Wojskowa Służba Wewnętrzna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Wojskowa Służba Wewnętrzna (WSW) – działająca w latach 1957 - 1990 wojskowa służba specjalna, będąca instytucją kontrwywiadu wojskowego i służby zabezpieczającej bezpieczeństwo SZ PRL oraz utrzymania dyscypliny wojskowej.

Utworzona 10 stycznia 1957 roku, w miejsce zlikwidowanego Głównego Zarządu Informacji MON, podległa Ministerstwu Obrony Narodowej. WSW była organem ścigania.

Zadaniem WSW było zwalczanie szpiegostwa przeciwko SZ PRL, przeciwko przemysłowi zbrojeniowemu, zwalczanie dywersji politycznej (utrzymywanie leninizmu w wojsku), terroru, sabotażu, zapobieganie tworzenia nielegalnych związków wewnątrz SZ PRL, zwalczanie przestępczości pospolitej wśród żołnierzy, utrzymywanie dyscypliny wojskowej, werbowanie obcokrajowców w tym dyplomatów, mogących mieć informacje ważne dla PRL i SZ PRL itp.

WSW prowadziła także w ramach swoich możliwości wspieranie ww. działań sojuszniczych sił zbrojnych itp. WSW przejęła od komend garnizonów utrzymywanie porządku i dyscypliny, oraz ściganie przestępstw popełnionych przez personel Sił Zbrojnych PRL.

Emblemat WSW

Utworzenie WSW[edytuj | edytuj kod]

Wojskowa Służba Wewnętrzna powołana została rozkazem Nr 01/MON Ministra Obrony Narodowej z 10 stycznia 1957 roku, w miejsce Głównego Zarządu Informacji Wojska Polskiego. Głównym powodem rozformowania "Informacji Wojskowej" była rola, jaką odegrała w czasach stalinizmu w Polsce. Tak zwana Informacja Wojskowa brała czynny udział obok bezpieki Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego w walce z żołnierzami wyklętymi, od 1944 roku, kiedy rozpoczęły się aresztowania żołnierzy Armii Krajowej i nie tylko. Do 1957 roku Główny Zarząd Informacji Wojska Polskiego aresztował ok. 17 tys. osób cywilnych i żołnierzy.

Szefowie WSW[edytuj | edytuj kod]

Na czele WSW stał szef służby. W latach 1957-1990 obowiązki szefa WSW pełnili kolejno:

Organizacja[edytuj | edytuj kod]

Podległy Szefowi aparat centralny otrzymał nazwę Szefostwa. Przez pierwszą dekadę istnienia Wojskowa Służba Wewnętrzna dzieliła się na dwa podstawowe piony: operacyjny i porządkowo-dochodzeniowy, nadzorowane przez dwóch Zastępców Szefa WSW. Pion operacyjny (kontrwywiadowczy) był pionem wiodącym. W sierpniu 1961 roku, zarządzeniem Nr 790/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 23 sierpnia 1961 roku, utworzono dodatkowe stanowisko Zastępcy Szefa WSW do spraw politycznych.

Szczegółowa struktura WSW przedstawiała się następująco
Zarząd I (kontrwywiad wojskowy) 
Odpowiadał za realizacje i kontrolę osłony kontrwywiadowczej jednostek wojskowych oraz zakładów specjalnych (przemysł zbrojeniowy).
W składzie Zarządu I funkcjonowały
  • Oddział I - ochrona tajemnicy i profilaktyka
  • Oddział II - kontrwywiad ofensywny, dokonywanie werbunków OZI, prowadzenie tzw. gier operacyjnych
  • Oddział III - zwalczanie dywersji ideologicznej
  • Oddział IV - analiza kontrwywiadowcza
Zarząd II (porządkowo-dochodzeniowy)
W składzie Zarządu II funkcjonowały
  • Oddział I - prowadzenie dochodzeń i współpraca z Naczelną Prokuraturą Wojskową i Komendą Główną Milicji Obywatelskiej
  • Oddział II - nadzór nad służbami patrolowymi, porządkowo-ochronnymi, oraz regulacji ruchu związków taktycznych (oddziałowi II podlegał także batalion ratowniczy byłego GZI WP)
  • Oddział III - prowadzenie pracy operacyjno-poszukiwawczej w pionie dochodzeniowym
  • Oddział IV - badanie efektywności pionu dochodzeń oraz praca kontrolno-instruktażowa
  • Główny Inspektorat Samochodowy - prowadzenie inspekcji wojskowych środków transportu
Samodzielny Oddział III - (Specjalny) 
Wykonywał zadania usługowe o charakterze kontrwywiadowczym.
W składzie Samodzielnego Oddziału III funkcjonowały
  • Wydział I - ochrona ministra obrony narodowej oraz jego najbliższej rodziny
  • Wydział II - instalacja podsłuchów, dokonywanie tajnych przeszukań w mieszkaniach.
  • Wydział III - obserwacja
  • Wydział IV - obsługa podsłuchów (głównie wojskowych linii telefonicznych)
  • Wydział Vradiokontrwywiad, wykrywanie obcych radiostacji nadawczych
Samodzielny Oddział IV
Samodzielny Oddział IV obejmował
  1. administrację
  2. kancelarię tajną
  3. ewidencję operacyjną
  4. archiwum
  5. łączność kodowaną i szyfrową
  6. sprawy mobilizacyjne
  7. legalizację dokumentów
  8. opiniowanie żołnierzy przewidzianych przez MON do awansów na wyższe stopnie wojskowe.
Wydział Kadr
Oddział Polityczny
Ośrodek Szkolenia WSW w Mińsku Mazowieckim
Terenowymi jednostkami Wojskowej Służby Wewnętrznej były
Na szczeblu Okręgów Wojskowych
  • Zarząd Pomorskiego Okręgu Wojskowego
  • Zarząd Śląskiego Okręgu Wojskowego
  • Zarząd Warszawskiego Okręgu Wojskowego
Na szczeblu rodzajów sił zbrojnych
Na niższych szczeblach -
  • Siedemnaście Oddziałów WSW
  • Dziesięć Wydziałów WSW

