Helmut Karl Bernhard von Moltke

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Helmut Karl Bernhard von Moltke
Der große Schweiger
Ilustracja
Feldmarszałek
Data i miejsce urodzenia 26 października 1800
Parchim
Data i miejsce śmierci 24 kwietnia 1891
Berlin
Przebieg służby
Lata służby 1819–1888
Siły zbrojne Flag of Prussia 1892-1918.svg Armia Pruska
Flag of the German Empire.svg Armia Cesarstwa Niemieckiego
Ottoman flag.svg Armia Imperium Otomańskiego
Stanowiska szef sztabu Armii Pruskiej
Główne wojny i bitwy wojna duńska,
wojna prusko-austriacka,
wojna francusko-pruska,
bitwa pod Nisibis
Odznaczenia
Order Orła Czarnego (Prusy) Krzyż Wielki Orderu Orła Czerwonego (Prusy) Krzyż Wielki Orderu Korony (Prusy) Pour le Mérite Krzyż Wielki Krzyża Żelaznego Królewski Order Hohenzollernów z Mieczami na Wojennej Wstędze Medal za Uratowanie Życia (Prusy) Order Alberta Niedźwiedzia (Wielkie Księstwo Anhaltu) Domowy Order Wierności (Badenia) Wojskowy Order Karola Fryderyka za Zasługi (Badenia) Wojskowy Order Maksymiliana Józefa (Królestwo Bawarii) Honorowy Komandor Orderu św. Jana (Baliwat Brandenburgii) Krzyż Wielki Orderu Henryka Lwa (Księstwo Brunszwiku) Krzyż Wielki Orderu Ludwika (Wielkie Księstwo Hesji) Wojskowy Order Zasługi (Wielkie Księstwo Hesji) Krzyż Wielki Orderu Korony Wendyjskiej (Meklemburgia) Krzyż Wielki Orderu Domowego i Zasługi Petera Friedricha Ludwiga (Wielkie Księstwo Oldenburg) Order Korony Rucianej Krzyż Komandorski II klasy Orderu Wojskowego św. Henryka (Saksonia) Krzyż Wielki Orderu Domowego Białego Sokoła (Saksonia-Weimar) Order Ernestyński (Saksonia) Krzyż Wielki Orderu Korony Wirtembergii Krzyż Wielki Orderu Zasług Wojskowych (Królestwo Wirtembergii) Kawaler Wielkiego Krzyża Orderu Leopolda Krzyż Wielki Orderu Świętego Stefana Wielka Wstęga Orderu Leopolda (Belgia) Krzyż Wielki Orderu Narodowego Legii Honorowej (Francja) Order Medżydów I klasy (Imperium Osmańskie) Złoty Medal Imtiyaz z Brylantami (Imperium Osmańskie) Order Świętego Andrzeja Apostoła Pierwszego Powołania (Imperium Rosyjskie) Order Świętego Aleksandra Newskiego (Imperium Rosyjskie) Order Świętej Anny I klasy (Imperium Rosyjskie) Cesarski i Królewski Order Orła Białego (Imperium Rosyjskie) Order św. Jerzego – II klasy (Imperium Rosyjskie) Krzyż Wielki Orderu Wieży i Miecza (Portugalia) Order Królewski Serafinów (Szwecja) Krzyż Wielki Orderu Białego Słonia (Syjam) Najwyższy Order Zwiastowania Najświętszej Marii Panny (Order Annuncjaty) Order Sabaudzki Wojskowy I Klasy

Helmuth Karl Bernhard von Moltke, ur. 26 października 1800 w Parchimiu, zm. 24 kwietnia 1891 w Berliniepruski generał i feldmarszałek, reformator armii pruskiej, a potem Armii Cesarstwa Niemieckiego, baron (od 1843), hrabia (od 1870). Przez 30 lat był szefem sztabu generalnego – w okresie dążenia Prus do podporządkowania Niemiec, lata 1858–1871, i później do roku 1888[1]. Moltke uznawany jest za twórcę nowoczesnej operacji wojskowej[2]. Udało mu się pogodzić trzy zasadnicze czynniki operacyjne: siły, czas i obszar, które od tej pory stały się podstawowymi wyznacznikami operacyjności[3]. Określany jako Moltke starszy, aby odróżnić go od jego bratanka Helmutha von Moltkego (młodszego). Amerykański historyk Max Boot pisze o Moltkem, że był bardzo wszechstronny: kochał muzykę, poezję, sztukę, archeologię i teatr, znał siedem języków (niemiecki, duński, angielski, francuski, włoski, hiszpański i turecki). Był płodnym artystą, który wypełniał szkicowniki pejzażami i portretami[4].

