizon w XVII w.[edytuj]

Początki stałego garnizonu w Stargardzie sięgają drugiej połowy XVII wieku. W 1676 r. stacjonował szwadron polskich rajtarów będących na służbie elektora brandenburskiego Fryderyka Wilhelma I. Szwadronem dowodził rotmistrz Rybiński[1].

Garnizon w XVIII w.[edytuj]

Garnizon państwa pruskiego[edytuj]

W latach 1716 r. do 1807 r. kwaterował w Stargardzie 22 Pułk Piechoty Pruskiej (22 Infanterie – Regiment Nr. 22), którego dowódcami byli: gen. mjr Adrian Bernd v. Borcke (1716), płk Moritz Princ von Anhalt-Dessau (1741), gen. mjr Balthazar Rudolf von Schenckendorff (1760), gen. mjr Carl Christoph von Ploetz (1768), gen. mjr Friedrich Carl von Schlieben (1776), gen. mjr Carl Friedrich von Klinkoowstrom (1791)[1]. Pułk kwaterując w Stargardzie brał w tym okresie udział m.in. w kampanii wojennej okresu rządów Fryderyka II Wielkiego[2]. W XVIII wieku część Pomorza, w tym Stargard, zostało przyłączone do państwa pruskiego[2].

Garnizon okresu okupacji francuskiej[edytuj]

W latach 18061813, w dobie wojen napoleońskich, Stargard (Stargard auf der Ina) znajdował się pod okupacją francuską. W 1806 r. 22 Pułk Piechoty Pruskiej (ostatni dowódca gen. mjr Franz Otto von Pirch (1796)[1] został rozbity, jego bataliony po walce uległy rozproszeniu. Wyjątek stanowił batalion grenadierów 22 Pułku Piechoty Pruskiej, który ulokował się w twierdzy kołobrzeskiej, gdzie brał udział w obronie Kołobrzegu. Po podpisaniu pokoju w Tylży, kończącej wojnę Napoleona Bonaparte z koalicją prusko – rosyjską, batalion grenadierów 22 Pułku Piechoty Pruskiej zakończył działania obronne w Kołobrzegu[3]. W wyniku reformy państwa pruskiego i jego armii w latach 1807-1808 Stargard został przyporządkowany do II Okręgu Wojskowego z dowództwem w Szczecinie[1]. W 1808 r. na bazie batalionu grenadierów z 22 Pułku Piechoty Pruskiej powstał 9 Pułk Grenadierów[1].

W garnizonie od pierwszych lat XVIII wieku stacjonowały[4]:

  • 22 Pułk Piechoty Pruskiej (22 Infanterie – Regiment Nr. 22)[1]
  • 9 Pułk Grenadierów (Grenadier – Regiment Nr. 9)
Garnizon Stargard 1884-1914
Garnizon Stargard, około 1890/1910 r. Główny koszarowiec 9 Pułku Grenadierów kompleksu czerwone koszary
Garnizon Stargard, około 1890/1914 r. Kompleks czerwone koszary
Garnizon Stargard, około 1910 r.Mały plac ćwiczeń 9 Pułku Grenadierów przy kompleksie czerwone koszary
Garnizon Stargard, 1930 r.Koszary wojskowe (czerwone)

Garnizon Królestwa Prus i Cesarstwa Niemieckiego[edytuj]

W 1820 r. znalazł się w garnizonie stargardzkim II batalion 21 Pomorskiego Pułku Piechoty (21 Infanterie – Regiment (4 Pommersches))[5]. W dniu 19 czerwca 1826 r. garnizon stargardzki i choszczeński wizytował następca tronu, znany jako późniejszy król Fryderyk Wilhelm IV Pruski w czasie inspekcji batalionów pułku. W 1833 r. II batalion 21 pp. opuścił Stargard, zmieniał garnizony, brał udział w działaniach wojennych[5].

Stargard i. P. Orkiestra 9 Kołobrzeskiego Pułku Grenadierów, koniec XIX w.

Od 1864 r. w garnizonie stacjonował sztab 9 Kołobrzeskiego Pułku Grenadierów i trzy jego bataliony[3]. W latach 1881 do 1884 r. w garnizonie wybudowano kompleks koszarowy, który nazywany jest potocznie czerwone koszary[3]. W koszarach tych został zakwaterowany 9 Kołobrzeski Pułk Grenadierów.

W garnizonie w XIX wieku stacjonowały[4]:

  • 22 Pułk Piechoty Pruskiej (22 Infanterie – Regiment Nr. 22)
  • 9 Kołobrzeski Pułk Grenadierów (Colbergsches Grenadier – Regiment Nr. 9)
  • II batalion 21 Pomorski Pułk Piechoty (21 Infanterie – Regiment (4 Pommersches))


W 1908 r. do nazwy 9 Kołobrzeski Pułk Grenadierów dodano księcia Gneisenau i odtąd pułk był o nazwie 9 Kołobrzeski Pułk Grenadierów im. Hrabiego Gneisenau (2 Pomorski) (Colbergsches Grenadier-Regiment Graf Gneisenau (2. Pommersches) Nr. 9)[3]. 1 grudnia 1910 r. garnizon Stargard liczył 1758 wojskowych[3]. 5 sierpnia 1914 r. pułk został zmobilizowany w związku z pierwszą wojną światową i 7 sierpnia został skierowany na front do rejonu koncentracji 1 Armii (gen. Kluck)[6].

Stargard i. P., 1915 r. Żołnierze 9 Pułku Grenadierów
Garnizon Stargard, 1915 r. Żołnierze 9 Kołobrzeskiego Pułku Grenadierów im. Hrabiego Gneisenau (2 Pomorski)

W końcu 1915 r. w kompleksie czerwone koszary został sformowany 211 Rezerwowy Pułk Piechoty pod dowództwem płk v. Rege i wszedł w skład 90 Rezerwowej Brygady Piechoty ( w składzie 45 Rezerwowej Dywizji Piechoty)[7]. Na dzień 1 grudnia 1916 r. stan garnizonu stargardzkiego wynosił 5318 żołnierzy[8].

W garnizonie w XX wieku stacjonowały[4]:

  • 9 Kołobrzeski Pułk Grenadierów im. Hrabiego Gneisenau (2 Pomorski) (niem. Colbergsches Grenadier-Regiment Graf Gneisenau (2. Pommersches) Nr. 9)
  • 211 Rezerwowy Pułk Piechoty w składzie 90 Rezerwowej Brygady Piechoty
  • I Batalion 4 Pułku Piechoty Reichswehry[9]

Garnizon III Rzeszy[edytuj]

Stadtplan Garnizonu Stargard i. Pom. 1941 r.

