To jest dobry artykuł

Humber Armoured Car

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Humber Armoured Car
Humber Armoured Car Mk IV
Humber Armoured Car Mk IV
Dane podstawowe
Państwo  Wielka Brytania
Producent Karrier Motors Ltd.
Typ pojazdu samochód pancerny
Trakcja kołowa
Załoga 3 (4 w wersji Mk III)
Historia
Prototypy 1940
Produkcja 1940-1945
Wycofanie lata 70. XX w.
Egzemplarze 3650[a]
Dane techniczne
Silnik 1 silnik gaźnikowy, 4-suwowy, rzędowy, 6-cylindrowy Humber Super Snipe o mocy 90 KM
Transmisja mechaniczna, 4x4
Poj. zb. paliwa 136 l
Pancerz spawany z płyt walcowanych
kadłub-przód i bok 14 mm, tył 8 mm, wieża 14 mm
Długość 4,57 m
Szerokość 2,18 m
Wysokość 2,34 m (Mk III)[1]
Rozstaw osi 2,60 m[1]
Prześwit 0,31 m
Masa bojowa: 7 100 kg (Mk II, III)[2]
6 850 (Mk I)[2], 7 300 kg (Mk IV)[1]
Moc jedn. 12,7 KM/t
Osiągi
Prędkość 74 km/h
Zasięg 320 km (na drodze)
Pokonywanie przeszkód
Brody (głęb.) bez przygotowania: 90 cm
Rowy (szer.) 106 cm (z pomocą mostków)[1]
Kąt podjazdu 28°
Dane operacyjne
Uzbrojenie
Mk I-III: 1 wkm Besa kalibru 15 mm
1 km Besa kal. 7,92 mm
1 przeciwlotniczy km Bren 7,7 mm (część)
Mk IV: 1 działo kalibru 37 mm
1 km Besa kal. 7,92 mm
1 przeciwlotniczy km Bren 7,7 mm (część)
Wyposażenie
1 dwulufowa wyrzutnia granatów dymnych kal. 101,6 mm
Użytkownicy
Wielka Brytania, Kanada, Australia, Polska, Nowa Zelandia, Francja, Belgia, Czechosłowacja i in.

Humber Armoured Car (Humber AC) – brytyjski samochód pancerny z okresu II wojny światowej, jeden z podstawowych modeli samochodów pancernych używanych podczas wojny przez wojska państw Wspólnoty Brytyjskiej. Był to dwuosiowy średni samochód pancerny, z napędem na obie osie; jego główne uzbrojenie stanowił wielkokalibrowy karabin maszynowy 15 mm Besa, a w ostatniej wersji Mk IV – działko 37 mm.

Historia[edytuj]

Powstanie konstrukcji[edytuj]

Samochód pancerny Humber powstał w odpowiedzi na zapotrzebowanie armii brytyjskiej na nowy samochód pancerny, mający pełnić podstawową funkcję w pułkach kawalerii pancernej[1]. Początkowo – do 1941 roku, średnie samochody pancerne były oficjalnie klasyfikowane w armii brytyjskiej jako "lekkie czołgi kołowe" – ang. Tank, Light (Wheeled), z powodu uzbrojenia odpowiadającego czołgom lekkim[2]. Tuż przed II wojną światową armia brytyjska wybrała jako nowy pojazd tej klasy samochód pancerny Guy, który zwyciężył w testach porównawczych w 1938 roku i został zamówiony w ilości 101 sztuk. Ponieważ jednak firma Guy Motors miała niewystarczające moce produkcyjne jak na zwiększone potrzeby związane z wojną, po jej wybuchu zaproponowano wytwarzanie analogicznego samochodu pancernego koncernowi motoryzacyjnemu Rootes Group[2]. Produkcję nowego samochodu, wzorowanego na samochodzie pancernym Guy, podjęła należąca do tego koncernu firma Karrier Motors Ltd. w Luton. W odróżnieniu od pierwowzoru, wykorzystano podwozie kołowego ciągnika artyleryjskiego Karrier KT 4 produkowanego na potrzeby Indii, dysponujące mocniejszym 90-konnym silnikiem, zmodyfikowane m.in. przez przeniesienie silnika na tył i wzmocnienie zawieszenia. Pancerne nadwozia i wieże dostarczała natomiast do nich nadal firma Guy Motors w Wolverhampton, dysponująca specjalnie wykonaną obrotową ramą do spawania kadłubów[1].