Niektóre zadania zlecano wyspecjalizowanym strukturom Służby Bezpieczeństwa Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Dotyczyło to kontroli korespondencji, tym zajmowało się Biuro W MSW, (Biuro W - perlustracji korespondencji) oraz podsłuchów zakładanych w systemie cywilnej łączności telefonicznej, tym zajmowało się Biuro T MSW.

Zmiany w organizacji WSW[edytuj | edytuj kod]

W następnych pięciu latach w Szefostwie WSW dokonano niewielkich zmian strukturalno-organizacyjnych:

  • 8 czerwca 1957 roku Kurs Doskonalenia Oficerów WSW w Mińsku Mazowieckim został przeformowany w Ośrodek Szkolenia WSW.
  • 10 grudnia 1958 roku w podporządkowanie WSW został przyjęty 14 Batalion Wartowniczy, który przemianowano na Batalion Ochrony WSW.
  • 19 grudnia 1959 roku Zarządowi II WSW została podporządkowana 13 Kompania Regulacji Ruchu.
  • 30 czerwca 1962 roku z połączenia Batalionu Ochrony WSW i 13 Kompanii Regulacji Ruchu został sformowany Pułk Ochrony i Regulacji Ruchu.
  • 24 czerwca 1965 roku zarządzeniem Prezesa Rady Ministrów z 24 czerwca 1965 roku w struktury Ministerstwa Obrony Narodowej zostały włączone organa WSW KBW i WOP. Jednostki WSW WOP na skutek zarządzenia z 29 września 1971 r. Ministra Spraw Wewnętrznych i Ministra Obrony Narodowej powróciły w 1971 r. w podporządkowanie Ministerstwa Spraw Wewnętrznych.

Liczebność WSW[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na przejęcie od komend garnizonów dodatkowych funkcji porządkowych, Wojskowa Służba Wewnętrzna nie była formacją mniej liczną od byłego Głównego Zarządu Informacji WP. W 1960 roku liczyła 4230 żołnierzy, w tym 1348 oficerów, 1069 podoficerów oraz 1813 szeregowców. W późniejszym czasie jej liczebność znacznie wzrosła.

Liczebność OZI WSW MON[edytuj | edytuj kod]

Po rozwiązaniu GZI MON w 1957 r. spadła liczba tajnych współpracowników części ds. kontrwywiadu wojskowego. W grudniu 1957 roku było ich 2100.

W okresie działania tzw. pierwszej Solidarności i w stanie wojennym w PRL oraz w latach następnych do rozwiązania WSW znacząco wzrosła ilość osób pozyskanych do współpracy.

W 1986 roku Wojskowa Służba Wewnętrzna korzystała z zasobu agenturalnego zawierającego ponad 16 tys. OZI. Żołnierze operacyjni prowadzący OZI, w celu odbierania raportów i zlecania im zadań spotykali się w ponad tysiącu mieszkań i lokali konspiracyjnych pozostających w dyspozycji WSW[1]. Znaczącą część tej ilości stanowili cywile.