W latach 30. XX wieku w garnizonie Stargard i. Pom. został wzniesiony kompleks koszarowy tzw. białe koszary z przeznaczeniem dla żołnierzy Wehrmachtu. Budowa tych koszarowców była częścią ogólnoniemieckiej reorganizacji sił zbrojnych, którą podjęto w 1934 r. W koszarowcach w 1938 r. zakwaterowane zostały wydzielone pododdziały 25 zmotoryzowanego pułku piechoty (Infanterie Regiment 25[10]. Garnizon Stargard znajdował się wówczas na terenie II Okręgu Wojskowego Wehrmachtu, którego siedzibą dowództwa był Szczecin.

Garnizon Stargard, 1940 r. Niemiecka mapa Flieggerhorst Stargard/Kluetzow, 1940
Garnizon Stargard, 1940 r.Koszary (białe)

W garnizonie funkcjonowało także lotnisko wojskowe Klützow bei Stargard. Pierwsze zabudowania lotniska zostały wybudowane przez lotnictwo niemieckie w latach 1925-1927. Do wybuchu II wojny światowej na lotnisku stacjonował 21. Dywizjon Bliskiego Rozpoznania (21. Heeres Gruppe) Luftwaffe. W okresie II wojny światowej Niemcy rozbudowywali garnizon, wykorzystując do tego celu robotników przymusowych oraz jeńców wojennych. Od 1944 r. na lotnisku stacjonowały samoloty o napędzie rakietowym. Głównym zadaniem jednostki była obrona przed lotnictwem alianckim zakładów w Policach. Po zajęciu przez Armię Czerwoną, lotnisko zostało w szybkim czasie przywrócone do stanu użyteczności bojowej. Do zakończenia wojny z lotniska korzystały samoloty sowieckie[11].

W garnizonie w latach 30. XX wieku i w latach 40. XX wieku stacjonowały:

  • 25 pułk piechoty (zmot.) (Infanterie-Regiment (mot.) 25) w składzie 2 Dywizji Piechoty
  • 25 Pułk Grenadierów Pancernych (niem. 25. Panzer-Grenadier-Regiment)
  • 21 Dywizjon Bliskiego Rozpoznania Luftwaffe (niem. 21. Heeres Gruppe)
    • samoloty rozpoznawcze Henschel Hs-126[11]
  • II Dywizjon 400 Pułku Myśliwskiego (niem. II Gruppe Jagdgeschwader 400) — dowódca kpt. Rudolf Opitz
    • samoloty o napędzie rakietowym: Messerschmitt Me-163B „Komet” z II/JG 400[11]

W 1937 r. powstała 207 Dywizja Piechoty i była w tzw. II rzucie[12]. Miała zadanie obrony granicy z Polską, podlegała Landwehr-Kommandeur w Stargardzie i. Pom. (w Niemczech hitlerowskich w jednostkach Landwehry służyli rezerwiści podlegający obowiązkowi służby w wieku 35-45 lat). W sierpniu 1939 r. została z garnizonu Stargard przegrupowana w okolice Czarnej Dąbrówki koło Bytowa. W dniach 25-26 sierpnia 1939 r. przeorganizowana została w 3. fali mobilizacyjnej II Okręgu Wojskowego i była tzw. jednostką ruchomą. Po dwudniowej mobilizacji stała się typową dywizją bojową. Miejscem stacjonowania jej struktur organizacyjnych od 1937 r. obok Stargardu były miejscowości Wałcz i Szczecinek[13].

W garnizonie Stargard i. Pom. do 26 sierpnia doraźnie kwaterowały wydzielone oddziały 207 dywizji:

  • 207 Dywizja Piechoty (III Rzesza) — dowódca generał major (Generalleutnant) Carl von Tiedemann (26 sierpnia 1939 do 1 marca 1941 r.)
    • 322 Pułk Piechoty (Infanterie-Regiment 322) — d-ca mjr von Kröcher
    • 368 Pułk Piechoty (Infanterie-Regiment 368) — gen. mjr von Oesterreich
    • 374 Pułk Piechoty (Infanterie-Regiment 374) — d-ca płk Klemm
    • 207 Pułk Artylerii (Artillerie-Regiment 207) — d-ca ppłk Wilhelm Metger
    • 207 Batalion Pionierów (Pionier-Bataillon 207)
    • 207 Dywizjon Przeciwpancerny (Panzerabwehr-Abteilung 207)
    • 207 Dywizjon rozpoznawczy
    • 207 Oddział Łączności

Garnizon III Rzeszy do 4 marca 1945[edytuj]

Od początku lutego 1945 r. doraźnie kwaterowały, przemieszczały się i walczyły w ramach zaczepnej operacji sonnenwende[14][15][16]:

Dowódca 10 Dywizji „Frundsberg” SS Gruppenführer Heinz Harmel wśród żołnierzy, luty 1945
Wehrmacht w garnizonie Stargard w latach 30. XX wieku i w latach 40. XX wieku
Białe koszary w 1940 r. Garnizonu Stargard
Białe koszary w 1940 r. Garnizonu Stargard
Białe koszary w 1940 r. Garnizonu Stargard
Czerwone koszary, około 1940 r. Garnizon Stargard


Garnizon Armii Czerwonej/Radzieckiej 1945-1946[edytuj]

Garnizon Starogród 1945
Garnizon Starogród marzec 1945 r. Na zdjęciu żołnierze radzieccy na Breitestrasse (obecnie ul. Złotników). W tym mieście funkcjonują kompleksy wojskowe „Czerwone koszary” i „Białe koszary”
Starogród 1945 (Stargard). Na zdjęciu dawna Bahnhofstrasse widziana od strony pl. Wolności w 1945 (obecnie ul. Wyszyńskiego). W tym mieście funkcjonują kompleksy wojskowe „Czerwone koszary” i „Białe koszary”
Starogród (Stargard) 19.03.1945 r. Radziecki czołg IS-2 na ul. Chrobrego, przy istniejących do dziś zabudowaniach. W tym mieście funkcjonują kompleksy wojskowe „Czerwone koszary” i „Białe koszary”

W trakcie zaczepnej operacji sonnenwende przez miasto przemieszczały się wycofujące jednostki Wehrmachtu i nacierajace Armii Czerwonej[17][14][15]. 20/21 lutego 1945 r. lotnictwo radzieckiej 16 Armii Lotniczej dokonały najsilniejszego nalotu na garnizon Stargard. 5 marca 1945 r. do garnizonu wkroczyły oddziały 61. Armii gen. Pawła Biełowa i 2. Armii Pancernej Gwardii gen. Siemiona Bogdanowa ze składu I. Frontu Białoruskiego[18][19], a po nich wkraczały jednostki Smierszu[20] oraz formacje NKWD, w tym 63 Dywizja Strzelecka Wojsk Wewnętrznych NKWD, które wydzielonymi pododdziałami doraźnie kwaterowały w białych koszarach i w czerwonych koszarach z zadaniem zabezpieczenia tyłów armii czynnej. W praktyce oznaczało to zwalczanie wszelkich rzeczywistych i domniemanych „wrogich elementów”[21].

