Gepard grzywiasty

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy kota. Zobacz też: Gepard (strona ujednoznaczniająca).
Gepard grzywiasty
Acinonyx jubatus[1]
(Schreber, 1775)
Gepard grzywiasty
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ssaki
Podgromada żyworodne
Infragromada łożyskowce
Rząd drapieżne
Rodzina kotowate
Podrodzina koty
Rodzaj gepard
Gatunek gepard grzywiasty
Podgatunki
  • A. j. hecki Hilzheimer, 1913
  • A. j. jubatus (Schreber, 1775)
  • A. j. raineyi Heller, 1913
  • A. j. fearsoni (Smith, 1834)
  • A. j. soemmerringi (Fitzinger, 1855)
  • A. j. venaticus (Griffith, 1821)
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 VU pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

Gepard grzywiasty, gepard[3][a] (Acinonyx jubatus) – gatunek drapieżnego ssaka z rodziny kotowatych (Felidae). Jest jedynym żyjącym przedstawicielem rodzaju Acinonyx Brookes, 1828.

Trzy gepardy

Nazwa rodzajowa oznacza po grecku „nieruchomy pazur” (gepardy jako jedne z nielicznych kotów nie potrafią chować pazurów), a nazwa gatunkowa, jubatus, oznacza po łacinie „grzywiasty”, z powodu grzywy, która zdarza się u niektórych młodych gepardów (tzw. reksów).

Polska nazwa „gepard” pochodzi ze średniowiecznej łaciny: gattus pardus, co znaczyło „kot-leopard”.

Taksonomia[edytuj | edytuj kod]

Do niedawna gepard umieszczany był w monofiletycznej podrodzinie Acinonychinae, obecnie na podstawie dowodów genetycznych i klastrów tworzy klad wraz z Puma concolor i Puma yagouaroundi, których drogi rozwojowe rozeszły się 6,9 mln lat temu[4][5].

Podgatunki[edytuj | edytuj kod]

Wyróżniono pięć podgatunków A. jubatus[6][7]:

Ewolucja[edytuj | edytuj kod]

Gepardy cechują się niezwykle małą różnorodnością genetyczną. Uważa się, że w czasie ostatniej epoki lodowej przeszły przez dłuższy okres rozmnażania wsobnego. Prawdopodobnie ewoluowały w Afryce w czasie miocenu (26 do 7,5 miliona lat temu), zanim migrowały do Azji. Wśród wymarłych gatunków są: Acinonyx pardinensis (z pliocenu), znacznie większy niż współczesne gepardy, odkryty w Europie, Indiach i Chinach; Acinonyx intermedius (z okresu środkowego plejstocenu), znaleziony na tym samym obszarze; oraz Miracinonyx inexpectatus, Miracinonyx studeri i Miracinonyx trumani (plejstocen), znalezione w Ameryce Północnej.

Zasięg występowania i siedlisko[edytuj | edytuj kod]

Gepardy na wolności można spotkać przede wszystkim w Afryce, ale w przeszłości zamieszkiwały powszechnie także północne Indie i płaskowyż irański, gdzie zostały udomowione przez arystokratów i były używane podczas polowań na antylopy, w ten sam sposób jak obecnie charty w Europie.

Obecnie prócz południowej Afryki, gdzie występują jeszcze stosunkowo licznie, ale tylko na obszarach parków narodowych i rezerwatów, można je spotkać w niewielkich populacjach na południowych obrzeżach Sahary oraz w Kenii, a także w izolowanej lokalizacji w Iranie[10]. Duży stopień wsobności tej ostatniej populacji stwarza poważne ryzyko dla szans jej przetrwania. Główne ryzyko stanowią choroby genetyczne i presja środowiska, a także zagrożenie ze strony innych drapieżników (np. lwów, hien). Obecnie 95% gepardów ginie nie osiągnąwszy samodzielności. Dla porównania: na obszarze Serengeti żyje około 300 gepardów, około 3 tysięcy lwów i 9 tysięcy hien cętkowanych. Obecną liczebność gatunku (na swobodzie) szacuje się na około 7100 osobników.

Gepard preferuje biotopy typu otwartego, takie jak półpustynie i sawanny.

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Gepard
Niektóre gepardy mają na grzbiecie zamiast plamek paski i nazywane są gepardami królewskimi.