Młodość i początki kariery wojskowej[edytuj | edytuj kod]

Pomnik von Moltkego w Berlinie
Płaskorzeźba z H. K. von Moltke na Wieży na Górze Wszystkich Świętych

Moltke urodził się w Parchimiu, w Meklemburgii, jako syn duńskiego generała Friedricha Philippa Victora von Moltkego (1768–1845). W 1805 roku jego ojciec osiadł w Holsztynie, po czym prawie od razu Francuzi splądrowali i spalili dom w Lubece, gdzie mieszkały jego żona i dzieci. Młody Moltke dorastał w trudnych warunkach. W wieku dziewięciu lat wysłano go do szkoły z internatem w Hohenfelde w Holsztynie, a w wieku jedenastu poszedł do szkoły kadetów w Kopenhadze, będąc przeznaczonym do duńskiej armii i sądu. W 1818 roku mianowany został podporucznikiem w duńskim pułku piechoty.

W wieku 21 lat Moltke postanowił przejść do armii pruskiej, pomimo utraty dotychczasowego stażu służby. W 1822 roku został przydzielony do 8. Pułku Piechoty stacjonującego we Frankfurcie nad Odrą, gdzie był najmłodszym podporucznikiem[5]. W wieku 23 lat rozpoczął naukę w szkole wojskowej (później nazwanej Pruską Akademią Militarną), gdzie studiował trzy lata (do 1826). Moltke zdał egzamin końcowy na tyle dobrze, że niedługo po nim przewodził szkole kadetów we Frankfurcie nad Odrą (przez rok), następnie przez trzy lata brał udział w misji zbierania informacji wojskowych na Śląsku i w Poznaniu[6].

W 1832 roku został oddelegowany do służby w sztabie generalnym w Berlinie, do którego został przeniesiony w 1833 roku, awansując jednocześnie do stopnia porucznika. Był w tym czasie przez przełożonych (w tym księcia Wilhelma, przyszłego króla Prus) uważany za genialnego oficera[6].

Moltke został dobrze przyjęty wśród elity Berlina. W 1827 roku opublikował krótki romans Dwaj przyjaciele. W 1831 roku napisał esej zatytułowany Holandia i Belgia w ich wzajemnych relacjach, od separacji za Filipa II do zjednoczenia za Wilhelma I. Rok później napisał Sprawozdanie z sytuacji wewnętrznej i społecznych warunków w Polsce, do którego badania opierał zarówno na źródłach książkowych, jak i osobistych obserwacji polskiego życia i charakteru[6]. Moltke w książce Polska: zarys historii stwierdził, że w XV wieku „Polska była jednym z najbardziej cywilizowanych krajów w Europie”[7].

W 1832 roku zobowiązał się przetłumaczyć dzieło Zmierzch i upadek cesarstwa rzymskiego Gibbona na język niemiecki, za co miał otrzymać 75 marek. Jego celem było zdobycie pieniędzy na kupno konia. Po osiemnastu miesiącach skończył tłumaczyć dziewięć tomów (z dwunastu), lecz wydawca nie wydał nigdy tej pozycji. Moltke nie otrzymał więcej niż 25 marek, zdobył za to ogromną wiedzę z dziedziny historii[6].

Służba w armii Imperium Osmańskiego[edytuj | edytuj kod]

Moltke miał już okazję podróżować po południowych Niemczech i północnych Włoszech, a w 1835 roku po otrzymaniu awansu na kapitana, uzyskał sześciomiesięczny urlop w Europie południowo-wschodniej. Po krótkim pobycie w Konstantynopolu został poproszony przez sułtana Mahmuda II o zmodernizowanie armii Imperium Osmańskiego. Otrzymawszy zgodę z Berlina, przyjął ofertę. Dwa lata przebywał w Konstantynopolu, szkolił armię turecką i badał dla sułtana Konstantynopol i Dardanele. Odbył wiele wypraw po obu stronach cieśniny Bosfor, podróżował m.in. przez Wołoszczyznę, Bułgarię i Rumelię.