Jednostki Armii Czerwonej/Armii Radzieckiej[20][22]:

  • Radziecka Komendantura Wojenna — (5 marzec-23 marzec 1945)
    • Komendant Wojenny Miasta
  • 63 Dywizja Strzelecka Wojsk Wewnętrznych NKWD — (doraźnie od marca 1945)
  • 46 Dywizja Wojsk Konwojowych NKWD — (doraźnie od marca 1945 r. w zakresie nadzoru nad niemieckim obozem jeńców wojennych nr 66 w Stargardzie)[20]
  • 2 batalion strzelców (striełkowyj batalion) w składzie 218 pułku pogranicznego NKWD (stacjonujący w Szczecinie) — (doraźnie od marca 1945 r.)
  • 3 strażnica rezerwowa w składzie 87 Osowieckiego pułku pogranicznego NKWD — (doraźnie od marca 1945 r.)
 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Kluczewo – garnizon radziecki 1945-1992[edytuj]

Garnizon Kluczewo
Garnizon Radziecki, 1992 r. Suchoj Su-27 ze 159 pułku, odlot do Rosji
Wizyta dowódcy 38 dr OP w Kluczewie, 1984 r.
Hangary poradzieckie w Kluczewie, w tym tzw. „łubina” czyli jeden ze schrono – hangarów typu AU-11 dla samolotów MiG-21 i schrono – hangar typu AU-16/2 w Kluczewie dla samolotu Su-27, 2016 r.
Zdewastowany poradziecki dwupiętrowy blok mieszkalny w Słotnicy, byłego garnizonu radzieckiego w Kluczewie, 2016 r.
Zdewastowane poradzieckie budynki mieszkalne w byłej wiosce Słotnicy garnizonu Kluczewo, 2016 r.
Infrastruktura lotniska Kluczewo
Podwójny schron typu Granit dla pocisków rakietowych klasy z-z., 2005 r.
Lotnisko garnizonu radzieckiego w Kluczewie, kompleksy schronohangarów
Zdewastowana Wieża Kontroli Lotów byłego radzieckiego lotniska w Kluczewie
Zdjęcie z 'lotu ptaka' lotniska Kluczewo, 2007 r.
Zdewastony poradziecki czteropiętrowy blok mieszkalny w Słotnicy w byłym garnizonie Kluczewo, 2016 r.
Tablica schemat na byłym lotnisku w Kluczewie, 1992 r.
Ogrodzenie lotniska w byłym garnizonie Kluczewie, 1993 r.
Obelisk w hołdzie poległym żołnierzom Armii Radzieckiej w Stargardzie-Kluczewie, 2016 r.
Schrono – hangar typu AU-16/2 dla samolotu Su-27, w byłym garnizonie Kluczewie, 2016 r.

Po wojnie niemieckie lotnisko[23] zostało przejęte przez Armię Czerwoną. Powstała tutaj radziecka baza wojskowa i była jedną z największych w zachodniej Polsce. Do 1952 r. na lotnisku Kluczewo stacjonowały różne pułki lotnicze. W tym czasie lotnisko nie było rozbudowywane. Nie budowano żadnych nowych budynków. Większość żołnierzy mieszkała w namiotach, stołowali się w kuchniach polowych. Jednostki te nie szkoliły się, skupiając się jedynie na obronie obiektów lotniska.

W 1952 r. na lotnisko Kluczewo został przebazowany 159 PLM, który ( z przerwą 1961 r. – 1964 r. ) stacjonował tu do 1992 r. Nastąpiła tego samego roku rozbudowa lotniska. Wioski Burzykowo i Słotnica zostały przejęte przez Armię Radziecką, a jego polscy mieszkańcy przesiedleni zostali do innych wsi[24]. Teren garnizonu był skupiony w kilku kompleksach i obiektach znajdujących się w: Kluczewie, Burzykowie i Słotnicy oraz teren wydzielony na południe od Burzykowa, w okolicy wsi Dębica (pow. pyrzycki). Płaszczyzna lotniskowa umiejscowiona była w trójkącie pomiędzy wspomnianymi trzema miejscowościami. Teren lotniska obejmował 609 ha, na którym było 39 hangarów lotniczych. Na terenie lotniska znajdowały się między innymi: główna DS lotniska operacyjnego, zapasowa DS, DK lotniska operacyjnego, PSS-y, trawiasty pas lotniska operacyjnego, baza paliwowa i składy smarów w Burzykowie, rurociąg paliwowy, dwie bocznice kolejowe, ruchoma baza remontowo-techniczna, magazyny, przepompownie, nalewaki, stacje tankowania, podziemne zbiorniki, cztery poniemieckie hangary remontowe, z których jeden wykorzystywano, po przebudowie, jako salę estradowo-kinową, klub żołnierski i bibliotekę garnizonową oraz zaplecze mieszkaniowe (głównie bloki mieszkalne z wielkiej płyty typu „Leningrad” zlokalizowane w 4 osiedlach) dla kadry zawodowej i jej rodzin, pracowników cywilnych i koszarowe dla żołnierzy służby zasadniczej[25]. Na terenie lotniska powstały także budynki radarowe i naprowadzania samolotów. Powstał także ośrodek wypoczynkowy nad jeziorem Miedwie nazywany Słotnica[26] oraz ośrodek wczasowy w miejscowości Stoki administrowany przez garnizon w Kluczewie. Przez większą część czasu stacjonował w garnizonie radzieckim 159 Gwardyjski Noworosyjski Pułk Lotnictwa Myśliwskiego, 239. Baranowickiej Dywizji Lotnictwa Myśliwskiego (239. DLM) ze składu 4. Armii Lotniczej (4. AL) Północnej Grupy Wojsk Armii Radzieckiej (PGW AR).

159 pułk do 1987 r. miał na wyposażeniu samoloty MiG-21 różnych typów. Po 1987 r. pułk wyposażono w nowoczesne Su 27. Pułk składał się z 4 eskadr lotniczych wyposażonych w ok. 40 samolotów. Ostatnim dowódcą tego pułku był płk pil. Mikołaj Michajłow[27], natomiast dowódcą 239. DLM był gen. mjr Gienadij Torbow. W okresie użytkowania lotniska przez wojska radzieckie przebywało tam łącznie około 5000 osób, tj. wojskowych i ich rodzin oraz administracją cywilną[23].