Ciało geparda jest smukłe i muskularne z długimi łapami, mimo iż wygląda na wątłego i delikatnego. Klatka piersiowa jest obszerna, a talia wąska. Ma małą głowę i krótki pysk, wysoko umieszczone oczy, duże nozdrza i małe okrągłe uszy. Jest jednym z nielicznych kotowatych, który nie potrafi chować pazurów (obok kota kusego, kotka wyspowego i kotka cętkowanego). Futro geparda jest płowe z okrągłymi czarnymi plamkami i czarnymi liniami po bokach pyska. Dorosłe samce ważą przeciętnie 42–65 kg, z kolei samice 30–45 kg. Długość ciała wynosi od 112 do 150 cm, wysokość w kłębie od 60 do 80 cm, podczas gdy ogon mierzy do 90 cm. Samce są przeważnie większe niż samice, mają także nieco większą głowę i bardziej muskularne ciało.

Gepard jest nietypowym członkiem rodziny kotowatych (Felidae), który poluje, polegając raczej na swoim wzroku i szybkości, niż z ukrycia. Jest najszybszym zwierzęciem lądowym i na krótkich dystansach może osiągnąć prędkość blisko 100 km/h; prędkość tą uzyskuje w ciągu 3 sekund[11]. Zarejestrowany rekordowy czas biegu na 100 m wynosi niecałe 6 s[12].

Gepardy są jedynymi wielkimi kotami[potrzebny przypis], które nie ryczą, lecz wydają inne dźwięki. Potrafią ćwierkać[13] [14] , szczekać,[potrzebny przypis] syczeć, mruczeć, miauczeć i rechotać[potrzebny przypis].

Rozmnażanie i życie społeczne[edytuj | edytuj kod]

Samica z młodym

Samice rodzą od 3 do 5 młodych po ciąży trwającej od 90 do 95 dni. Młode ważą po urodzeniu od 150 do 300 g. Od matki odłączają się między 13. a 20. miesiącem życia. Gepard może żyć ponad 20 lat. W przeciwieństwie do innych kotów dorosłe samice nie mają swoich terytoriów i raczej unikają się wzajemnie. Samce czasami tworzą małe grupy, zwłaszcza jeśli pochodzą z tego samego miotu.

Polowanie i pokarm[edytuj | edytuj kod]

Gepardy są drapieżnikami, jedzą głównie małe (do 40 kg) ssaki, takie jak gazele, impale, młode gnu i zające. Po podejściu do ofiary na dystans około 10 m rozpoczyna się pościg. Polowanie zazwyczaj kończy się w ciągu minuty. Jeśli gepardowi nie uda się szybko złapać zdobyczy, woli poczekać na inną okazję niż marnować energię. W przeciwieństwie od innych wielkich kotów[potrzebny przypis], polujących głównie nocą, gepard jest drapieżnikiem prowadzącym dzienny tryb życia. Poluje zazwyczaj z samego rana albo późnym wieczorem, gdy nie jest za ciepło, ale wciąż jest dość światła.

Impulsem do ataku dla gepardów jest często rzucenie się potencjalnej ofiary do ucieczki[15]. Znane są przypadki polujących gepardów ignorujących gazele, które nie rzuciły się do ucieczki na widok gepardów[16]. W ocenie Kingdona (1977) z punktu widzenia przyjętego przez gepardy sposobu polowania istotne jest, żeby ofiara pozostawała w ruchu; w wypadku uciekającego zwierzęcia gepardowi jest łatwiej niż w wypadku zwierzęcia pozostającego w miejscu pozbawić ofiarę równowagi uderzeniem łapy i przewrócić ją, aby następnie – w ciągu kilku sekund, w czasie których ofiara leży na grzbiecie lub boku – zacisnąć szczęki na jej gardle[16].

Z obserwacji wynika, że gepardy żywią się głównie zwierzętami, które same upolowały; odnotowano jednak również przypadki gepardów jedzących padlinę.[17][18] Nie jest pewne, czy rzadkość obserwacji gepardów jedzących padlinę wynika z niechęci tych kotów do padliny, czy też z tego, że gepardom – które same tracą ok. 10% upolowanych ofiar na rzecz innych mięsożerców[18][15] – trudno jest znaleźć padlinę, do której przed nimi nie dotarli inni mięsożercy[18]. W Parku Narodowym Krugera odnotowano przypadki kanibalizmu gepardów, będącego skutkiem walk (głównie między samcami) o upolowaną zdobycz[17].