Humber AC Mk I
Humber AC Mk II
Humber AC Mk III
Humber AC Mk III od tyłu
Humber AC Mk IV

Dwa prototypy nowego samochodu pancernego powstały na początku 1940 roku, a po ich udanych próbach złożono pierwsze zamówienie na 500 pojazdów[2]. Pierwsze seryjne pojazdy pojawiły się na początku 1941 roku. Pierwotnie pojazd był klasyfikowany jako: Tank, Light (Wheeled) Mark III (kolejny numer modelu po samochodach Guy i Daimler), lecz od 1941 roku nazwano go Humber Armoured Car (Samochód Pancerny Humber). Decyzja o nazwaniu go marką Humber, również wchodzącą w skład Rootes Group, została podjęta dla uniknięcia pomyłek z transporterem gąsienicowym Carrier[2] (firma Humber nie miała nic wspólnego z produkcją samochodu Humber AC, natomiast produkowała lekkie samochody pancerne Humber LRC).

Rozwój i produkcja[edytuj]

W pierwszym modelu Humber AC Mk.I pancerny kadłub i wieża były analogiczne do modelu Guy AC Mk.IA, z drobnymi zmianami[2]. Charakterystyczna dla tych modeli była prostopadłościenna nadbudówka osłaniająca głowę kierowcy oraz ukośna linia podziału między górną i dolną częścią burt w środkowej i tylnej części. Z tyłu miały one jednolitą pochyłą płytę pancerza, osłaniającą wlot powietrza chłodzącego, znajdujący się od dołu. Wizualną różnicę w stosunku do Guy AC stanowiła przede wszystkim pozioma, a nie pochyła górna krawędź tylnych błotników. Pierwsze 140 pojazdów borykało się jednak z problemem słabej jakości płyt pancernych, które pękały[1].

Po wyprodukowaniu 300 pojazdów w wersji Mk I, dalsze produkowano w wersji Mk II[1]. Miała ona kadłub o ulepszonym kształcie, zapewniającym więcej miejsca dla kierowcy i lepszą ochronę przedniej części, a przy tym cechującym się uproszczonym procesem produkcji. Cała przednia górna płyta była w nim nachylona pod jednolitym kątem, bez osobnej nadbudówki kierowcy, który posiadał obecnie jedynie zagłębiony luk obserwacyjny w przedniej płycie[3]. Zmodyfikowano także kształt bocznych ścian, które otrzymały jednolite nachylenie w części górnej, z poziomą linią podziału między częścią dolną. Z tyłu dla polepszenia chłodzenia wprowadzono opancerzoną żaluzję chłodnicy[2]. Obie wersje Mk I i Mk II miały taką samą, dwuosobową, niską wieżę o pudełkowatym kształcie.

W kolejnej wersji Mk III powiększono wieżę, zwiększając jej obsadę do trzech osób. Załoga samochodu zwiększyła się do czterech osób, gdyż doszedł radiooperator (poprzednio tę funkcję pełnił dowódca)[2]. Nowa wieża była nieco wyższa i dach w jej przedniej części miał niewielki spadek do przodu, a w tylnej – do tyłu. Uzbrojenie we wczesnych modelach I-III stanowił wielkokalibrowy karabin maszynowy 15 mm Besa sprzężony z karabinem maszynowym 7,92 mm Besa[2].

Słabość głównego uzbrojenia przeciw celom opancerzonym doprowadziła do powstania ostatniego, najliczniejszego modelu Mk IV, w którym zamontowano amerykańską armatę 37 mm sprzężoną z karabinem maszynowym 7,92 mm Besa, w wieży zbliżonej do modelu Mk III[2]. Załogę zmniejszono w nim ponownie do 3 osób[1].

W latach 1940-1945 zamówiono łącznie 3650 pojazdów Humber AC wszystkich wersji[a]. Budowaną w Kanadzie odmianą samochodu pancernego Humber był GM Fox.

Eksploatacja[edytuj]

Pierwsze pojazdy zaczęły wchodzić na uzbrojenie jednostek na Wyspach Brytyjskich około czerwca 1941 r[2]. Od września 1941 skierowano je do jednostek bojowych w Afryce Północnej. Otrzymały je pułki kawalerii: jako pierwszy 11. Pułk Huzarów (11th Hussars), w dalszej kolejności 12. Pułk Lansjerów (12th Royal Lancers), Pułk Królewskich Dragonów Gwardii (King's Dragoon Guards) i inne[1]. Pojazdy wersji Mk III zaczęto przekazywać oddziałom w Afryce w drugiej połowie 1942 roku[b]. Wersja Mk IV nie zdążyła już wziąć udziału w działaniach w Afryce. Samochody Humber brały następnie udział w walkach we Włoszech oraz w Europie Zachodniej, a także na Bliskim i Dalekim Wschodzie. Pod koniec wojny Humbery w pułkach samochodów pancernych w większości zostały zastąpione przez samochody Daimler, lecz za to od 1944 roku wersja Mk IV stanowiła podstawowe wyposażenie pułków rozpoznawczych (Reconnaissance Regiment) dywizji piechoty, obok lekkich samochodów pancernych klasy LRC[2].