13 października 1992 r. lotnisko opuściły ostatnie pododdziały jednostki Federacji Rosyjskiej, a teren został przekazany polskiej administracji. W rok później teren zajmowany przez żołnierzy radziecki przyłączono do garnizonu Stargard[28]. Wojsko Polskie (wydzielone pododdziały z 9pz i z 41pz ze składu 12 Dywizji Zmechanizowanej) zabezpieczyło teren i przystąpiło do oczyszczenia z ewentualnych niewybuchów. Po czasie okazało się, że wojsko nie będzie zainteresowane wykorzystywaniem lotniska i zostało ono wycofane z terenu bazy, teren zabezpieczyła administracja ze Stargardu.

Na wydzielonym terenie w granicach byłego garnizonu radzieckiego powstało nowe osiedle mieszkaniowe "Kluczewo – Lotnisko" (ok. 3 tys. osób), z pełną infrastrukturą komunalną. Dawne wsie Burzykowo i Słotnica po opuszczeniu przez Rosjan nie zostały zasiedlone i zabudowa ich na przestrzeni lat uległa stopniowej dewastacji, z kolei rozległe grunty orne na terenie byłego garnizonu zostały wydzierżawione pod uprawę.

Obecnie na terenie byłego radzieckiego lotniska Kluczewo prowadzi działalność Regionalny Stargardzki Park Wysokich Technologii. Na obszarze dawnego lotniska znajduje się fabryka opon Bridgestone, zakład Cargotec i firma Hydroline.

Jednostki wojskowe Północnej Grupy Wojsk Armii Radzieckiej:

Garnizon Kluczewo, 1985 r. Żołnierze 347 batalionu łączności
  • Dowództwo 239 Baranowickiej Dywizji Lotnictwa Myśliwskiego
    • 159 Gwardyjski Noworosyjski Pułk Lotnictwa Myśliwskiego[29]
    • 347 Samodzielny Batalion Łączności[30]
    • 362 Samodzielny Batalion Łączności[30]
    • Samodzielny Batalion Zautomatyzowanego Systemu Dowodzenia Lotami[30]
    • Samodzielny Batalion Technicznego Zabezpieczenia Lotniska[30]
    • Ruchoma Samochodowa Baza Remontowo-Techniczna[30]
    • Ruchoma Baza Remontowo Naprawcza[30]
  • batalion zabezpieczenia radiotechnicznego z 94 Pułku Radiotechnicznego[31]
  • dywizjon rakiet plot z 89 Samodzielnego Pułku Artylerii[31]
 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Garnizon Wojska Polskiego po 1945[edytuj]

Początku polskiego garnizonu należy doszukiwać się wraz z wejściem do Stargardu in Pommern (Stargard na Pomorzu) (Starogrodu) 28 maja 1945 dowództwa 12 Dywizji Piechoty[32]. W czasie II wojny światowej kompleksy koszarowe, mimo że były stricte wojskowe, nie poniosły większych strat. Garnizon dysponował kilkoma obiektami koszarowymi o dobrym poziomie technicznym. Do większych należy zaliczyć: kompleks przy ul. Grenadierów (obecnie ul. 11 Listopada) tzw. czerwone koszary oraz kompleks koszarowy przy ul. Żukowa (obecnie Aleja Żołnierza) tzw. białe koszary.

Jednostki Wojska Polskiego:

Czerwone koszary[edytuj]

Garnizon Stargard. Widok na kompleks Czerwone koszary
Garnizon Stargard, 2009 r. Kompleks Czerwone koszary
  • 13 Specjalny Pułk Bezpieczeństwa (sformowany w czerwcu 1945 na bazie 11 Pułku Piechoty 4 DP, krótko potem przeniesiony do Szczecina, jesienią 1945 rozformowany)[33]
  • 17 Dywizjon Artylerii Przeciwpancernej 14 DP — (1949-1957)
  • 19 Kompania Rozpoznawcza — (1950-1954)
  • 20 Samodzielny Pułk Czołgów — (1951-1967)
  • 17 Okręgowy Ruchomy Warsztat Naprawy Czołgów (JW 2185)[34] — (1951- ?)
  • Podoficerska Szkoła Specjalistów Remontowych Wojsk Pancernych Nr 4 (JW 2185)[35] — (1951- ?)
  • Szkoła Młodszych Specjalistów Wojsk Pancernych Nr 4 (JW 2185)[36] — (1951- ?)
  • 6 Samodzielna Kompania Ewakuacyjna (JW 2204)[37] — (1951-?)
  • 73 Batalion Saperów przekształcony w 7 Warszawski Batalion Saperów — (1951-1988)
  • 132 Pułk Artylerii Lekkiej 14 DP — (1953-1955)
  • 14 Dywizyjny Punkt Zaopatrzenia 14 DP — (1956-1957)
Garnizon Stargard, 2009 r. Kompleks Czerwone koszary

Białe koszary[edytuj]

Garnizon Stargard, 2009 r. Kompleks Białe koszary
Garnizon Stargard, 2012 r. W tym budynku kompleksu białe koszary kwaterował 45bm i 12bm (obecnie WSPL SP ZOZ)

Miedwie (Kobylanka)[edytuj]

Miedwie (Kobylanka)
W tych koszarach stacjonował 12 bzaop Garnizonu Stargard
Kobylanka – tu stacjonował 38 dr OP Garnizonu Stargard
W tych koszarach stacjonowały jednostki radiotechniczne Garnizonu Stargard

Witkowo Pierwsze[edytuj]

  • 27 Batalion Radiotechniczny (JW 3461) — (1974–1998)
  • Ośrodek Wykrywania i Kontroli (27 OWiK) i przydzielony do 28 brt m. Gryfice — (1998-2002)
  • Kompania radiotechniczna (101 krt) — (2002-2007)
Garnizon Stargard do 1945
Garnizon Stargard, 1914-1918 r. Szpital Garnizonowy (Garnison-Lazarett)
Były budynek Dowództwa Podokręgu i Garnizonu z 1914 r., obecnie budynek mieszkalny przy pl. Świętego Ducha
Były budynek niemieckich magazynów wojskowych (depotu) z 1914 r., obecnie sklep meblowy
Były budynek Bractwa Kurkowego, zamieniony w 1914 r. na Lazaret garnizonu Stargard, obecnie prywatny obiekt w parku Panorama
Stalag II D Stargard, istniejący w latach 1939-1945 w Garnizonie Stargard

Inne budynki, obiekty do 1945[edytuj]