Znaczenie dla człowieka[edytuj | edytuj kod]

Futro geparda dawniej uznawane było za symbol wysokiego statusu społecznego. Obecnie ekonomiczne znaczenie geparda wynika z turystyki; koty te można także znaleźć w ogrodach zoologicznych. Ponieważ gepardy są dużo mniej agresywne niż inne wielkie koty[potrzebny przypis] (jako jedyne spośród nich nie atakują człowieka), młode są czasami sprzedawane jako zwierzęta domowe. Jest to nielegalne, ponieważ międzynarodowe konwencje zabraniają hodowli dzikich zwierząt lub gatunków zagrożonych wyginięciem.

Na gepardy w przeszłości polowano, ponieważ wielu rolników uważało, że stanowią zagrożenie dla zwierząt hodowlanych. Gdy zagrożenie gatunku osiągnęło szczyt, rozpoczęto różne kampanie edukacyjne dla farmerów, mające na celu zachęcenie ich do większej tolerancji dla tych zwierząt.

Gepard w literaturze i sztuce[edytuj | edytuj kod]

Bachus i Ariadna (detal) Bachus i Ariadna

George Stubbs Cheetah with Two Indian Attendants and a Stag.JPG

Uwagi

  1. Nazwa zwyczajowa gepard używana jest również w odniesieniu do rodzaju (zob. gepard).

Przypisy

  1. Acinonyx jubatus, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. Acinonyx jubatus. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  3. K. Kowalski (redaktor naukowy), A. Krzanowski, H. Kubiak, G. Rzebik-Kowalska, L. Sych: Ssaki. Wyd. IV. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1991, s. 88, seria: Mały słownik zoologiczny. ISBN 83-214-0637-8.
  4. Warren E. Johnson, Eduardo Eizirik1, Jill Pecon-Slattery, William J. Murphy, Agostinho Antunes, Emma Teeling1, Stephen J. O’Brien. The Late Miocene Radiation of Modern Felidae: A Genetic Assessment. „Science”. 311 (5757), s. 73-77, 2006. DOI: 10.1126/science.1122277 (ang.). 
  5. Stephen J. O’Brien, Warren E. Johnson. The Evolution of Cast. „Scientific American”. Luty, s. 68-75, 2007 (ang.). 
  6. Paul R. Krausman, Susana M. Morale. Acinonyx jubatus. „Mammalian Species”. 771, s. 1-6, 2005 (ang.). 
  7. Systematyka i nazwy polskie za: Włodzimierz Cichocki, Agnieszka Ważna, Jan Cichocki, Ewa Rajska, Artur Jasiński, Wiesław Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 134. ISBN 978-83-88147-15-9.
  8. Acinonyx jubatus ssp. hecki [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [online] [dostęp 2011-08-07] (ang.).
  9. Acinonyx jubatus ssp. venaticus [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [online] [dostęp 2011-08-07] (ang.).
  10. Tomasz Ulanowski, Gepardy, najszybsze zwierzęta na świecie, przegrywają z antropocenem, wyborcza.pl [dostęp 2017-01-02].
  11. Walentynki w ZOO pod znakiem Światowego Dnia Kota, Herold Gdański nr 2/2017
  12. Stephanie Pappas: Wow! 11-Year-Old Cheetah Breaks Land Speed Record (ang.). LiveScience, 2 sierpnia 2012. [dostęp 4.08.2012].
  13. YouTube, www.youtube.com [dostęp 2017-11-23] (fr.).
  14. YouTube, www.youtube.com [dostęp 2017-11-23] (fr.).
  15. a b Richard Estes: The Behavior Guide to African Mammals: Including Hoofed Mammals, Carnivores, Primates. Berkeley i Los Angeles: University of California Press, 1991, s. 380. ISBN 0-520-08085-8.
  16. a b Jonathan Kingdon: East African Mammals: An Atlas of Evolution in Africa, Volume 3, Part A. Carnivores. Chicago: The University of Chicago Press, 1977, s. 399–400. ISBN 0-226-43721-3.
  17. a b U. de V. Pienaar. Predator-prey relationships amongst the larger mammals of the Kruger National Park. „Koedoe”. 12 (1), s. 108–176, 1969. DOI: 10.4102/koedoe.v12i1.753 (ang.). 
  18. a b c T.M. Caro. A record of cheetah scavenging in the Serengeti. „African Journal of Ecology”. 20 (3), s. 213–214, 1982. DOI: 10.1111/j.1365-2028.1982.tb00294.x (ang.).