Kadra i szkoły WSW[edytuj | edytuj kod]

Przygotowaniem kadr zajmowała się od lipca 1945 roku Szkoła Oficerów Informacji, która trzy lata później przekształcona została w Oficerską Szkołę Informacji Wojska Polskiego w Wesołej pod Warszawą. W październiku 1955 roku została przeniesiona do Mińska Mazowieckiego i przeformowana w Kurs Doskonalenia Oficerów Informacji, a następnie w Ośrodek Szkolenia WSW i ostatecznie w Centralny Ośrodek Szkolenia Wojskowej Służby Wewnętrznej im. Feliksa Dzierżyńskiego w Mińsku Mazowieckim. Począwszy od 1960 roku dziesięciu absolwentów ośrodka kierowano na Wyższe Kursy Kontrwywiadu Wojskowego Komitetu Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR w Nowosybirsku (podległe Trzeciemu Zarządowi Komitetu Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR). Od 1967 roku w strukturze COS WSW działała Szkoła Chorążych WSW przyjmująca co roku kilkunastu- kilkudziesięciu maturzystów i kształcąca kadetów na chorążych zawodowych WSW oraz Podoficerska Szkoła Zawodowa WSW kształcąca elewów na rocznych kursach podoficerów (absolwent szkoły otrzymywał stopień kaprala) zawodowych WSW. W styczniu 1974 roku otwarto w ośrodku Szkołę Oficerów Rezerwy, która w 1981 roku została przemianowana na Szkołę Podchorążych Rezerwy WSW. Do obu szkół- na podstawie ówcześnie obowiązujących przepisów o powszechnym obowiązku obrony PRL - kierowano na roczne przeszkolenie absolwentów szkół wyższych, najczęściej magistrów prawa, politologii itp. Absolwentem SOR WSW był między innymi Bogusław Pacek, późniejszy generał dywizji i Komendant Główny Żandarmerii Wojskowej.

Koordynacja współpracy między WSW MON a Trzecim Zarządem Głównym KGB ZSRR[edytuj | edytuj kod]

Od 1956 roku koordynacją współpracy pomiędzy WSW (jeszcze wtedy GZI WP) a kontrwywiadem w SZ ZSRR zajmował się szef oficerów łącznikowych KGB do spraw kontrwywiadu wojskowego. Zazwyczaj był on jednocześnie III zastępcą szefa Misji Łącznikowej KGB przy Ministerstwie Spraw Wewnętrznych.

Struktura WSW w 1990[edytuj | edytuj kod]

Szefostwo WSW:

  • Zarząd I (kontrwywiadowcza ochrona instytucji centralnych Ministerstwa

Obrony Narodowej);

  • Zarząd II (dochodzeniowo-prewencyjny, w zarządach Okręgów Wojskowych i Rodzajów

Sił Zbrojnych oddziały II, w oddziałach terenowych wydziały II, delegatury WSW);

  • Zarząd III (kontrwywiadowczy, w zarządach Okręgów Wojskowych i Rodzajów

Sił Zbrojnych oddziały III, w oddziałach terenowych wydziały III);

  • Zarząd IV (obserwacji i techniki operacyjnej, w zarządach Okręgów

Wojskowych i Rodzajów Sił Zbrojnych oddziały IV);

  • Zarząd V (administracja, szkolenie, w oddziałach terenowych wydziały V);
  • Oddział Kadr;
  • Oddział Finansów;
  • Oddział Zabezpieczenia.

Jednostki terenowe:

  • na szczeblu Okręgów Wojskowych (OW): Zarządy WSW Warszawskiego, Śląskiego i Pomorskiego OW; * na szczeblu Rodzajów Sił Zbrojnych: Zarządy WSW Marynarki Wojennej i Wojsk Lotniczych i Obrony Powietrznej oraz Oddział WSW Warszawa.

Zarządom były podporządkowane:

  • Oddziały i Wydziały WSW, których zadaniem była kontrwywiadowcza ochrona korpusów, dywizji, pułków, samodzielnych batalionów (kompanii) i innych obiektów o specjalnym przeznaczeniu[2].

Likwidacja WSW[edytuj | edytuj kod]

Organy kontrwywiadu i wywiadu wojskowego Polski Ludowej zostały formalnie zlikwidowane w RP na początku lat 90 XX wieku. We wrześniu 1988 roku zniszczono pierwszą partię (11 ton teczek osobowych źródeł informacji) dokumentów ilustrujących historię poprzednika WSW - zlikwidowanej w 1957 roku tzw. Informacji Wojskowej[1] , odpowiedzialnej w czasach stalinowskich za masowe zbrodnie i represje w Wojsku Polskim, a kierowanej przez oddelegowanych w tym celu oficerów Trzeciego Zarządu Głównego MGB ZSRR i GRU. Kolejnych pięć ton teczek IW zostało zniszczonych w październiku 1989 roku. Akcję nadzorował płk Mieczysław Kacprzyk[1].