  • Dowództwo Podokręgu i Garnizonu (Bezirkskommando Stargard)[3], (obecnie jest to budynek mieszkalny przy pl. Ducha Świętego)
  • Punkt Rekrutacyjny (der Ersatz – Kommision der Aushebungsbezirke)[3], (obecnie jest tu budynek mieszkalny przy pl. Ducha Świętego)
  • Magazyny wojskowe depot (obecnie w budynkach tych mieści się sklep meblowy przy ul. Warszawskiej)[43]
  • Landwehr-Kommandeur (dowódcą od 1937 r. był Generalleutnant Karl von Tiedeman) (obecnie jest tu budynek mieszkalny przy pl. Ducha Świętego)
  • Szpital Garnizonowy[43], (wzniesiony w 1829 r. przy ulicy Friedrchistrasse 29 jako szpital garnizonowy stargardzkiego garnizonu, nosił nazwy Garnison Lazarett (1907) i Standort Lazarett (1923), w 1911 r. naczelnym lekarzem lazaretu był dr Stoldt, w 1917 dr Arbeit, w 1925 dr Wedekind, po 1945 roku pełnił rolę komendy Milicji Obywatelskiej, a następnie Policji), (obecnie w tym miejscu jest nowy budynek Policji przy ul. Warszawskiej 29)
  • Obóz jeniecki Stalag II D (obóz został założony na militarnym terenie treningowym we wrześniu 1939 r. przy Schamhorststr., obecnie Al. Żołnierza)[8]
  • Cmentarz wojenny (Russenfriedhof, wzniesiony w 1914 r.) pochodzący z I wojny światowej ( obecnie jest to Cmentarz Międzynarodowy przy ul. Reymonta)[44]
  • Kasyno wojskowe (było przy placu Bluchera 2, obecnie okolice placu św. Ducha – nieistniejący już budynek)[43]
Byłe niemieckie kasyno oficerskie z przed 1939 r., obecnie Dom Kultury Kolejarza
  • Kasyno oficerskie (budynek wzniesiony w 1886 r. jako dom niemieckiego fabrykanta, w 1934 r. przejęty został przez armię niemiecką i przeznaczony na kasyno oficerskie, trwało to do 1945 r., 26 maja 1945 r. Marszałek Polski Michał Rola-Żymierski swoim dekretem przekazał kolejarzom z rąk wojska budynek mieszczący się przy ulicy Szczecińskiej, obecnie jest pod nazwą Domu Kultury Kolejarza przy ul. Szczecińskiej 17)[45]
  • Rezerwowy Lazaret (Schuzenchus) w budynku Bractwa Strzeleckiego, (w obecnym parku Panorama)[7]
  • Królewski Rezerwowy Lazaret (Koeniglsches Reservelazarett Jobstschule) (w szkole przy obecnej ul. B. Limanowskiego)[7]
  • Lazaret (Kónigin Luise Schule) (obecnie Zespół Szkół nr 1 w parku 3 Maja)[7]
  • Pralnia wojskowa przy ul. Portowej[43] (już nie istnieje)
  • Związek byłych żołnierzy 9 Pułku Grenadierów im. Hrabiego Gneisenau (2 Pomorski) był przy Breitestrasse 33 (obecnie ul. Wojska Polskiego 33[46]

Inne budynki, obiekty po 1945[edytuj]

Garnizon Stargard po 1945
Garnizon Stargard, 2016 r. Były Klub Garnizonowy (1952), obecnie Klub Wojskowy 12BZ
Garnizon Stargard, 2008 r. Budynek WKU w Stargardzie
  • 3 Oddział Ochrony Pogranicza
  • Wojskowa Komenda Odcinka i Stacji Kolejowej → Wojskowa Komenda Odcinka Kolejowo-Drogowego → Wojskowa Komenda Odcinka Kolejowego → 25 Wojskowa Komenda Kolejowa — ul. Dworcowa Stargard (1952-1994)
  • Rejonowa Komenda Uzupełnień → Wojskowa Komenda Rejonowa → Powiatowy Sztab Wojskowy → Wojskowa Komenda Uzupełnień w Stargardzie Szczecińskim – ul. 11 Listopada 3a (1947- )
  • Kasyno Garnizonowe (oficerskie) nr 302 (powstało w latach 70., już nie istnieje, obecnie w tym budynku jest kawiarnia) — ul. Aleja Żołnierza 25
  • Internat Garnizonowy nr 6 (Huzar) (wzniesiony w 1973 r., obecnie podporządkowany jest pod WAM w Szczecinie) — Osiedle G. Hallera 11
  • Wojskowa Administracja Koszar (obejmowała jednostki garnizonu, w 2011 r. rozformowana, a zadania związane z technicznym utrzymaniem nieruchomości w garnizonie przejęła komórka wewnętrzna 15 Wojskowego Oddziału Gospodarczego w Szczecinie) — obecnie w tym budynku jest Wojskowa Komenda Uzupełnień w Stargardzie Szczecińskim przy ul. 11 Listopada 3a
  • Klub Garnizonowy (budynek wzniesiony w 1933 r., od 1935 r. podporządkowany pod Stadtisches Hallen und Sonnenbad (Ośrodek Przygotowań Olimpijskich), w 1952 r. przekazany dla wojska z przeznaczeniem na KG[47], Kierownicy: Wacław Trociński 1952-1960, Wilhelm Macura 1960-1965, mjr Tadeusz Terlecki 1965-1974, ppłk Jerzy Żak 1974-1992, mjr Augustyn Maćkowiak 1992-1998, mjr Sławomir Młyński 1998-2004, ppłk rez. Augustyn Maćkowiak 2004-2016, obecnie Klub Wojskowy 12BZ) — ul. 11 Listopada 22
Garnizonowy Ośrodek Szkolenia
Garnizonowy Ośrodek Szkolenia, 2015 r. 3 batalion piechoty zmotoryzowanej podczas szkolenia
  • Garnizonowe Przedszkole Wojskowe nr 107 (dyrektor Celina Jadacka, zlikwidowane w 2002 r.)[48] — obecnie w tym budynku jest biblioteka Klubu Wojskowego 12 BZ na os. Zachód A3
  • Garnizonowa Administracja Mieszkań (już nie istnieje) — obecnie budynek Zespołu Zarządców Nieruchomości Wspólnoty Mieszkaniowej ul. Mieszczańska 3
  • Węzeł Łączności[49] (został utworzony w 1950 r., już nie istnieje) — ul. Aleja Żołnierza 37
  • Garnizonowy Węzeł Łączności[50] (został utworzony w 2003 r. z centralą DGT 3450 Millenium z siecią LAN, obecnie funkcjonuje Węzeł Łączności) — ul. Aleja Żołnierza 37
  • Garnizonowy Ośrodek Mobilizacyjny (już nie istnieje) — ul. Aleja Żołnierza 37
  • Garnizonowy Ośrodek Szkolenia — Aleja Żołnierza 37
  • Strzelnica Garnizonowa — Aleja Żołnierza 37
Obiekty związane z garnizonem stargardzkim
Internat Garnizonowy nr 6 na Osiedlu G. Hallera 11
WKU w Stargardzie – ul. 11 Listopada 3a
Byłe kasyno wojskowe garnizonu Stargard z lat 70. – Aleja Żołnierza 25
Grupa Zabezpieczenia Sekcja Obsługi Infrastruktury 15 WOG – ul. 11 Listopada 3
Byłe Garnizonowe Przedszkole nr 107, obecnie biblioteka Klubu Wojskowego 12BZ