Pojazdy AC Humber miały na swoim wyposażeniu oddziały brytyjskie, nowozelandzkie, kanadyjskie, australijskie, hinduskie, a spoza krajów Wspólnoty Narodów sojusznicze jednostki m.in. francuskie, belgijskie, czechosłowackie, polskie, greckie[1][4]. Po wojnie pojazdy te, wycofywane szybko z brytyjskiej służby, znalazły się też w innych krajach Europy Zachodniej, jak Dania, Portugalia, Holandia, Cypr, a także na służbie niektórych krajów Afryki, Azji i Ameryki, jak Birma, Cejlon, Meksyk[1][5][6]. W niektórych krajach były używane aż do lat siedemdziesiątych[1]. Między innymi, 44 samochody w wersji Mk IV otrzymał w 1945 roku Egipt i używał ich podczas wojny izraelsko-arabskiej 1948 roku, po czym zdobyczne służyły w Izraelu[7]. Posiadały je też siły portugalskie w kolonii Goa, zaanektowanej w 1961 roku przez Indie[6].

AC Humber Mk III w Afryce, 12 pułk lansjerów, 1942 r.
Kolumna pojazdów rozpoznawczych 15 Dywizji (szkockiej), prowadzona przez dwa Humbery Mk IV, we Francji, 5 września 1944.

W Polskich Siłach Zbrojnych Humber AC był używany jedynie do szkolenia. Przede wszystkim znajdował się na wyposażeniu 1 Pułku Rozpoznawczego 1 Dywizji Pancernej. Pierwsze pojazdy wersji Mk II i Mk III dostarczono wraz z samochodami Daimler AC w czerwcu 1942, a w maju 1943 dostarczono pojazdy wersji Mk IV. Na samochodach tych pułk brał udział w ćwiczeniach i strzelaniach bojowych. Według stanu na 18 października 1943 (trzy dni przed rozwiązaniem oddziału) w pułku znajdowało się: 30 samochodów pancernych AC Daimler, 60 samochodów pancernych AC Humber Mk IV i 2 Mk III oraz 53 Daimler Dingo[1]. Drugą jednostką używającą ich był 9 Pułk Ułanów Małopolskich, będący pułkiem rozpoznawczym 4 Dywizji Piechoty. Podstawowym samochodem na wyposażeniu pułku był jednak Staghound, a pojazdy Humber Mk IV były nieliczne. Pojedyncze samochody Humber znalazły się na wyposażeniu dowództwa 1 Dywizji Pancernej oraz w ośrodkach szkolnych[1]. Polskie oddziały używały też podobnych kanadyjskich samochodów GM Fox.

Nieliczne zdobyczne samochody były używane przez Niemców, głównie w Afryce, przez Afrika Korps (znane są m.in. zdjęcia samochodu w wersji Mk I o imieniu własnym "Hans"), lecz także w Europie[8].

Samochody pancerne Humber były najliczniejsze spośród średnich samochodów pancernych produkcji brytyjskiej okresu II wojny światowej (klasyfikowane jako Armoured Car, w odróżnieniu od kilku kategorii samochodów rozpoznawczych), aczkolwiek podawane są rozbieżnie liczby wyprodukowanych samochodów[a]. Ustępowały pod względem uzbrojenia, opancerzenia i wartości bojowej samochodowi Daimler, lecz były prostsze w produkcji; miały też nieco więcej miejsca wewnątrz, przez co były preferowane jako pojazdy dowodzenia[2].

Problemem Humberów było zbyt słabe uzbrojenie, które nie pozwalało zwalczać pojazdów opancerzonych przeciwnika, poza najlżej opancerzonymi. Wielkokalibrowy karabin maszynowy 15 mm Besa, stanowiący główne uzbrojenie wersji Mk I-III, nie był ceniony przez żołnierzy – jego obsługa była problematyczna, a ogień seryjny był mało celny, przez co na ogół z broni strzelano ogniem pojedynczym[9]. Z tych powodów w wersji Mk IV uzbrojenie główne wymieniono na amerykańskie działko kalibru 37 mm. Z uwagi na postęp w opancerzeniu czołgów, działko to nadawało się jednak już w tym okresie głównie do walki z samochodami pancernymi i transporterami opancerzonymi (należy dodać, że działka tego typu miały także amerykańskie samochody pancerne M8 Greyhound i Staghound).