Szefostwo Wojskowej Służby Wewnętrznej zostało zlikwidowane rozkazem Ministra ON z 18 kwietnia 1990 roku. Tworząc nowe służby ze zlikwidowanej WSW wyodrębniono pion porządkowo-dochodzeniowy i utworzono Żandarmerię Wojskową, a pion kontrwywiadowczy przyłączono do działającego wywiadu wojskowego Zarządu II SG, nowej instytucji wojska nadano nazwę Służby Wywiadu i Kontrwywiadu Zarządu II SG WP. Te z kolei w 1991 roku przeformowano w Inspektorat Wojskowych Służb Informacyjnych MON.

Zmiany te miały głównie organizacyjny charakter i nie doprowadziły do głębszej merytorycznej i kadrowej reformy tej służby[1].

Natomiast funkcje policyjne (pionu porządkowo-dochodzeniowego) przejęła Żandarmeria Wojskowa z Komendą Główną ŻW w Warszawie, powołana zarządzeniem Ministra Obrony Narodowej w 1990 roku (w ten sposób reaktywowano tradycję przedwojennej Żandarmerii Wojska Polskiego, formalnie rozwiązanej w 1949 roku w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie).

Obecnie Żandarmeria Wojskowa realizuje część zadań dawnej WSW w zakresie profilaktyki i zapobiegania przestępczości oraz zjawiskom patologicznym w Siłach Zbrojnych RP, działalności dochodzeniowo-śledczej, przestrzegania dyscypliny wojskowej i działalności prewencyjnej.

 Osobny artykuł: Żandarmeria Wojskowa.

Umundurowanie żołnierzy WSW[edytuj | edytuj kod]

Żołnierze pionu prewencji Wojskowej Służby Wewnętrznej w wojskach lądowych jako służba mundurowa nosili białe otoki na czapkach garnizonowych, a podczas patroli hełmy z dużym białym napisem "WSW".

Przodujący żołnierze WSW[edytuj | edytuj kod]

W latach 1973-1987 czternastu żołnierzy Wojskowej Służby Wewnętrznej zostało wyróżnionych wpisem do „Honorowej Księgi Czynów Żołnierskich”. Wśród wyróżnionych było trzynastu oficerów starszych i jeden chorąży, któremu wyróżnienie zostało przyznane pośmiertnie. Wśród wyróżnionych oficerów znalazło się czterech zastępców szefa służby i czterech szefów zarządów, jeden szef oddziału i jeden komendant ośrodka szkolenia, a także trzech oficerów.

  1. płk Ludwik Kuropatwa s. Stanisława – komendant Centralnego Ośrodka Szkolenia Wojskowej Służby Wewnętrznej im. Feliksa Dzierżyńskiego w Mińsku Mazowieckim (1973),
  2. st. chor. szt. Aleksander Safon[3] – szef Delegatury Wojskowej Służby Wewnętrznej (pośmiertnie 1975),
  3. płk mgr Józef Muzyka - szef Oddziału Wojskowej Służby Wewnętrznej w Lublinie (1976),
  4. płk Zygmunt Szyfler s. Stanisława - szef Zarządu WSW Wojsk Lotniczych w Poznaniu (1978),
  5. płk mgr Władysław Mrowiec s. Leona - zastępca szefa Wojskowej Służby Wewnętrznej - szef Zarządu III (1979),
  6. mjr Stanisław Rychel - oficer Wojskowej Służby Wewnętrznej (1980),
  7. płk mgr Edmund Buła s. Józefa – zastępca szefa Wojskowej Służby Wewnętrznej (1982),
  8. płk mgr Ryszard Rybarczyk – oficer Wojskowej Służby Wewnętrznej (1982),
  9. płk Władysław Gendera – oficer Wojskowej Służby Wewnętrznej (1983),
  10. płk mgr Wiktor Pawłowski s. Franciszka – zastępca szefa Wojskowej Służby Wewnętrznej - szef Zarządu V (1983),
  11. płk mgr Eugeniusz Smolarczyk s. Jana - szef Zarządu WSW Śląskiego Okręgu Wojskowego we Wrocławiu (1984),
  12. płk mgr Antoni Kubicki s. Franciszka – zastępca szefa Wojskowej Służby Wewnętrznej - szef Zarządu III (1985),
  13. płk mgr Zenon Binas s. Bolesława – szef Zarządu WSW Wojsk Lotniczych w Poznaniu (1986),
  14. płk mgr Marian Wichrzyński s. Jana - szef Zarządu WSW Pomorskiego Okręgu Wojskowego w Bydgoszczy (1987).

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Antoni Dudek: Wojskowe Służby Imperium (pol.). Wprost, Numer 41/2006 (1243).
  2. Dominiczak H., Organy bezpieczeństwa PRL 1944–1990, Warszawa 1997.
  3. [1]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Leszek Pawlikowicz, Tajny front zimnej wojny. Uciekinierzy z polskich służb specjalnych 1956-1964, Oficyna Wydawnicza Rytm, Warszawa 2004, ISBN 83-7399-074-7.