Pomniki, tablice upamiętniające związane z garnizonem stargardzkim[edytuj]

Pomnik jeńców zmarłych w Stalagu II D
Tablica upamietniająca poległych saperów w walkach o wyzwolenie Garnizonu Stargard
Pomnik ofiar obozu Stalag-II-D przy – Zakładzie Karnym
Tablica upamiętniająca żołnierzy 6BKPanc w kompleksie Białe koszary
Pomnik poległych żołnierzy 9 pułku piechoty – Plac Słoneczny w Stargardzie
Pamiątka upamiętniająca 6BKPanc. – Białe koszary


Pamiątka upamiętniająca żołnierzy 9 pułku – Białe koszary
Pomnik czołg T-72 upamiętniający żołnierzy i pracowników 6BKPanc. – Białe koszary
Tablica pamiątkowa upamiętniająca kawalerzystów konnych i pancernych – Białe koszary
Pomnik poległych saperów z 12DP – Stary Cmentarz Komunalny w Stargardzie
Obelisk w hołdzie poległym żołnierzom Armii Radzieckiej w Stargardzie-Kluczewie


Odznaki pamiątkowe związane z garnizonem stargardzkim[edytuj]

Odznaka pamiątkowa 9pz
Odznaka pamiątkowa GWŁ
Odznaka pamiątkowa 45 bm
Żołnierska odznaka pamiątkowa 45bm
Odznaka pamiątkowa 6 BKPanc
Odznaka pamiątkowa 30 PAM
Odznaka pamiątkowa 2brSR
Odznaka pamiątkowa 2bsap z 12BZ
Odznaka pamiątkowa BWDWKP-W-OP
Odznaka pamiątkowa 2bpzmot z 12BZ
 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Garnizon stargardzki po 1989[edytuj]

Dyslokacja SZ RP w 1990 roku
Garnizon Stargard, 2009 r.. Pododdziały 12 BZ w białych koszarach
Garnizony SZ RP w 2012
Garnizon Stargard, 2009 r. Placówka Żandarmerii Wojskowej
Garnizon Stargard, 2014 r. Brygada Wsparcia Dowodzenia Wielonarodowego Korpusu Północno-Wschodniego
Garnizon Stargard, 2016 r. Główny budynek Czerwonych koszar

Na początku 1990 r., podczas uzgodnień z dowództwem Zjednoczonych Sił Zbrojnych Układu Warszawskiego usankcjonowano zmiany, jakie zaszły w składzie Sił Zbrojnych PRL. W garnizonie w tym okresie nastąpiły zmiany organizacyjne.

W 1990 r. został rozformowany 24 Drezdeński Pułk Czołgów Średnich, który w kompleksie czerwonych koszar stacjonował od 1967 r. W 1994 r. został sformowany w kompleksie czerwonych koszar 30 Pułk Artylerii Mieszanej (30 pam) na bazie 37 Pułku Artylerii i 107 Dywizjonu Artylerii Przeciwpancernej. Wchodził w skład 2 Pomorskiej Dywizji Zmechanizowanej, rozformowany w 1998 r.

W 1995 r. w związku z procesem przejścia na strukturę brygadową[51]został przeformowany 9 Pułk Zmechanizowany na 6 Brygadę Pancerną, a następnie na 6 Brygadę Kawalerii Pancernej, która 30 czerwca 2007 została zlikwidowana, a jej obiekty w kompleksie białe koszary zostały przejęte przez 12 Brygadę Zmechanizowaną i Brygadę Wsparcia Dowodzenia Wielonarodowego Korpusu Północno-Wschodniego.

W 2000 r., stacjonujący na Miedwiu, rozformowany został 38 Dywizjon Ogniowy OPK będący w strukturze 26 Brygady Rakietowej OPK, a w 2007 r. została rozformowana kompania radiotechniczna (101 krt) stacjonująca w Witkowie Pierwszym.

31 grudnia 2010 r. została rozformowana 12 Kompania Chemiczna stacjonująca w kompleksie czerwone koszary, będąca w składzie 12 Szczecińskiej Dywizji Zmechanizowanej im. Bolesława Krzywoustego.

31 sierpnia 2012 r. Wojskowa Administracja Koszar zakończyła swoją działalność, której zadania przejeła Grupa Zabezpieczenia, Sekcja Obsługi Infrastruktury 15 Wojskowego Oddziału Gospodarczego.

Od 2013 r. dowódca garnizonu Stargard Szczeciński objął swoją właściwością miasto Stargard Szczeciński, powiat stargardzki, powiat pyrzycki, powiat myśliborski[52].

W IV kwartale 2013 r., w związku z wprowadzeniem nowego modelu systemu kierowania i dowodzenia Siłami Zbrojnymi Rzeczypospolitej Polskiej, dokonano zmian w podporządkowaniu między innymi jednostek i instytucji garnizonu Stargard Szczeciński. Zmiany weszły w życie z dniem 1 stycznia 2014 roku[53].

Z dniem 1 stycznia 2014 r. Minister Obrony Narodowej upoważnił Dowódcę Generalnego Rodzajów Sił Zbrojnych do powierzania żołnierzom zawodowym między innymi funkcji dowódcy garnizonu Stargard Szczeciński oraz zwalniania z tej funkcji[54].

Z dniem 1 stycznia 2016 r. garnizon przyjął nazwę Garnizon Stargard[55]. Dowódcą garnizonu Stargard[56][57] (tuż po wojnie Starogród[58][59], w latach 1950–2015 Stargard Szczeciński[60]) jest dowódca Brygady Wsparcia Dowodzenia Wielonarodowego Korpusu Północno-Wschodniego.