W 1838 Moltke został wysłany jako doradca do osmańskiego generała dowodzącego wojskami w Anatolii, który miał dowodzić kampanią przeciwko Muhammadowi Alemu. W ciągu lata Moltke zrobił obszerny rekonesans ziem Imperium Osmańskiego, przebył kilka tysięcy kilometrów w trakcie podróży (góry Taurus, pustynie Mezopotamii) Płynąc Eufratem, stworzył wiele map zwiedzonych terenów. W 1838 roku wziął udział w kampanii przeciwko Kurdom[5].

W 1839 roku wojska przeniosły się na południe do walki z Egipcjanami, lecz w obliczu przybycia nieprzyjaciela generał nie chciał słuchać rad Moltkego. Doradca zrezygnował więc ze stanowiska oficera sztabowego i objął dowództwo nad artylerią. W bitwie pod Nezib (współczesny Nisibis) 24 czerwca 1839 roku armia osmańska została pokonana, ale oddział Moltkego był ostatnim, który wycofał się z pola walki. Po wielkich trudach Moltke ruszył z powrotem do Konstantynopola. Jego patron, sułtan Mahmud II, już nie żył, więc Moltke, podupadły na zdrowiu, wrócił do Berlina w grudniu 1839 roku.

Po powrocie do domu Moltke opublikował niektóre z listów w Listach o warunkach i wydarzeniach w Turcji w latach od 1835 do 1839. Książka została dobrze przyjęta. Jedna z jego sióstr wyszła za angielskiego wdowca Jana Heyligera Burta, który osiedlił się w Holsztynie. W 1841 roku Moltke ożenił się z młodą Marią Burt, szesnastoletnią córką Jana Burta z poprzedniego małżeństwa (w dzień ślubu awansowano go na majora). Był to szczęśliwy związek, choć nie mieli dzieci[6]. Listy do żony są jednymi z najcenniejszych źródeł do jego biografii.

Lata 1840–1856[edytuj | edytuj kod]

W 1840 Moltke został powołany do 4. Korpusu Armii, stacjonującego w Berlinie. W tym samym roku wydał swoje mapy Konstantynopola oraz, wspólnie z innymi niemieckimi podróżnikami, nowe mapy Azji Mniejszej i wspomnienia o geografii tego regionu.

W 1845 Moltke opublikował pracę Rosyjsko-turecka kampania w Europie, 1828-1829; książka ta została także dobrze przyjęta w kręgach wojskowych. Również w tym roku wyjechał do Rzymu służyć jako osobisty adiutant księcia Karola Henryka Pruskiego, co pozwoliło mu stworzyć nową mapę "wiecznego miasta" (opublikowaną w 1852 roku). W 1846 roku książę Henryk zmarł, Moltke dołączył do 8. Korpusu Armii w Koblencji[6].

W 1848 roku, po powrocie do Berlina, został szefem sztabu 4. Korpusu Armii. Jego siedziba znajdowała się wówczas w Magdeburgu, gdzie Moltke przeniósł się na siedem lat, podczas których doszedł do stopnia podpułkownika (1850) i pułkownika (1851).

W 1855 roku Moltke pracował jako osobisty doradca księcia Fryderyka (późniejszego cesarza Fryderyka III). Towarzyszył księciu w Anglii (na jego ślubie), a także w Paryżu i w Petersburgu podczas koronacji Aleksandra II. Książę Fryderyk był dowódcą pułku stacjonującego we Wrocławiu, gdzie Moltke przebywał przez rok i awansował na stopień majora-generała w 1856. 23 października 1857 roku, ze względu na ciężką chorobę króla, książę Fryderyk został regentem. Sześć dni później regent wybrał Moltkego na stanowisko szefa sztabu generalnego armii[5].

Szef Pruskiego Sztabu Generalnego (Wielkiego Sztabu Generalnego)[edytuj | edytuj kod]

Stanowisko szefa sztabu Moltke piastował przez 30 lat. Po powstaniu Cesarstwa Niemieckiego, nazwa Pruskiego Sztabu Generalnego została zmieniona na Wielki Sztab Generalny. Po objęciu stanowiska rozpoczął wprowadzanie zmian strategicznych i taktycznych metod armii pruskiej: w uzbrojeniu, w wykorzystaniu środków komunikacji, w kształceniu oficerów oraz w sposobie mobilizacji armii. Zainicjował też formalną analizę polityki europejskiej, która mogła okazać się użyteczne podczas planowania kampanii – prowadził cechy nowoczesnego sztabu generalnego.