Opis techniczny[edytuj]

Samochód Humber był średnim samochodem pancernym, dwuosiowym, z napędem na wszystkie koła. Konstrukcja samochodu opierała się na ramie prostokątnej. Silnik umieszczony był z tyłu, z chłodnicą za nim[2]. Silnik we wszystkich wersjach był taki sam – Humber Super Snipe, gaźnikowy, 4-suwowy, rzędowy, 6-cylindrowy, chłodzony cieczą, o mocy maksymalnej 90 KM przy 3430 obr/min. Średnica cylindrów wynosiła 85 mm, skok tłoka – 120 mm, pojemność – 4086 cm³[1]. Sprzęgło było suche, jednotarczowe. Mechaniczna skrzynia biegów miała 4 biegi do przodu i 1 do tyłu, przy czym liczba biegów podwajała się dzięki dwustopniowemu reduktorowi[1]. Napęd przenoszony był przez dwustopniową skrzynkę rozdzielczą, umieszczoną bliska środka pojazdu, na obie sztywne osie, za pośrednictwem mostów napędowych z mechanizmami różnicowymi. Zawieszenie osi z przodu i tyłu było zależne, na półeliptycznych resorach wzdłużnych, z hydraulicznymi amortyzatorami[2]. Rozstaw osi wynosił 260 cm, kół przednich – 193 cm i tylnych 183 cm[1]. Kierowane były przednie koła. Wersja Mk IV posiadała odporne na przebicie opony typu Runflat[9].

Nadwozie pancerne było spawane z płyt walcowanych, mocowane w czterech punktach do ramy[2]. Pancerz kadłuba i wieży miał grubość 14 mm, jedynie tył kadłuba miał grubość 8 mm[1] (według innych źródeł, pancerz miał do 15 mm[2]). Kierowca miał przed sobą luk obserwacyjny, zamykany unoszoną klapą z wkładką ze szkła pancernego (Triplexu)[2]. W dolnej części bocznych ścian były luki wejściowe, ponadto wieża miała dwa włazy w dachu. Samochód miał drugie stanowisko kierowcy z tyłu[1] i od wersji Mk II pokrywa silnika z tyłu była unoszona hydraulicznie, z wnętrza pojazdu, aby zapewnić kierowcy widoczność przy jeździe do tyłu[3] (do tego celu otwierana była też klapa w przegrodzie oddzielającej przedział silnikowy)[2]. W wersji Mk IV jednakże usunięto tylne stanowisko kierowcy[9]. Wieża była osadzona na łożysku kulkowym i obracana była ręcznie[2]. Koło zapasowe przewożono we wczesnych wersjach na przednim pancerzu, a w wersji Mk IV – na zaczepie z prawej strony kadłuba, co utrudniało jednak otwarcie włazu[9].

Zbliżenie wieży wersji Mk II

Uzbrojenie wersji Mk I - III stanowił wielkokalibrowy karabin maszynowy Besa kalibru 15 mm sprzężony z karabinem maszynowym km Besa kal. 7,92 mm, w wieży obrotowej. Wkm Besa zasilany był z taśm 25-nabojowych[9]. W wersji Mk IV uzbrojenie główne stanowiło działko kalibru 37 mm, nadal sprzężone z km Besa 7,92 mm[2]. Jako uzbrojenie dodatkowe wersje Mk I-III miały przewidziany przeciwlotniczy karabin maszynowy Bren kal. 7,7 mm, z magazynkami bębnowymi, podwieszony na sprężynowym uchwycie przeciwlotniczym Lakeman, lecz uchwyt ten nie był praktyczny i km przeciwlotniczy był rzadko widywany na pojazdach[2]. Na późniejszych modelach instalowano czasem pojedynczy lub zdwojony km Vickers K na innym typie uchwytu PLM, umożliwiającym operowanie z wnętrza wieżyczki[10]. Etatowe uzbrojenie przewożone wewnątrz stanowił pm Thompson kal. 11,43 mm[1]. Z przodu, po prawej stronie wieży znajdowała się dwulufowa wyrzutnia granatów dymnych kal. 101,6 mm[1]. Samochód był wyposażony w radiostację No.19[6].