Jednostki i instytucje wojskowe w 2015 r.:

Żołnierze garnizonu[edytuj]

Dowódcy garnizonu po 1945[edytuj]

  • gen. bryg. Wiktor Lemantowicz (ACz) — (od 1 czerwca do 30 września 1945)
  • ppłk Kazimierz Sikorski — (1945)
  • ppłk Jan Kaniwiec — (był I 1946)
  • płk Włodzimierz Biełasz[61] — (był XI 1946)
  • ppłk Aleksander Mac[62] — (1947-1950)
  • mjr Aleksander Serafin — (1956)
  • mjr/ppłk Ryszard Drabb — (1956-maj 1962)
  • ppłk Tadeusz Szpakowski — (1962-1965)
  • ppłk/płk Jan Jania — (1965-1975)
  • ppłk dypl. Bolesław Bryś — (1975-1976)
  • ppłk dypl. Zbigniew Zalewski — (1976-1978)
  • ppłk dypl. Aleksander Topczak — (1978-1981)
  • ppłk dypl. Oleg Kruszelnicki — (1981-1987)
  • płk dypl. Tadeusz Awsiuk — (1987-1991)
  • mjr dypl. Piotr Szkurłat — (1991-1993)
  • mjr dypl. Kazimierz Adamski — (1993-1994)
  • płk dypl. Piotr Pcionek — (1994-1999)
  • płk dypl. Paweł Lamla — (1999-2001)
  • płk dypl. Piotr Bucior — (2001-12.2001)
  • ppłk dypl. Dariusz Górniak — ( p.o. od 12.2001-2002)[63]
  • płk dypl. Marian Kołaciński — (p.o. 2002-2003)
  • płk dypl. Piotr Bucior — (2003-2004)
  • płk dypl. Krzysztof Łoniewski — (p.o. 01.2004-09.07.2004)[64]
  • płk dypl. Marek Tomaszycki — (2004-2005)
  • ppłk dypl. Dariusz Górniak — ( p.o. 2005-2005)
  • ppłk Adam Kalczyński — (p.o. 2005-2005)[65]
  • płk dypl. Ryszard Buchowski — (2005-2007)
  • płk Ryszard Więcławski — (2007-2008)
  • płk Jacek Rolak — (1 II – 31 VIII 2008)
  • płk Jarosław Mika — (2008-2011)
  • płk dypl. Wojciech Kucharski — (2011-2012)
  • płk Krzysztof Król — (od 2012-2016)[66]
  • płk Jacek Rolak — (05.02.2016- )[67]
Dowódca garnizonu ppłk/gen. Zbigniew Zalewski (1976-1978)
Dowódca garnizonu mjr dypl. Oleg Kruszelnicki (1981-1987)
Dowódca garnizonu płk Tadeusz Awsiuk (pierwszy z lewej) (1987-1991)
Dowódca garnizonu mjr Piotr Szkurłat (po lewej) (1991-1993)
D-ca garnizonu ppłk Piotr Pcionek (1994-1999)


Dowódca garnizonu płk/gen. Paweł Lamla (1999-2001)
Dowódca garnizonu płk Piotr Bucior (2003)
Dowódca garnizonu ppłk Adam Kalczyński (2005)
Dowódca garnizonu płk dypl. Ryszard Buchowski (2005-2007)
D-ca garnizonu płk/gen. Krzysztof Król (2012-2016)


Oficerowie
Gen. dyw. Zbigniew Ohanowicz.JPG
Garnizon Stargard Szczeciński. Dowódca 2 batalionu saperów w 12 Dywizji Zmechanizowanej

Oficerowie garnizonu[edytuj]

Z garnizonem Stargard byli związani między innymi oficerowie:

Generałowie garnizonu[edytuj]

Z garnizonem stargardzkim byli związani między innym generałowie:

gen. Mieczysław Gocuł, jeszcze jako generał broni
gen. broni Henryk Szumski
gen. broni Zdzisław Goral
gen. broni. Marek Tomaszycki
gen. dyw. Jarosław Mika
gen. bryg. Dariusz Górniak


 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Wojskowi związani z garnizonem[edytuj]

Z garnizonem stargardzkim w okresie XVIII-XIX-XX-XXI w. byli związani między innym wojskowi:

Dowódca 9 Kołobrzeskiego Pułku Grenadierów August Neidhardt v. Gneisenau[3]Czerwone koszary
Dowódca 9 Kołobrzeskiego Pułku Grenadierów Helmuth Karl Bernhard von Moltke[3]Czerwone koszary
Dowódca 12DP gen. bryg. Wiktor Lemantowicz[b]Białe koszary
Kpt. Zbigniew Ohanowicz, d-ca batalionu szkolnego w 43 pp z 12DP – Białe koszary
Dowódca batalionu czołgów kpt./gen. Zdzisław GłuszczykBiałe koszary


 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Osoby związane ze Stargardem[edytuj]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani ze Stargardem.

Zobacz też[edytuj]

Uwagi

  1. Rozkaz MON Nr 041/Org. z dnia 27.05.1957 r.
  2. Zdjęcie skan z 1946 – zbiory CAW
  3. Zdjęcie późniejsze z 2000 r., jako d-ca dywizji – zbiory 12DZ