W 1859 roku wojna francusko-austriacka we Włoszech spowodowała mobilizację armii pruskiej, choć nie włączono jej do walki. Po mobilizacji armia została zreorganizowana przez księcia regenta, Fryderyka i ministra wojny, Albrechta von Roona. Moltke dokładnie obserwował kampanię włoską i napisał jej historię (opublikowaną w 1862 roku).

Zaplanował i skutecznie przeprowadził kampanie wojenne przeciwko Danii (1864), Austrii (1866) i Francji (1870–1871), co doprowadziło do powstania Cesarstwa Niemieckiego.

28 października 1870 roku Moltke otrzymał tytuł grafa (hrabiego) w nagrodę za zasługi podczas wojny francusko-pruskiej i zwycięstwo w bitwie pod Sedanem (gdzie do niewoli dostała się stutysięczna armia francuska włączając Napoleona III[8]). W czerwcu 1871 roku został dodatkowo wyróżniony przez awans do stopnia feldmarszałka i dużą dotację pieniężną. Zasiadał w sejmie Związku Północnoniemieckiego w latach 1867–1871, a od 1871 był członkiem Reichstagu (parlamentu federalnego).

Moltke nadzorował przygotowanie oficjalnej historii wojny francusko-pruskiej, która wydawana była w latach 1874–1881 przez niemiecki sztab generalny. Po wojnie stał się bohaterem narodowym. Ponad 50 pomników Moltkego powstało w Niemczech w XIX i na początku XX wieku; niektóre zostały zniszczone podczas II wojny światowej i później, wiele pozostało do dziś.

Ostatnie lata życia[edytuj | edytuj kod]

Moltke w 1888 roku przeszedł na emeryturę, jego następcą na stanowisku szefa Sztabu Generalnego został Alfred von Waldersee. Moltke oficjalnie wycofał się z czynnej służby 9 sierpnia 1888 roku. Jego 90. urodziny (26 października 1890) zostały ogłoszone świętem narodowym. 1 sierpnia 1867 Moltke zakupił za 240 000 talarów majątek Krzyżowa koło Świdnicy. Rok później, 24 grudnia 1868 zmarła jego żona i została pochowana w mauzoleum w Krzyżowej.

Nagrania[edytuj | edytuj kod]

W 1889 roku Moltke spotkał się z Adelbertem Wangemannem, Niemcem pracującym z Thomasem Edisonem. Wangemann został wysłany do Europy, aby zaprezentować nowo wynaleziony fonograf[9]. Moltke nagrał fragmenty Szekspira i Goethego na dwóch cylindrach, które zginęły aż do 1957 roku i były niezidentyfikowane przez następne dziesięciolecia. 30 stycznia 2012 roku znalazły się wśród wielu nagrań ujawnionych przez Muzeum Thomasa Edisona. Dwa cylindry zawierające recytacje Moltkego to jedyne dotychczas znane nagrania głosowe człowieka urodzonego w XVIII wieku[10].

Feldmarszałek Helmuth von Moltke zmarł w swoim domu w Berlinie w dniu 24 kwietnia 1891 roku po krótkiej chorobie[11]. Tysiące żołnierzy dowodzonych przez cesarza Wilhelma II, eskortowało jego trumnę na berliński dworzec kolejowy Lehrter Bahnhof, z którego została przetransportowana na Śląsk[12], gdzie w mauzoleum w Krzyżowej obok żony spoczął też Helmuth von Moltke. Ich trumny zaginęły po 1945.

Koncepcje strategiczne[edytuj | edytuj kod]

Do dziś Helmuth von Moltke (starszy) jest uznanym autorytetem w dziedzinie strategii oraz zarządzania, przez niektórych uważany za znacznie wybitniejszego stratega od Clausewitza. On sam narzekał: „Jak można w ogóle napisać książkę o strategii? Przecież strategia to po prostu stosowanie zdrowego rozsądku, a tego nikogo nie można nauczyć”.

Zasadą jego było uderzać na główne siły przeciwnika na jego terytorium i bić je w rozstrzygających spotkaniach, przy czym maszerujące oddzielnie korpusy schodziły się na polu bitwy i otaczały nieprzyjaciela (Sadowa, Sedan).

Jednym z najczęściej cytowanych i przyswajanych zaleceń von Moltkego jest „maszerować osobno, uderzać razem”, które wyraża chyba najbardziej ogólną zasadę działania każdego dużego koncernu, czy grupy kapitałowej, która jest obecna na różnych rynkach i oferuje produkty adresowane do różnych grup klientów.