Wersje[edytuj]

  • AC Humber Mk I – wzorowany na AC Guy, silnik większej mocy, część pojazdów przebudowano na pojazdy AA.
  • AC Humber Mk II – zwiększona masa, zmieniona konstrukcja kadłuba.
  • Humber Mk II O.P. – ruchomy opancerzony punkt obserwacyjny oficerów artylerii.
  • Humber 6-pdr SP – lekkie samobieżne działo samobieżne uzbrojone w 1 armatę sześciofuntową kalibru 57 mm z automatycznym systemem ładowania Molins, zbudowano tylko prototyp.
  • AC Humber Mk III – powiększono wieżę, zwiększono załogę do 4 osób.
  • AC Humber Mk III R.L. (Rear Link) – pojazd dla oficerów pośredniczenia łączności, przebudowano 34 pojazdy.
  • AC Humber Mk IV – samochód uzbrojony w 1 armatę 37 mm, 1 karabin maszynowy Besa kalibru 7,92 mm, 1 karabin maszynowy Bren kalibru 7,7 mm, masa 7,3 t, załoga 3 ludzi, najliczniej produkowana wersja.
  • AC Humber AA – pojazd przeciwlotniczy z 1943 roku, na podwoziu Mk I zamontowano nową wieżę z czterema karabinami maszynowymi Besa kalibru 7,92 mm[2], zamówiono 100 pojazdów[1]. Według D. Fletchera, dostarczono 50 wież, lecz jest mało prawdopodobne, żeby przebudowano dużą liczbę samochodów[11].

Uwagi

  1. a b c J. Magnuski Wozy bojowe... podaje liczbę 3650 zamówionych pojazdów, pisząc, że prawdopodobnie wszystkie zamówienia zostały zrealizowane (s.194), lecz tabelka na s.193, z rozbiciem na zamówienia, zawiera jedynie 2750 (w tym 300 Mk I, 450 Mk II, 400 Mk III i 1600 Mk IV). 3652 pojazdy (zapewne wliczając prototypy) podaje też I. Moszczanskij, Bronietankowaja tiechnika... s.9. Z kolei starsza publikacja brytyjska B.T.White Armoured cars... podaje "około 5400" pojazdów.
  2. Według B.T.White Armoured cars... wersja Mk III pojawiła się w Afryce od października 1942 (według J. Magnuskiego – od stycznia 1943). Istnieją mimo to fotografie samochodów Humber Mk III w Afryce, datowane na 14 lipca 1942 i 10 sierpnia 1942

Przypisy

  1. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w Janusz Magnuski, Wozy bojowe Polskich Sił Zbrojnych 1940-1946, ss.193-197
  2. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x B.T.White, Armoured cars Guy, Daimler, Humber, A.E.C..
  3. a b David Fletcher: The Great Tank Scandal: British Armour In The Second World War Part 1, Londyn, HMSO, 1989, ISBN 0 11 290460 2, s.40
  4. Tomasz Basarabowicz, Jarosław Garlicki, Leksykon broni pancernej 1920-45 - nr 17 w: "Militaria i Fakty" nr 3/2003 (19), s.36
  5. Danish Army Vehicles Homepage [dostęp 29-1-2014]
  6. a b c I. Moszczanskij, Bronietankowaja..., ss.9-10
  7. Jarosław Garlicki, Wojny pancerne na Bliskim Wschodzie. Wojna o niepodległość Izraela 1948-1949 w: "Militaria i Fakty" nr 2/2002 (12), ss.20-23
  8. Werner Regenberg, Beutepanzer unterm Balkenkreuz. Panzerspähwagen und gepanzerte Radfahrzeuge. Waffen-Arsenal Band 146. Podzun-Palas Verlag, 1994. ss.2, 22-26
  9. a b c d e David Fletcher: Universal Tank: British Armour in the Second World War - Part 2. HMSO. Londyn, 1990. ISBN 0-11-290534-X. s.20
  10. Armament of Scout and Armoured Cars. W: White: Armoured cars Guy, Daimler, Humber, A.E.C.. Profile Publications, 1970, seria: AFV Weapons Profile. (ang.)
  11. David Fletcher: The Great Tank Scandal: British Armour In The Second World War Part 1, Londyn, HMSO, 1989, ISBN 0 11 290460 2, s.127

Bibliografia[edytuj]

  • Janusz Magnuski, Wozy bojowe Polskich Sił Zbrojnych 1940-1946 Wydawnictwo Lampart, Warszawa 1998
  • B.T.White, Armoured cars Guy, Daimler, Humber, A.E.C., AFV Weapons Profile nr 21, Profile Publications, Londyn, 1970 (ang.)
  • I. Moszczanskij (И. Мощанский), Bronietankowaja tiechnika Wielikobritanii 1939-1945, czast II (Бронетанковая техника Великобритании 1939-1945 часть 2), "Broniekolliekcija" nr 2(23)/1999 (Бронеколлекция 2'1999) (ros.)

Linki zewnętrzne[edytuj]