Przypisy

  1. a b c d e f Stargardia 2011 ↓, s. 363.
  2. a b Sta rgardia 2011 ↓, s. 363.
  3. a b c d e f g h i Stargardia 2011 ↓, s. 364.
  4. a b c Stargardia 2011 ↓, s. 363-375.
  5. a b http://oflag2b.choszczno.biz/poczatki-obozu/garnizon-arnswalde-luznych-uwag-kilka/
  6. Stargardia 2011 ↓, s. 366.
  7. a b c d Stargardia 2011 ↓, s. 369.
  8. a b Stargardia 2011 ↓, s. 370.
  9. Stargardia 2011 ↓, s. 375.
  10. http://www.choszczno.info.pl/2011/08/29/w-rocznice-wrzesnia.html
  11. a b c http://www.tps-stargard.pl/strona_tps/historia/kluczewo.htm
  12. http://www.najigoche.kaszuby.pl/artykul/artykul=355,tak-sie-zaczelo/
  13. http://www.najigo che.kaszuby.pl/artykul/artykul=355,tak-sie-zaczelo/
  14. a b Ledwoch 1993 ↓, s. 49.
  15. a b Bliss, Hofman 1995 ↓, s. 113.
  16. http://sonnenwende-1945.blogspot.com/
  17. file:///C:/Users/Ryszard/Downloads/0Sonnenwende2%20(1).pdf
  18. http://www.stargard.pl/aktualnosci/main/69-rocznica-zdobycia-Stargardu
  19. Dopierala 1969 ↓, s. 210-211.
  20. a b c Stargardia 2013 ↓, s. 157.
  21. http://www.przelomy.muzeum.szczecin.pl/materialy/opracowania-naukowe/1945-1949/78-dziaania-operacyjne-jednostek-nkwd-.html
  22. http://www.przelomy.muzeum.szczecin.pl/attachments/078_K.K.%20-%20ksiega%20pamiatkowa.pdf
  23. a b Stargardzkie abc 2001 ↓, s. 92-93.
  24. http://www.polot.net/?p=132
  25. Przegląd Zachodniopomorski 2013 ↓, s. 88.
  26. http://www.polot.net/?p=132
  27. http://www.poradzieckie.szprotawa.org.pl/159pulk.html
  28. http://www.tpsstargard.pl/strona_tps/historia/kluczewo.htm
  29. Przegląd Zachodniopomorski 2013 ↓, s. 86-87.
  30. a b c d e f Przegląd Zachodniopomorski 2013 ↓, s. 87.
  31. a b Głos Szczeciński 1992 ↓, s. 11.
  32. Faszcza 2005 ↓, s. 15-16.
  33. Andrzej Wojtaszak, Kazimierz Kozłowski: Żołnierz polski na Pomorzu Zachodnim X-XX wiek. Materiały z sesji naukowej z 10 listopada 1999 r.. Praca zbiorowa. Szczecin: Oddział Edukacji Obywatelskiej, 2001, s. 157. ISBN 83-86992-76-X.
  34. http://www.jednostki-wojskowe.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=693&Itemid=125
  35. http://www.jednostki-wojskowe.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=693&Itemid=125
  36. http://www.jednostki-wojskowe.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=693&Itemid=125
  37. http://www.jednostki-wojskowe.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=693&Itemid=125
  38. http://www.jednostki-wojskowe.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=693&Itemid=125
  39. http://www.jednostki-wojskowe.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=693&Itemid=125
  40. Faszcza 2015 ↓, s. 13.
  41. Faszcza 2015 ↓, s. 24.
  42. Aniszewska i Machałek 2009 ↓, s. 112.
  43. a b c d Stargardia 2011 ↓, s. 365.
  44. http://dzieje.pl/aktualnosci/stalagi-w-ii-okregu-wojskowym-wystawa-w-muzeum-w-stargardzie
  45. http://www.dkk.stargard.pl/index.php?link=o_nas
  46. Stargardia 2011 ↓, s. 374.
  47. Zarządzenie Organizacyjne MON z 2 kwietnia 1952 r. nr 0104 ORG o sformowaniu Klubu Garnizonowego II kategorii według etatu nr 30/84 o stanie osobowym 4 wojskowych i 3 kontraktowych
  48. Zarządzenie NR 26/MON MINISTRA OBRONY NARODOWEJ z dnia 13 czerwca 2002 r. w sprawie likwidacji Przedszkola Nr 107 w Stargardzie Szczecińskim
  49. Rozkaz Ministra Obrony Narodowej nr 021 z dnia 08.10.1950r.
  50. Rozkaz Dowódcy POW nr PF-85
  51. Zarządzenie szefa Sztabu Generalnego WP nr 086/Org. z 19 grudnia 1994 roku
  52. http://dgw.wp.mil.pl/plik/file/pochowek_10302014/garnizony.pdf
  53. Wojsko Polskie 2014 – nowy model. sgwp.wp.mil.pl, 29 października 2013. [dostęp 26 grudnia 2013].
  54. Decyzja Nr 411/MON z dnia 19 grudnia 2013 roku w sprawie upoważnienia Dowódcy Generalnego Rodzajów Sił Zbrojnych oraz Dowódcy Garnizonu Warszawa do powierzania żołnierzom zawodowym pełnienia funkcji dowódcy garnizonu oraz zwalniania z tej funkcji. Dziennik Urzędowy Ministra Obrony Narodowej z dnia 19 grudnia 2013 roku, poz. 366.
  55. Dziennik Ustaw 2015 poz. 2277 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA SPRAW WEWNĘTRZNYCH I ADMINISTRACJI z dnia 17 grudnia 2015 r. w sprawie ustalenia, zmiany i zniesienia urzędowych nazw niektórych miejscowości
  56. Dz. U. z 2015 r. poz. 1083
  57. Dz. U. z 2015 r. poz. 2277
  58. Dz.U. 1945 nr 33, poz. 196
  59. Pierwsza powojenna mapa Polski wydana przez WIG Sztabu Generalnego w roku 1945.
  60. Dz. U. z 2015 r. Nr 0, poz. 1084.
  61. Barszczewski 2004 ↓, s. 158.
  62. Barszczewski 2004 ↓, s. 159.
  63. http://serwis-militarny.net/forum/viewtopic.php?f=15&t=5826&start=220
  64. http://serwis-militarny.net/forum/viewtopic.php?f=15&t=5826&start=220
  65. http://serwis-militarny.net/forum/viewtopic.php?f=15&t=5826&start=220
  66. http://bwd.wp.mil.pl/pl/1_253.html
  67. Głos Szczeciński 2016 ↓, s. 10.

Bibliografia[edytuj]

  • Dariusz Faszcza, Z Dziejów 12 Szczecińskiej Dywizji Zmechanizowanej, Dom Wydawniczy Bellona, Warszawa 2005.
  • Dariusz Faszcza: 12 Szczecińska Dywizja Zmechanizowana. 70 lat służby na Pomorzu Zachodnim (1945-2015). Warszawa: Wojskowe Centrum Edukacji Obywatelskiej, 2015. ISBN 978-83-63755-75-1.
  • Andrzej Wojtaszak, Kazimierz Kozłowski: Żołnierz polski na Pomorzu Zachodnim X-XX wiek. Materiały z sesji naukowej z 10 listopada 1999 r.. Praca zbiorowa. Szczecin: Oddział Edukacji Obywatelskiej, 2001. ISBN 83-86992-76-X.
  • Stargardzkie abc, Edward Olszewski, Wydawca: Towarzystwo Przyjaciół Stargardu, Stargard 2001, ISBN 83-916325-0-4.
  • Jolanta Aniszewska, Małgorzata Machałek: Stargard w latach 40. i 50. XX w. Problemy Społeczno-Gospodarcze i Polityczne: praca zbiorowa. Stargard: Muzeum w Stargardzie, 2009. ISBN 978-83-61456-00-1.
  • Stargardia t. VI, Rocznik Muzeum w Stargardzie, Stargard 2011, ISSN 1641-7747.
  • Stargardia t. VIII, Rocznik Muzeum w Stargardzie, Stargard 2013, ISSN 1641-7747.
  • Z dziejów ziemi stargardzkiej, praca zb. pod redakcją Bogdana Dopierały, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1969.
  • Przegląd Zachodniopomorski, Numer 2/2013, Szczecin 2013, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, ISSN 0552-4245.
  • Janusz Ledwoch, Waffen SS. Jednostki pancerne, Warszawa 1993, seria: Militaria, nr 1
  • H.Bliss, H.Hoffman, Als Stargard verloren ging, Eigenverlag, 1995
  • Zdzisław Barszczewski: Generał hetmanem polnym zwany: wspomnienia o gen. dyw. Zbigniewie Ohanowiczu, Wydawca – Zarząd Główny Związku Byłych Żołnierzy Zawodowych i Oficerów Rezerwy WP [Wojska Polskiego] w Warszawie, 2004
  • Gładysiewicz M., Pożegnalne obrachunki, „Głos Szczeciński”, 17–18.10.1992.
  • Chanczewska E., W białych koszarach jest nowy dowódca, „Głos Szczeciński”, 04.02.2016.