Moltke ma również duże zasługi jako nauczyciel oficerów sztabowych. Wychował liczne pokolenia oficerów wojskowych, zgranych ze sobą, wyszkolonych na wysokim poziomie przygotowania do wojny i przysposobienia wojskowego.

Definiując istotę strategii Helmuth von Moltke uznał ją za „realizację wiodącej idei, modyfikowaną stosownie do zmiany warunków”[1]. Jest autorem ośmiotomowego dzieła Pisma zebrane i wspomnienia (1891–1893) i wielu innych. Jako pisarz wojskowy należy do klasyków.

Jego bratanek, Helmuth Johann Ludwig von Moltke, był szefem sztabu od 1906 do 1914 roku.

Daty awansów wojskowych[edytuj | edytuj kod]

Armia duńska[edytuj | edytuj kod]

  • 1 stycznia 1819: podporucznik (Sekundløjtnant)

Armia pruska[edytuj | edytuj kod]

  • 19 marca 1822: podporucznik (Sekonde-Leutnant)
  • 30 marca 1833: porucznik (Premierleutnant)
  • 30 marca 1835: kapitan (Hauptmann)
  • 12 kwietnia 1842: major (Major)
  • 26 września 1850: podpułkownik (Oberstleutnant)
  • 2 grudnia 1851: pułkownik (Oberst)
  • 9 sierpnia 1856: generał (Generalmajor)
  • 31 maja 1859: generał porucznik (Generalleutnant)
  • 8 czerwca 1866: generał piechoty (General der Infanterie)
  • 16 czerwca 1871: feldmarszałek (Generalfeldmarschall)

Odznaczenia i nagrody[edytuj | edytuj kod]

Prusy[edytuj | edytuj kod]

Cesarstwo Niemieckie[edytuj | edytuj kod]

Inne[edytuj | edytuj kod]

Za zasługi w zjednoczeniu Niemiec został mianowany honorowym obywatelem Hamburga.

Przypisy

  1. a b John L. Thompson, Frank Martin: Strategic Management: Awareness and Change. Cengage Learning EMEA, 2005-01-01. ISBN 1844800830. [dostęp 2015-10-03]. (ang.)
  2. Daniel Hughes: Moltke on the Art of War: Selected Writings. Random House Publishing Group, 2009-03-12. ISBN 9780307538512. [dostęp 2015-10-03]. (ang.)
  3. Antulio J. Echevarria II: Moltke and the German Military Tradition: His Theories and Legacies. strategicstudiesinstitute.army.mil, 1996. [dostęp 2015-10-03].
  4. Max Boot: War Made New: Technology, Warfare, and the Course of History, 1500 to Today. Penguin, 2006-01-01. ISBN 9781592402229. [dostęp 2015-10-03]. (ang.)
  5. a b c Alojado Publishing: Biografie Helmuth Graf von Moltke. www.gutzitiert.de. [dostęp 2015-10-03].
  6. a b c d e f Moltke, Helmuth Carl Bernhard (ang.). 1911 Encyclopædia Britannica. [dostęp 2015-10-03].
  7. Helmut, von Graf Moltke: Poland; an historical sketch. Londyn.
  8. Moltke Helmuth von, senior - Wiem, darmowa encyklopedia. portalwiedzy.onet.pl. [dostęp 2015-10-04].
  9. Ron Cowen. Bismarck’s Voice Among Restored Edison Recordings. „The New York Times”, 2012-01-30. ISSN 0362-4331. [dostęp 2015-10-04]. 
  10. Prince Bismarck and Count Moltke Before the Recording Horn: The Edison Phonograph in Europe, 1889-1890 – Thomas Edison National Historical Park (U.S. National Park Service). www.nps.gov. [dostęp 2015-10-04].
  11. Count Von Moltke dead; Career of Germany’s famous field marshal ended. Death came suddenly last evening -- great sorrow in Berlin -- The life of a man to whom war brought greatness.. „The New York Times”, 1891-04-25. ISSN 0362-4331. [dostęp 2015-10-04]. 
  12. Otto Friedrich: Blood and Iron: From Bismarck to Hitler the Von Moltke Family’s Impact on German History. HarperCollins, 1995-01-01. ISBN 9780060168667. [dostęp 2015-10-05]. (ang.)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Arden Bucholz, Moltke and the German Wars, 1864 – 1871, Palgrave Macmillan, 2001, ISBN 0-333-68757-4.
  • Martin van Creveld, Supplying War: Logistics from Wallenstein to Patton, Cambridge University Press, Cambridge 1977, ISBN 0-521-29793-1.